Skip to main content

Full text of "Hieronymi Mercvrialis De arte gymnastica libri sex : in quibus exercitationum omnium vetustarum genera, loca, modi, facultates, & quidquid deniq. ad corporis humani exercitationes pertinet, diligenter explicatur .."

See other formats 


k 


H  I   E  R   O  N  Y  M  I 

MERCVRIALIS 

DE  ARTE  GYMNASTICA 

L  I  B  R  I     S  E  X, 

In  qiiibus  exercitationum  omnium  vetuftarum 

genera,locajmodi,facultateSj6c  quidquid  de- 

niq.  ad  corporis  humani  exercitationes 

pertinetjdiligenter  cxplicatur. 

Secunda  edtttone  aHiit,  ^  multisfiguris  ornati 

Opus  nonmodomedicis,verum  etiam  omnibus  anriqua- 

fum  rerum  cognofcendarum ,  &  valetudinis  confer- 
uandae  ftudiofis  admodum  vtile . 

c^D     JMcy^XIMILIcy^nrM     II. 
IMP  E-B^TO\EM, 


yENETIIS   APVD    IVNTAS, 
M      D      L  X  X  I  I  I. 


•oiav  r: 


<2at.j;vi  av 


MAXIMILIANO  lU 

IMPERATORI   INVICTISSIMD 

HIERONYMVS     MERCVRIALIS 
perpetuain  Feliciratem^  D. 


7  quattdo  mecum  Migentms 
conftdero  ,  (*^Ik  x  i  m  i  l  i  a- 
N  E  InuiBiftme  ,  quot,  quan- 
tzique  Jmferadores  ^fummiq, 
l^rmctpes  pro  hominum  falu- 
tc^ ,  (^  tranquillitate  tam  hel- 
loy  quampacegeffermt ,  in  eam 
facile  defcendo  fententianu ,  merito  ,atqHe  optimo 
iure  omnes  fere  gentes ,  ^  naiionej  feciffe^ ,  quod 
eos  dignos  exiHtmarun^  qui  tn  'Deorum  tmmor- 
talium  numerum  referrentur .  fnter  ea  uero ,  quae 
in  humanum  gentii  imumera  contulerunt  benefi- 
cia  magnam  parte?7u  fihi  uindican^  artcipden^ 
omnes  liherales  ,quas  maximis  propofitis  praemijs' 
non  excitnrunt  modo  yOique  extuierunt  altquando 
iacentes  yfedita  etiam  earum  dtgnttutem  ampltfi- 
caruntj,  ut  ipfi  foli  illarum  auBor&s,  ^  inftau- 
rntores  propemodum->  uideantur  .  fd  facile  per- 
f^icere  quiuispotefi,  qui  milttaris  difciplinae  ,  le" 

i^     ij       gum 


gum  fcwntia^ ,  ceterarunjqtie  ,JineqwbWuim  haec 
nojira  fcre  Witalis  non  ejfet  Jaudandarum  artium 
ortHS ,  ^  tncrementa  memoria  ueltt  repetere :  fed 
ne  Imperatort  fapenitfimo ,  c^uae  omnthus  pafim 
nota  f?ptLj ^recenfendo  fm  molefpts ,unum  medi- 
cae  artis  omntum  utiliftmae  exemplum  proponam, 
cjuae  proculdubto  aut  nuUa  ejfet ,  aut  certe  eujru 
quem  hoc  tempore  praefefert  ijlendorem^ ,  ^  ele- 
ganttam  non  haheret ,  nifi  Trincipum  henignitas, 
fint^  qua  omnis  plerumque  languefctt  tnduHria, 
fummis  utris  iUms  auHorthtis  affulfijfet.  Etentmj 
-quantum  a  primis  tUis  temporihus  quafi  nafcenti 
medicinae  adtulerint^  auxtlij  Cadmtis ,  Salomcn, 
xtAlexander  ,  poHertorthpi^s  uero  (tAtmhis  ,  Ttoie- 
maeus ,  J^ro ,  I^adrtanus ,  Conftanttnus ,  Jufli- 
nus ,  altj  permulti ,  complurtum  Dociorum  homi- 
nurru  monumentn  tejtantur .  uerumtamen  tit  alta 
omittam  tn  praefentia ,  non  extgui  momenti  putan^ 
dumji  idefi ,  quod  ma^nifcenttfitma  ,  atque  am- 
plifima  (^ymnafia  exfirtixertntj: ,  inque  tjs  artem 
Gymnapcam  infittuentes ,  ipjius  magtftros  acprae-^ 
feiios  aluerintj ,  qui  homines  exercttattonthus,  ^ 
ad  corporis  ,^  ad  antmi  fanttatem  conferentihm, 
inflruentes  ad  hene^  ,  heateque  uiuendum  utanu 
communtrenLj .  Irfaecenim  ars  ilia  eft,oh  quarru 
olim  Terfarujn  reges ,  Lacedaemoni} ,  oAthenienz 
fes  j^^^ani  ita  tn  hellis  gerendis  uaiueriiniL.t  ut 
faepe  non  maxima  manu  incredthiies  hofit.m.ui-f 
ii  res 


teijregerint,  mnHmerahdcs  copiasfHdcrinti  tot  deni- 
qne  regna,totqi4e  na^tioncj  fuls  dttionihm  fuhtece- 
rtnt-)  j  ut  ne  reccnferi  qmdem  numerando  facile 
quean1-j .  Hac  eadem  tnfbrudi ,  non  defuerunt^ 
^Frincipes  ,qui  aduerfns  quemlihet  (^Athletam  ro- 
hore funt  aufi  contendere  yquales  fuijfe  [yum ,  !N^- 
ronem ,  Traianum ,  aAntomnum,  ^  Seuerum  ac- 
cepimtis ,  quos  praeterqua7n->  quod  hac  fola  arte^ 
famtatem  conferuajfe ,  fortij^imosque  euafjfe  me- 
moriae  prodttum  ejl ,  oh  hanc  quoque  caujfam^  id 
eos  fecijfe  uertftmtle  eji,ut  ceteros  fuo  exemplo  ad 
eafdem  exercitattones  inuitarentj .  Huiufmet  ar- 
tis  ope  qtiis  tgnoratprifcos  regnorum ,  ^ prouincia- 
rumguhernatores  Athletarum,etgladtatorumJhe- 
ctacula  adfuhdttos  tn  offcto  continendos  prudenter 
excogttntn  tntroduxtjfe  ?  ne  plurima  alta  commoda 
recenfeam,  quaegymnaflica,  quo  temporeforutt,  ad 
humanam  felicttntem  perfctendam  femper  uherri- 
mepraejttttt.  Sed,  quopluresfctmus  ah  hac  arte  uti- 
litntes  emanajfe ,eomagis  dolendumnohis ef  ,qui- 
hi4S  nefcio  quo  mifero  fato  cum  multis  alijs  opttma- 
rum  artium  jludijs  perqt ,  atque  exftncin  prorfus 
ejl]  undefit  utuetns  tlludmilttnre  rohur ,  ^  ueram 
famtntem  perpauci  fint  hoc  tempore^  ,  qui  confe- 
quantur ,  totque  morhorurru  genera  quotidie  nos  tn- 
fejtentj ,  quot  oh  exercendorum  corporum  confue- 
tudtnem  non  expertos  ejfe  ueteres  raitoni  confentn- 
neum  ejt .  Haec  autem  etfi  ttafint,  defferandum  tn- 

i^     itj       men 


men  non  efl  jfapientipme  7mpera4'or ,  quin  eorum^ 
fcriptorum  benefcw,  apud  quos  rudis  a4rque  adum^ 
hratu  quaedam  tllms  deltnea^io  remanfit ,  ahtnte- 
ritu  pofit  tiindicari ,  ac  iterum  in  hoyntnum  adjj?e- 
Bum  y  lucemque  proferri  ,fi&'  Prtncipum  adhanc 
rem  propenfio  adftt  ,^  hcmines  doBt  ,^  antiqut- 
tatis  perttt  reperiantur ,  qui  tn  hoc  fludium  incum- 
bere ,  omnesque  tngenij  neruos  contendere  non  re- 
cufentj> .  (etertim  cur  nerno  noflris  faeculis  huiuf 
modt  proutnciam  fufeperit  jfane  pronunctare  non 
audeo :  id  unum  fcto ,  remficut  maximae  tittlttntisy 
itn  immenfi  ejfe  laboris .  £t  ego ,  licet  multa  eflentij, 
quae  ab  ea  deterrere  me  pojfcnt^ ,  altquando  ta- 
men  fum  aggrejfus  ,quaeque  tnter  legendos  au6io- 
res  huc  pertinentia  obferuaueram-3 ,  tn  unum  uelu- 
ti  corptis  coUeCki  tn  commentartum  redegi  .  quod 
faBum  a  yne  eflv  magna  animi  contentione ,  ^ flu- 
dio :  etuntu  autem ,  ut  ex  multorum  tefitmonijs  co- 
gnoui ,  audeo  dtcere ,  non  tnfelici .  §luae  etiam,  me 
caujfa  impultt,  ut,  quamius  hos  Itbros ,  quo  tempore 
Ah  E  X  A  N  D  R  R  I   Fa  r  n  e  s  1 1  Card.ftptenttf 
fimt  acprudenttfi.medtcum  "P^omae  agebampepere- 
rim,  tlltq.  dtcatos  tn  uulgus  edtdertm :  tamen,publtco 
licet profitendt  mtmere ,^ fiequenttbu^s  aegrorum 
utfitattonibus  tmplicttpu ,  rurfks  eos  poflrcmis  htfce 
menfibus  in  mantbus  fmpferim ,  nonnuUisq.  muta- 
tis ,  abjs  plurimis  adteBis ,  quarundam  exercttatio- 
num  ex  uetuflis  monumentis  icontbus  repracfenta- 

tis 


tis  lUt  exornauerirru  3  ut  non  uerear  quin  gra4io^ 
re^  multo  (  quemadmodum  Jolentfemper  pojierto- 
res  curae  ejfe  meltorts  )fint  in  lucerru  prodtturij 
atqtie  tucundtorej .  §lup  etiarru  fa^um  eTl ,  uty 
qtiod  anteanon  fum  aufiiSyillos  nunc  tuae  (iTklaie- 
jiatt  confecrare  pro  mea  erga  t^  ohferuantia  non 
diihitnuertnu .  Cum  praefertinu  ,fi  Gymnafltcae 
renafcenti  ullus  efl  patronus  quaereridm ,  nemt- 
nenute  pottorem  effe  conjict:  ut,  quemadmodt^m^ 
oltm  Jmperatores  eam  inflituerunt^ ,  auxerunt^ , 
^  illujiraruniLj ,  tta  tu  hoc  tempore  amtffam ,  quae 
tuafumma  auBorttas ,  ^ potentia  ,promptaque  de 
humano  genere  hene  merendi  iwluntas  efl ,tn  prt- 
fltnum  Rilendorerru  ,  in  ueterem  dtgnttaterru  ^ 
poflis  ,  O  uelis  reflttuerc^ .  oAccedtt  etiam  ,  quod 
Cardinali  F  a  r  n  e  s  i  o  ,  cui  pofl  T>eum  omnta 
dehere  me  fateor ,  ^  quem  tuae  (tAdateRadts  oh- 
feruanttfltmurru ,  ac  tndefeffum  laudum  tuarurru 
praedtcatorem  fcmper  effe  fcnfi  ,grattfstmam  rem 
faciurum  me  extfltmaut  ,fi  hoc  opus  in  tpftis  lart- 
hus  natum ,  ^  mtnpt^  politum  tn  etus  nomine  pu- 
hlicatum ,  nuncperfeBtPi^ ,  iocupletuis,  ^  pulchrtm 
reddttum  tuae  o^tatefiatt  ipftus  nomine  adferrem. 
^luamohrem  oro ,  ut ,  qua  foles ncomparahilt  ani- 
mt  magnttudtnt^jhocitcetQ^aieflaM  tuaeimpar 
munus ,  qualectmque  tamen  tenuttas  noflra  offerre 
potefl ,  acctpere ,  meque  tnter  tuos  numerare  ,pro- 
tegercj ,  ac  fouere  dtgneri: .  nam ,  quamquam  me 

tjS, 


ijs  jqui  omni  difciplinarum  atque  artium  genert^ 
excellentes  (t)M.  T'.  mferuiunt,  comparandum  non 
ejfe  non  ignoremifttp.men  animHS Jpedetur  meus , 
non  dubito ,  quin,ficut  nuujm  jludia  m  M  T.fiint 
ardeniiora,aut  ohferuanttamator ,itn altquo  inter 
altos  gratiae  tuae  loco  non  indtgnm  uidertpofstm. 
^epts  0ptimus(i7klax.(i^.  T.pro  Chrtfltani  or^ 
his falute  dtu  incolumerru j^ feltcem conferuGt . 

"Fatauij.KaLSext.   CID  13   LXXIIL 


L  A  V  R  E  N  T  11     G  A  M  B  A  R  AE 

BRlKl^Nl     C  A  R  M  E  N. 

Auxilio  (icujcPhocbl  gcnitoris ,  &  arcc , 
ArccCoronidcs  mcdicacelcberrimus  olim 
Mcmbra minutatiiti  pauios  difietla per agros 
Hippolyci ,  tandcm  manibus  collegic,  &  artus 
Arcubusapcauicniccns,  iuuenanq.carcnccm 
lam  luce  aechcria ,  iam  carcara  nigra  ccncntem 
Ad fupcras  fedcs ,  crebi  reuocaujc ab  umbris ; 
Ecmcmbrislaecos,oculisq,infudichonoie$:' 
Queisfolicumlumcnrumpferuntmembraiuuenta^ 
Confifus  itanuncope  M-crcurialis,  &^ura 
Farncfij  afpjpncishcricollegitin  unum  _  "^ 

Gymnada :  qua quondam  fe  fe  exercere  rcli<^'6    " 
Carccremaiorcs,populo  fpecftancc,  folcbanc. 
Haec  pars  ad  ludos  fpcctat ,  pars  alceia  tancuiji 
Commemorac  \  cum  qms  pidtis  fe  oftencac  in  armis , 
Fortis  utcuadac  milcs,pars  tertia naiTat ,"'"•'"' '"'^  ■'■''■*•  "^ 
Sincea,  quaeincolumcs  feruent,  morboq»  uacahtcs 
Mortalcs,dum  uicamanct,  docctinfupcrhaecpars, 
Ordinc  quo  pofllnt  homirjcs  extendere  longum- 
lntempusdubiamaecaccm,tardamq.  fencclam 
Duccreinexpertamq.  mali,  curaq.carentcm  5 
Omnia'quaclacuercdiudi(pcrfa,tenebrisq.  \. 

AbdicaCimmerijs:quaenuncdiftin6Valabore',-' 
£cmultofi:udio,tamquamnoua%lcrafuIgcnc, 
Scriptorcs  intcr  Graios,  paritcrq.  Latinos. 


Matth.  Deuarij . 

fl'?  TTa.y^cu.  hr7ro?^VTOio  /j,iXr,  vcu^ovo^  vio^ 

(TvTitaiv  eig  quov  au/jLctTog  »pf/,6<raro  , 
^Ji TTor  oi-)^fji.iVY\c,  }(gL^  AfJ-vf-o* aiJLV^ pa.7rifni7ry;> 

Ti;\^v»g  yvftvacritig  vvv  a.vetXi^a.(xiV0Q  , 
a\pog  {ix.iTopivv  V ipcovvfA,og,  d,Ba.va,rov  fxif 

Kov nS-vtt^Of/ivyiv avS-tg  ^inv^ivoca 
$g  yovvla-a,S-io7a-iv ,  oviia-ifjia,  'ipy  dva.(paiv<l^ 

la-a^to7g ,  TtfxYig  ci^iog  a^avarov. 


fC^i}^iug  "S.ra.riov  AovTirewov . 

Tvfxva.a-iov7roXv>fJig  aycWTro/iav  avviysipig 
Tla^Toioig  ajropdS^iw  IkS^o^^v  Iv  j3i/2xioig 

Ovvn(st.Teovria-o^av  Vipavvfxi  '^nipavi  ahroia-» 
TliVTstd-/\av  ov)^i  fjLovQv  7raiVTa^?\Qv  aT^d  ftovog. 


Achillis  Statij  Lufitani. 

Orco  mortales  JF/ieronymtis  inuiclet  ae^os 

Lumen  ad  aetheriumfeynianimes  reuocans , 
^odquiajaepefacit ,  laudatur  faepe ,  fuiq. 

fama  tripertito  nominis  orhe  uolat. 
J^unc  autem  nouafama  alia  increhrefcit ,  ut  artes 

ExjlinEias  ueterumgymnaftumq.  nouat. 
J\4alie  animo ,  uir  magne ,  ergo  tu  cetera  memhra, 

Ore  exercehii  ,fedtua  laus  hominMn. 


Aucftoriim  nomina.quorum  fide,  &  teftimonio 
hi  Libri  confcripd  funC. 


^AetiHi 
oAfraniHf 
-^gathintis 
^tAlexander  Aphrodi- 

fienfts 
^lexander  TraUitmHS 
jintillHS 
ylretaeHS 
jirirtophan&s 
jiriHoteUs 
Afclepiadcs 
^thenaens 
aAHerroes 
Auicenna 
oAulpis  Gelliiis 
<iAtifont4is 
D.  Bafdm 
Cams  'julms  Qiefar 
[afms  fatrofophtjta 
CatuUtis 
Caecdins  Flintus 
Clemens  AlexandrinHS 
(oelms  (iAureltantiS 
Columelia 


Cornelm  C^lfHS 

jD.  Cy^^^^nns 

Diocles 

Dion 

Dionyfns  Areopagitn 

Dionyfitts  Halicama- 

feus 
ErafilhraiHS 
Erotiantts 
Euripides 
SufeVm 
GalenHS 
Herodottss 
Herodtanns 
Hefiodtis 
D.  HieronymHS 
Hippocrades 
HomertiS 
Horatm 

JofifhHi 

jpdorHS 

fulm  CapitolintiS 
fulius  FirmicHS 
julm^oUux 
JufitnHs  <*y^fartjr 


fuuendis 

Propertius           ■   "    \ 

Laertm    ■ 

Pub.ViBor 

Lattus 

%aXef 

Lampridm 

Pufus  Ephefitis            ^ 

Lthanim    "* 

ScrtbontHsLargtis 

Lucaniis 

Seneca                        ) 

Lucianiis  ,       , 

Sex.  Pompeitis  Fefns 

Luciluis 

SidonttisiApoUtnaris    ; 

Lt^Cretius 

Soranus  Sphefius 

Qj^darcus  TuUm 

Sparttanus                "  ^ 

Q^Iartialis' 

Statitis 

(tMeletim      ''':. 

Strabo 

OribaJiHS       ^ ' , 

Suetonius  Tranquilluf^ 

Ouiduis 

Suidas 

Tacuuius 

Terentitis 

D.Vaullus 

TertuUianHS 

Paullus  oAegineta 

Themifen 

Vaufanias 

Theodortis  Prifiianm . 

Perjitis 

TheophrafitiS 

Thilojtratiis 

Valertta  Flaccus 

Tlato 

Valertiis<tMax, 

Plautus 

Varro 

Pltnm 

Ve^titis 

Plutarchus 

Vttruuius 

Toljbm 

Vopifctis 

*Porphyr'm 

Xcnophon, 

Popdonm 

^ 

ARTISGYMNASTICAE 

LIBER.PRIMVS 


V  A  M  D  I V  Homines  paucifiimis  rebus  con- 
tenti  lautas  men{as,&opipara  conuiuia  non 
cognouerunt;  propinationisquepoflindu- 
dam  paullatim  cofuetudinem  penitus  igno 
rarut ,  ( id  quod  primis  illis  faeculis  exftitifle 
memoriae  proditum  eft  )  morbi  neq.  appa- 
ruerunt,neq.  etiam  eorum  nomina  inno- 
tuerunt,{icutufq.  ad  tempora  Socratisdi- 
ftillationum,quasGraeci  ^ToippuQ  dicunt,nomen,quonilhodie 
frequcntius  ciiy  ignoratum  eflTetradidit  Plato:quaderetunc  tem- 
porismedicinacautpaucosomnino, autnullos  urus,nullaq.  prin- 
cipiacxftitiflccertumeft:  etfiHomerusantiquifsimusauftorfcri- 
pfcrit  Aegyptum  multas  herbas ,  multaq.  medicamenta  habuifte. 
Poftquam  uero  intemperantiae  nefanda  lues,  coquorum  exquifi- 
tac  artes,delicati{sima  cpularam  condimenta,uinorumq.  peregri- 
nae  temperaturae  inter  homines  irrepfere ,  morborum  umul  uaria 
^continuo  genera  fuccrefcentia  ad  inueniendam  medicinam  eos 
'  cocgerunt:qua  femper  carere  profedo  licuiflet ,  nifi  humana ,  uel 
potius  ferinaingluuics  omnmm  uitiorum  fbboleseius  ufum  om- 
nium  maxime  necefrarmmefteciflet.  Medicina  uero  tametfi  pri- 
moilloorturudisadmodum,incultaq.  fuerit,  quando  prifi;!  illi 
(  ut  Herodotus,&  Galcnus referunt)  aegrotos  palam  exponebant, 
utunufquifq.  quodutile,atq.  experimentis  comprobatum  habe- 
bat.altcrum  edoceret;  pofterioribus  tamen  faeculis  ab  Aefcula- 
pio  Epidauriocognomentoapud  Cyrenaeos  medico  mirifice  ex 
ornata  fuit,  &  quali  ex  ruftica  urbana  ,&  concinna  reddita :  quain 
tamen  omnino  perficere  is  nequaquam  potuit,  quippequi  folis 
morbofis,  ac  langucntibus  opcram  nauans  id  unum  lemper  curan- 
diftudiumhabuit:  fanorum  curam  aut  ullamefTe  ignorauit,  aut 
eamprorfuscontempfit :  quod  pofteafiicceflores  illius  intelligen- 
tesadeocxiftimationedignam  reputarunt,utmedicinamfinehac 
Gymnaftica.  A         totam 


bli. 


In  lib.  qut 
medic'  in- 
(ctibitut. 


Ilb.l9. 
cap.i. 


1  L    1    B    E    R 

totam  mancam ,  nulloq.  modo  perfcftam  efle  poflfe  perfpexerint .  D 
Atq.  lii  fuereprimi  HerodicusScJymbrianus ,  &Hippocrates  eius 
difcipulus,qui  curatiuaemorborum  medicinae  conferuatoriam  ua 
letudinispartem  fere  circafanadumtaxatcorporafatagetemadde 
re uifi funt,arbitrantes  non  minus  pracclarum,atq.  artificiofum  o- 
pus  efle  fanos  homines  a  morbis  praecauere,quam  illos  iam  impli- 
citos  liberare:undemedicina,  quaeantea  femperquafi  uirgofue- 
rat,  praegnans ab illis reddita fuit, quandoquidem  prius  folis cu- 
randis  aegritudinibus,  tum  fanii  etiam  conferuandis  praefeda  efl. 
An  totam  eam  medicinae partem ,  quae  3c  ad  fanos ,  &  ad ui£iu$ 
rationem  pertinet  ex  tabelhilis ,  alijsue  donarijs ,  Aefculapij.tem 
plo  dicatis  Hippocrates  conflauerit  ;  an  uero  fblam  in  curandis 
morbis  ucrfantem  clinicem  uocatam,quemadmodum  Varro,Stra 
bo,atq.PIiniuscredidifIeuidentur,mihi  plane  compertum  non  E 
eftinifi  quod  cum  fuiflet  mos  hberatos  morbis  in  templo  eius 
Dei,  quidauxihatum  efTet^fcribereilfqueaprimis  illis  tempori- 
busufqueadAntoninilmperatorisaetatem  non  modo  in  Grae- 
cia,  uerum  etiam  in  Itaha  perdurauerit :  uti  prae  ceteris  ex  tabella 
marmoreaRomae  in  Aefculapij  temploininfiilaTiberinainuen 
ta,&ufq.  adhancdiemapudMaphaeos  confcruata intelligeie h- 
cet ,  in  qua  graece  haec  leguntur. 

A^vTcugToji;  ^juipcui;  Tctico  rivi rwpXcp  i^nfxctTta-iv  iXB-e^vifsr 
iegpV  0rifxat,i  >^  ^oa-}cvvriiTcu,  l/Va  '^tw  tS  Ji^in  iXd-eiv  ^^  to 

CLpi<^i^V,  ^  Bilvou  THgTTiVTi  ^a.X.TuAoug  iTTCiVCO  T8  firifXCLTOC;  ,  J(^ 

apai  tLuu  ;^-fi((2p£,^  i7r'iS-i7vcu  Tovg  iS^iag  6(pB-ciXuovg ,  ^  op&ov  aVi" 
€Xi-^i ,  TO  Sn/j.ov  <zirt3ipiTafoc,  f(^ avy^^^^f^ov  oti  tooscu  dpiTtti 
iyiVOVTO^f^TS  (7ilBat,<^0VYifxav  ctf T^ijwot/. id eft :  F 

Hi  s  c  E  dtehm  Caio  cmdam  caeco  oraculurru 
reddtdit,  ueniret  ad facrum  altarc^0 genuajle- 
Beretideinde  aparte  dextera  uemret  ad  laeuam,^ 
poneret  qutnque  digttosfiper  altare0  eleuaretma 
num,^  poneretfuperproprios  octilos :  6^  redieuidit 
populopraejente,^  gratulante ,  quod  grandta  mt- 
raculafierentftib  Imperatorenojtro  (tAntontno, 

Aovx,itf)7rXivpiTizM  f(pLf  ci<p»A7r'ia-jL&/JCi>  vtto  yravTog  dvBpcoTrov, 
'^^ijfActTia-tv  6  Qtog  iABeiv^>(^  ixlov  Tpi/2cofx.Qv  apcu  Ti(p^v ,  }(^  fxt- 

ToivOV 


P    R    I    M    V    S  l 

A To/vov  avct^v^<TcUji(^  i7r'i9iiveu 'Gh  ro  fSrA-v^v,  }{y)  ia-coOn,  f(^j  ^n- 
fiocTietnv^^tQjLTyiiTi  Ta-S-ioo,  ^  oS^fxoq  aujui^Q^(ra,TO.  ideft; 

Lv  c  I  o  affecSto  laceris  dolore,&;  defperato  a 
ciindis  hominibus  oraciilum  reddidit  Deus^ 
ueniret,  &  ex  ara  tolleret  cinerem ,  &C  vna  cum 
vinocommi{ceret,8<:  poncret  fupra  latus:8c 
conualuit,&  publice  gratiasegitDeo:6c  po- 
pulus  congratulatus  eft  illi . 

Ai/biai  a.va(piQpvT'i  inXitwJ  a.<pY\X'sr1criL&{ja)  vtto  tsravTOi;  dvBpeo- 
TTHy  i;i^piiaa,T'ia-iV  6  9iog  eA-S-eJi',  ^  Ix.  tS  TQjL^cofjiAi  apou  KOKKng 
B  <r^/2iXhiy}^  (payeiv  (jLiTa. fxiXiTOi^l^Tpili; >'/J.iQgigj ^ icrcoS-ti,  i(^ 
*Ad-ctiV  S'ii/i4.oeria^v^^c^T»^eV  IfjcTrQp ^ivlov  i^ini/.ov.  iaeft: 

iS' A  N  G  V  I N  E  M  reuomenti  luliano  desperato  ah 
omnihus  hommihus  ex  oraculo  rcsiondttDeuSy  ue^ 
nirety  ^  ex  ara  caperetnucleospmi ,  ^  comederet 
una  cum  melleper  tres  dies:^  conualuit0'  uiuens 
puhltce grattas  egitpraefentepopulo. 

OvaXiQjLa)  afzofct)  TpafiooTvi  Tv^Xa  i^j^pnfxaTicriv  o  Qioq  iXBmJu 
Xa0eiv  alfia  oJ^  dXiXTpvovoc;  Mvkov  f^iTai  fxiXiTog ,  ^  KO?^vpiov 
avv9i7vai,;(cfj'6-^ Tpi7^ rifA.i^<;  i7r'i^pi  crai  'i^ tovc 6<p9aAfji.ovi;^ i(ctf 
ctviiSXi^^iv,)^^  iJ\j^XvS-iv,}y  »v^QjLTytariv  Snfjioj-ia  tJ  3-id.  id  eft; 

Va  l  e  r  I  o  Apro,militi  caeco,oraculum  red 
didit  Dcus ,  ueniret,&  acciperet  fanguinem  ex 
gallo  albo^admifcens  mel ,  6c  collyrium  confi- 
ceret,8c  tribus  diebus  uteretur  fupra  oculos:6c 
uidit,&;  uenit,&:  gratias  egit  publice  Deo . 

Quod  etiam in  templo Ifidis fieri  folitum fuifTe,  ex  his Tibulli 
carminibus  conijcio. 

Nunc  T)ea,nunc  fnccurre  mihiyiampoffe  mederiy 
Fi£ta  docet  temflis  mnUa  tabella  tuis. 

Cum  haec  inquaita  effentjuerifimile  fit,  folam  remediorum  co- 

A     ij  gnitio 


'.4  L    I    B    E    R 

gnitionempotuiflfe  abHippocrateinde  excerpij&fubccrtisreguD 

lis,  ac  rationibus  conftitutam  ad  artis  formam  prouectam  efle:  cer 

tusfum  tamen  fapientifsimum  fenem  non  cafu  ullo ,  ncc  fortuna  , 

feddiuinifsimisillis,quibus  pollebat,ingeni)uiribus  ,ac  difcipli- 

nisficuti  cetera  omnia ,  ita  &:hancinuenifle,inuentam  excoIuifl"e, 

necnoncuratiuaeadiunxifle:  In  quibus  mcdicinac  partibus  nou 

jdeo  ucteres  illius  parentes  minorem  laudcm  merentur,cj)  plurimi 

fuerint  morbi,quos  nec  ab  ipfiscognitos ,  nec  curandi  eos  modum 

jndicatum  efleconftet;quoniam  non  uetcrum  ignauia,  aut  re- 

rumimpcritiailludeftcccrunt,  fed  potius  infinita  gulac  blandi- 

menta,inexplebilis  libido,immenfaq.  uoracitas,  quibus,utfa- 

Epiit.96.    pienterdifputauitScneca,&poftipfumP]utarchus,nouacmorbo- 

8  Sympos.  '         /-       •  ■         r  Ji  J-        ■ 

proh.ix.      riimlpecics  genitae  lunt,  adliucq.  quotidic  gignuntur,quarum 

ahacfcro,  aliacnumquam  medelam  rccepcrunt :  fic  namq.puc'  ^ 

Tos&i  mulieres  poft  Hippocratisaetatcm  podagra  cxcrcere  coepitj 

(icuiucntePompcio,  atq.  Afclcpiadcaquaeformido,feu  liydro- 

pliobia,  Anftoteli, ac  antiquion bus  haud  nota,  nec  non  elcphan- 

tiafis  Aegvpto  familiarisfefeprimo  demonftrarunt:  adeoq.tar- 

de  medelam  recepcrunt,  ut  Scribonius  Largus ,  qui  Claudi;  impe- 

ratoristemporeRomaemcdicain  artem  profeffus  eft  ,  fcripferit 

Cap.iyi.      neminem  ab  hvdrophobia  ufq.ad  tempora  fua  liberari  uifum5&  fi 

Appuleius('elfus  in  Sicilia,  ubiplurimi  fiunt'rabidicanes,  ortus 

■^'        adeummorbumantidotum  quandam  copofuifTet^^^Barbarusque 

Inptoh.  quidaminCreta  naufragio  appulfus  fe  eumHyenae  pelle  c]uod 
Aetiusquoq.  dealijs  retu]it,curaregloiiaretur;  fic  CornelijCelfi 
tempeftate  quaedam  ex  naturalibus  partibus  carne  prolapfa,  & 
arenteintrapaucashorasexfpirauit,utnobiliflimi  medici  neq.  ge-  -^ 
nusmali,neq.rcmediuminucnerint.  Sic Tibcrium  Imperatcrem 
omnium  primum  Coli  dolorem  expertum  accepimus,nifi  ueteres 
fubalio  nomincillumcognouifletucamur:ut  jpfeHippocratefub 

Lib  15.  Il(.i  dolorisnominecomprehendiflcreor.  SicPlinij  aetatementa- 
gra,ftomachace,&fceltyrbisaegritudinesnoftroorbi  aduenaena 
taefunr:  ficmultisolim  circamarerubrum  aegrotantibusdracun 
culi  quida,ut  Agatarchidcs  in  cius  maris  tractatu  retuht,parui  cru 
ra  atq,  brachia  edentes  apparuerunt,  qui  quamprimum  tangeban 
turillicorcfugiebant,mufculofisq.  partibusfcfeindudcntesinto- 
lerabilesinflammationes,cruciatusucpariebant,quodgenusnior- 
bi  fe  ab  alijs  audiui ffe,  fcd  ncq.  naturam  eius,  neq.  generationis  ra 

*• ''^  '°"'  tionem  cognouifle  fatetur  Galenus.  Sic  quidam  ab  urinae  difficul 
tatemultotemporcdetcntustandem  paleam  hordcaceam  inter- 

nodia 


P    R    I    M    V    S  5 

A  nodia  habcntem  minxir.  fic  Ephebus  Athenis  ferpcntem  pufillum 
pilofuni^^plunmispedibusftatimambulantcm  multocumfemi- 
nc  ciccit:fic Timonis  Auiamduobus  finguloium  annorum  mcn- 
(ibusinCiliciadcHtui(Tcincaucrnis,fblac|.rcrpirationc,quoduiue 
ret,cognitam  eflctraditur:  ficinlVlelonijs  fignum  cuiufdam  aflfe- 
Oionishepaticaedcfcriptum  cft,  quaquicumqueoccupabantur,  Libroi.  de 
domefticosmuresdiligcntcrobreruabant,  acprofcquebantur.  fic  abalalTb». 
Crateri  mediciferuu:",icferentePorphyrio,nouoquodam  morbo 
captusfuitjitautcarnescius  ab  oflibus  abfcedcrent:  fictempori- 
busnoflrisexfccrandaillagalh'ca,&  pacne  exitialislucsuniuerfas 
regiones  uexarc  coepit:\it  nullo  pado  iIlud,quod  uel  poftcriorum 
hominum  culpa,  uelfortunaautDeoitauo]entecontigit,Hippo- 
craticrimena(Terredebeat,aquocumduaeiam  praedidaemedi- 
1>  cinaepartesadfummam  pcrfedbonem  proueftac  fuerint ,  diuinis 
eius  manibus  immortales  {emper  habendae  funt  gratiae.  Am- 
pliusq.  illudaeternaemcmoriaemandandum,quodambaemedi- 
cinacpartcsficutidiuerfacreuerafunt,  paritcr  uaria  nomina  ha- 
bueruntjalteraq.  'Stf>o:pu?[six.Ttx.ii^Cmt  tQ//e;i/>j,  altera  Qi^7rdCTix,ti 
nuncupata  fuit,uocabulis  quidcmhis  tum  ab  opere ,  tum  a  re  circa 
quam  ucrfantur,acceptis,  quae  quoniam  fapienter,  atque  uere 
dcpromptae  fuerunt,  nullam  umquam  apud  ullos  mutationem  fuf 
ccpcrunt:  quemadmodum  etiamufq.  ad  pofl.crioratcmporahaec 
inuctcrata  pcrmandt  intcr  medicos  confuetudo,  ut  omncs  duas 
medicinaepartC5primariascfficiant,alteramcuratiuam,alteram 
conferuatiuam  nuncupantes,  quas ob  id  communi  medicinae  no- 
mineplerumq.  ccmprehendunt;quoniam  cnratiua,quae  primo 
obmaiorem  neccfhtateminuentatuit,idnomcnadcptaeft,  quod 
i^-conferuatiuaquoqueei  poflrcmo  adiunda  non  modo  obtinuit, 
uerumctiam  apud  nonnullos  tantam  audoritatcm  acquifiuit,ut 
iudicauerinthaiicfolam  medicinam  ucramappeliaridebere:illam 
inccrtam,  falfim,  meramuehominum  ahos  dccipere  ftudennum 
impofturam  exfiflere,nempequaenudisconieifturis,infimisq.  ar- 
gumentisprJmoad  cognofcendos  morbosuiatur:  deindein  ca  fe- 
rcomnes  fortuita  rcmcdia,  inccgnitaq.  medicamenta,ut  pluri- 
mumadhibcant,&demumtam  m  iudicando, c[uam  in  curando 
non  raro  fallantur,  quos  tan.en  ingruuiflnno  crroi  c  uerfari  facilli- 
mecognofcent,quicumq.humanascalamitatcs,niorborumq.  in- 
commoditate;,  qualcs  for(.nt,  nicurairix  medicina  fuccurrcret, 
aequoanimoaeflimareuoluerint:  ut  non  abfq.  fumma  rationelu 
lunuslmi  eratorhancpromedicis  legempromulgancuidcatur. 
G)muafUca.  A     nj  TH'N 


tlOIUlTl 

55 
55 
55 
55 


6  L    I    B    E    R 

,,        T  H*  N  ict.rQjLX.nv  '^r>fj««f  (Tu>TYi^u>Sv\  to/c u.vBpwTroii;  rvy^  D 

,,  veiVjTOivya^fgTiii^^peia^  ficipivpi^.Sw  !UTcwTr,v  c^^e^v?.  7ri(pc,i- 

InFpidol.  >r>ivjivcu  Six.cuct,q  <pi/\pcr6(p(t)V Trcuch^  KyipvTfacnv.  Toyctp  ci(Q'iVi^'^ 
£taec:s  ua-    '         '  _'  \      ^     ~    </-~<  n    '    '  "f  ''  '  ' 

rioium        i^,uiTi(^c  <pv<Ticog,;(cif  TctTccv  t-Aia-vupcuvov  cov  appco<r>^iu!.aTCt)V,  iTTa 

VjpBnTcu  J^  TouJnc; .  >(ffjj  ■^ap  i^^to.  tov  tS'  Sty.dia  ^^s-yKrixov  av- 

vcpS aTOtqavo)&iv (iaartXivcri  &':ajri(^ovTi',niuiJipo!.  (ptXavB^^^iri 

Ki?J:if/jS-{J  ,  TCeV  (^HXiVTiVMV  ^^SiTHD-y  YiiXciTOCV  CUliVO^^XtJTOVg  C/U.ag  iV 

TOtc  MiTOtg^  ^votQ  i/gL-y  e;!'.  id  cft : 

Mcdicinae  {cicntinm  hominibus  faliitiferam  e{Ie,patens  eius 
ufiis  jttcft.uur,c*^idcolianc  c  caclo  clelip/am  pliilofophi  merito 
pracdicant.)fiquiilcmcumnaturacnoftrae^mbcciIlitas,  tum  mor- 
bi  quotidicincidcntespcr  hanccorrigantur.  Itaq.  nos  fecundum 
iulbtiacrat:oncm  ruperioribusrcgibusconfonaobferuari  praeci- 
piei)tcs,liumanitatcnoftra  mandamusuosin  rcliquis  temporibusE 
abomnibuscuiialibusminiftcrijsimmuncsuiuere. 

De co»jeruatit!ae purthm ,  c^ quidtracfaNdum.       Cap.  1 1. 

Vm  igitur  duae(intmcdicinaepartes,unacuratiua,al- 
tera  confcruatiua^aut  J^;e<c«  nuncupata;  Poftrema 
haecabal;quibusintrespartcsdiui{afuit,in  n3fo!pu?\g.- 
XTix.yiv ,  morbos  tuturos  ,&  immincntesauertentem: 
(rvvfi]py^iXYiv  ,  quae  pracrentem  fanitatem  tuetur  :  & a}aXi]-^fA.r.v,y 
a  qua  ualctudinai  ij  reficiuntur  :omncsautcm  iflae,  quamuis  ulti- 
mo^ficutidcmonflrauimuSjfuernitinucntae,  nihilominus  &  ip- 
iaetantum  multorumhominumaddiramentis  fjilendorem  acqui- 
fiuerunt,  cpjantum  uixprimi  ilh  inucntores  optare  aufi  forent,  F 
tumobcopiam  corum,quachuicparti  conferuatiuaeadfcrtafunt, 
tum  obincrcdibilcm  utihtatem,  qiiam  non  mmus  antcadis  tera- 
poribus,quamnuncpraeftareuifaeft:Eapoiro,quaeadhancpar 
tLm  conftitucndama  mcdicis  excogitataatqueordinatarant,quat 
tuor  nominibuscomprehcnduntur.  quorum  (mgulauariasac  mul 
tiphccsrcsrubfccompleduntur.totnamq.pracfidijsbonamuale- 
tiidinem  conferuari  pofk^a  Galeno,ac  alijsmcdicinaeaudoribus 
concord-tcrdecretum  fuit.IIlaucrofuntTcttajDoj-^pe^V-V^?''"'^'!^*" 
VH/iSi^a  ^Ta.'i^u,Qiv  '33/'oezr/7^r,i'Ta  ,^  TctTroi^fjdpx.  Quaecnim 
exhibcnturpotulcntisatq.  cfi.ulcntis  fiue  ciborum  fiueremcdio- 
rum  ufum  habcant,finiuntur.  Quac  cxinanitioni  fiibfunt,  fudori- 
busftcrconbus,  fputis,  uiinis,  &alijsomnibus  fimihbuscontinen 
tur.Extrinfecus  accidentia  aquajaerejfairugine,mari ,  oleo,  &  hu- 

iurcemocii 


P    R    I    M    V    S  7 

Aiurccmodl  conftituuntur.  Agendauero  exercitationibu?,  rtudi;?, 
uif!;ilijs,  <omno,ucnere,  irajCura,lotionibu.scctcris(.].  ciulilem ge- 
ncnsconiprchcnJuntur;undenulJarcs  tft,  nulkimucauxilium, 

3uod  ad  faniiJtcm  defcndendam  conducat,quin  fub  ai'Cjuo  prae- 
idorum  quattuorgcnerum  ,quactotam  confcruatoriam  artem 
quantitatc,qu:j!it.itc,<^"occafioneconucnicntibusper/iciunt,  con 
dudatur.  Scd  quoniamdeomnibus  fcre  tum  ab  antiquioribus, 
tumarecentioribuscopiorc  fatis  tiattatum  cfl::  degvmnafijs  au- 
tem  fiue  cxcrcirationibus,aqui bus  Trs  gvmnailica  apud  uctcrcs  ual 
decclcbrisconflituta,d:dcnomin:<t3  fuit,autnuil:i,  autquampau 
cifnm3,&  fortuito^confufcq.  traditarepcriuntur;  ideodehis,deq. 
gymnaflicaartea  L.uinisexercitatoriadiftaintcgiam,dforlanaD 
alio  numqu.im  abfolutani  tradtationem  h".bcredccrcui ,  eo  magis 

B quod Galenus hanc haud ignobiliflmiam  confcruatoriae  ficulta- 
tispartcmcfrcfcriptum  rcliquitromnesq.fcre  teflantur  cxercita- 
tionumarteir,(X.'adaucrtendosfuturosmorbos,Cv;  ad  cuflodien- 
dam pracfcntcm fanitatcm,& ad ualctudinarios reficiendos,  quac 
tres  partes  uniuerfam  confcriiatoriam  cfHciunt)  incredibilem  uti- 
litatem  afferre ;  ut  ctiam  nosubcrrime  demonftraturi  fumus,ubi 
haccomniadiftin(ftefimuI,atquecopiofe,prout  res  ipfi  poftula- 
bit,in  hifcelibrisdeclarabimus.  Primo,quid  f^t  gymnaflica  ipfa, 
quomodo,^:  quan do  inuenta ,  aufta ,  (Sc  perf e(5ta ,  quot  eius  fpe- 
cies:deinde,quidexercitatio,  quotgenera,&quomodoabanti- 
quis  efHccrentur :  poflremo,quid  fit  illa  qualitJS,  quantitas ,  (Sroc- 
cafio,  quibushaccars  tantopcre  bonae  ualctudioi  confcruandae 
conferat:  demum, quae  commoditates,  quaeue  damna  abuno- 

Cquoq.  excrcitationum  generc  gymnafticaeftudiofiscxfpe>.'tanda 

firtt:quibusomnibusdiIigcntcr  exphcatisnil  reii(ftum  iri  dcbere 

fpero,q>  in  huiufmodi  traftationedefidcrari  pofsit ;  quam  ideo  ue 

hementiusomncsualetudinisftudiofbsaniplcxuros  cOeau"uror, 

quoniamhaccparsanobistraftandac.uatiuam partcm  tanto  cx- 

ctllereuidetur,  quantomedicamenta  ipfaabexercit.nionibusfii- 

pcrantur;dequibusGaIcnus,atque  Auiccnnacclebratiflimi  me-  i  ittu.ual. 

dicinacfcriptoresitaprodiderunt,  exercitationcs  tum  excremen-  '/"'••""'• 

^  ,  I  r   1      •  ••  rr  ,       doc  j.ca.i. 

talolaere,tuinpcrlu>1oris  meatuseijcere  polie;rantoq.  tam  cibis 

quammedicamcntisattenuantibuspiaeftarc,quantofjtiuscftnul 

lo  corporis  noftri  incommcdo  cxigi,quaeredundanc,  quam  nari- 

KrSc  carncliouada,(Scfblidisextenuandi3  :h)ecnamq.  incommo 

da  calidisattenuantibusq.  medicamcntis  aflociantur;  cxcrcitatio- 

nesuerotantumabeft  ut  aliquidtalefequatur,  ut  potiusflrmitas 

A     iiii  quae^ 


cbard. 


t  L    I    B    E    R 

quaedam  membris  accedat  cum  8c  natiiralis  ipfe  Calor  accenditur,D 
&  cx  partium  interfe  attritufbliditas  quaedam  ac  ch/asrciQ&icL  com- 
paratur:  Iccirco  non  immerito  Athenicnfes  Apollini  gymnafium 
(iuecxercitationemconrecrarunt,fignificantcs,qucmadmodum 

prob.I.  audlor  eftPlutarchus,ab  eo  Deo,c]ui  flinitatem  nobis  largitur, 
ctiambonumhabitum,&roburdonari:  Nequeetiam  inconfulto 

Lib.viij.  de  fccit  Cyrus,qui  apud Xenophontem  tantopere  exercitationes,  la- 

CyiiPae-  t)oresq.corporisaeftimauit,ut  Perfis^quosredeinftituerefemper 
ftuduerat,quafi  legem  dedcrit,ne  ipfi  umquam  fine  labore  ci- 
bumcaperent,ratus  ualctudini  atqucfortitudini  perindeexerci- 
tationes  neceflarias  efle^ac  cibum ,  quas  illud  humanis  corporibus 

laAna-  piaeftarediccbatSolon  apud  Lucianum,quodii,  quiuentilando 
purgant  triticum,paleas,ac  Ipicas  inanes  natu  propellentes,purum 
autcm  fiudum  feparantes  &  accumulantes.  Etcnim  I^iogenesp 
apudStobacum  dicebat,Medeamlapientem,non  ueneficam  fuif' 
fe,quaeacceptis  mollibus  ,&  effeminatishominum  corporibus, 
confirmabat  ipla  gvninafi;s,ac  exercitationibus,&  robufla,  uigen 
tiaq.  reddebat.Vndefama  emanauit,quod  coquendo  carnes  in 
iuuentutem  reftitueret . 

^uidJttGymnaJiica.i<^  qnotupUx .  Cap.   III. 

Vattvor  itaque  exiftentibus  illis  ,  quibus  tota 
conferuandae  fanitatis  lacultas  completur,  exercita- 
toriam  quartaepartis  quandam  partcm  efle  nemofa- 
^SJ  nus  ncgarit  :  quaiidoquidcm  lii  exercitationes  fub 
agendisintermuItaaIiacolIocantur,quae  pro  quarta  conferua- 
toriae  parte  a  nobi  s  declarata  funt,  gy mnafticam ,  quae  de  excrci-  F 
tationibus  tota  cfl:,ad  eam  pertincre  rationi  confentancum  efl:& 
proindcnegarenemopotcft,  c[uinadeum,quimcdicinam  profi- 
teturcontra  Erafifl;ratum,&aliosgymnafl:icama  medicinafeiun- 
gentes,illani  cognofccre  fpcftet,  eopracfcrtim  quod  ab  Hippo- 
crate ,  Platone , &  Galcno  crcbro  fcriptum  rcpcr!tur,cxcrcitatio- 
nes,  tot  .itquc  tanta  ad  uitam  fmam  traduccndam  bonn  pracftare, 
quot  &  qunnta  uix  ulla  alia  mcdicinacinflrumentapracflant. 
Qiiod  fiHippocratesinlib.dcl.ocisinhomincfcripfitCiymnafti- 
cam,&  medicinam  contrarias  efle,  quoniam  altera  permutatione 
opushabct,alteranon,de  fola  ea  mcdicinacpartelermoncm  ha- 
buit,quacin  medcndisdccumbcntibusclinicea  poftenoribus  uo 
cata  lolum  uerfatur.Plato  ctiam ,  atquc  Plutarchus  quando  dixe- 

runt 


P    ft    I    M    V    S  9 

Arunttluascflfecircacorpuslmmanum  ucrfantesartcs,mcdiclnam, 
&:gvmn3fticam,non  ob  id,qucmadmodiim  Erafiflratus&Scuta- 
torcs,illas  fciunxcrunt,  fcd  communcm  hominum  loqucndi  ufum 
fecutirunt,qMi,quoniam  poftcriusgymnaftica  mcdicinainucnta, 
eiq.  adnexa  cll,easdiucrfas  nulla  alia  rationc  dudi  cfficicbant.  Ce- 
tcrumquidfit  liacc  ars  exercitatoria  gymnaftica  j^racco  nomine 
inuncupata,  ab  ciusdcfinitionc.fiuedefirriptioncpctercdebemus, 
quam  etfi  luculcntcr  cxplicatam  apud  Platonem  habcamus,  a  nul- 
lotamcn  aIio,quamaGaleno  noftro  eam  Sc  breuius  ,&Jucidius  H^jp*** 
deciaratam  credo^ubi  itadixit:  ^Tiyv»  -y  vfJLvag-myi  '^v  Wi^iiMi  tw; 
h  Tri^i  yuiuvct(rioigJbiix.,uiag:hocQ{\.^  QuoJ  gymnaftica  cftquae 
omnium  exercitationum  facultatcsnou!t,aut  potius,Qi^iod  gym- 
nafticaarscft  fcicntiapotentiae  omnium  excrcitationum.Qu^o  iii 

B  locoanimaduertcndumc/l.Galcnum  fcientiam  non  proprie,fed. 
communitcr,  ut  plerumqucaudoresfblcnt,  accepiflTe,  propterca 
quodgymnafticacum  pro  fine  opus  habeat,&  fcientiae  nullum 
opusconfiderent,ncccflarioa  uera  fcicntia  cxcluditiiri  quamuis 
alioi.]ui  cauffas  cxcrcitationis  uirium  facpiffime  contcmpletur:  cfl 
infupcr  animaducrtendum,Galcnum hac  dcfinitionc  gymnaftl- 
cama  pacJotribica  diftinxillc,  quoniam  illa  tamquam  impcratrix 
&cxercitationuqualitatesomnes,&carucau(fas  fpcculatur,im- 
peratquCjhaccucluti  miniftra  illius  exfiftit,  perindeacgymnafta 
crat,quiomnium  excrcitationum  potentiasprobcnofccbat,easq., 
proutfanitati,&  bonohabitui  expedire  iudicabat,diucrfis  homi- 
nibusimperabat:  paedotriba  uero,qui  cas,quomodo  fieri  debe- 
rent,&pollent,reipfademonflrabat:  atquchoc  acnigmatice  ex- 

f^  phcauit  l-*olvbusfubhisucrbis:  TrcuSoTtificu  roiov^t^^oiaKiia-iTra.  Inp' 
^V0fj,iiiv  )(g^Ta,vo^uov,a.6  itoi^v  o  ly.cucog,  ci/i^aTra.rieiV^x/^.i  srTW,:^- 
■:ra^e<v,./?/a^et3-a/,Ta  x.aM/r«,  ?^  a/o-;y/Ta:idcfl:Paedotribaehoc 
edocentpraeuaricarifecundum  leges,iniuriam  tacere  iiiftc,deci- 
pere,furari,rapere,uim  inferrehoneftifnmc.&tuipifiimc.  Nam  fi 
quisluctatoru,&  aliorum,quiapacdotribisedoccbantur,adio.Tes 
aeftimet  liquidoconfpiciet  ualdeijsafliinilari^quaca  Polybofcri- 
ptafunt,ficq. gymnaftam,&  paedotribam  non  parum  diflimiles 
fuine:ucrumtamen,cumintcrdum  unus  utnufq.  munusimplcrct, 
non  immcrito  exiflimauerunt  ahqui  has  duas  arics  unain,atq.  ean- 
dem  ene,ueluti  nonnumquam  idem&;militis,&Imperatonsofh 
ciopcrfungitur-,  attamen  Galenus  cas  effediflindas  uoluit,dum 
gymnaflicamuocarirefpeduhabitoadfblam  excrcitationis  qua- 
htatumnotitiamjquaeoperatione  ipfa  nobihor  cfl;  paedotnbi- 

catn 


im« 
icca. 


xo  L    I    B    E    R 

cam  dici  ob  adnm  iprum  exercendi,utpote  ignobiliorem  conten-  D 
dir,  liaud  aliter  ac  fi  dixilkt alteram  harum  fpeculatiuam ,  ac  arbi- 
tram,&iudicem;alterampradicam  efie,  quae  omnes  intcrdum 
ima  gymnafticae  appellatione  a  materia,  circa  qiiam  uei  fantur ,  ut 
pharmaceutica^furcepta uocarentur  ■■, ficuti  fpeculatiua, &  pradica 
medicmae  partes  uno  mcdicinae nominc  raepcnumern  ,i  ppellan  - 
tur.  fed  quod  uere,{icuti  declarauimus,  gymnaftica  talis  iit,gymna 
ftaq.&'paedotribadirterrent,AriftoteIistcftimonioquoq.  compro 
barclicet,quiinprincipio  quarti  Politicorum  hoc  icriptum  reh- 
quit^EV  7rci-7cug  tcuc  Tiyvcut;  fA.)i  yji.rci  fxo^ov  yivo/idpcugyci?^a.t!n- 
Qji  y^ucciVT/  TiXeicugovacu':  f^iac'^70i(i>piia-cu  ro  <u:%«  ^y^Tov  ~^- 
vog  apucTfci' ,  otov  a.crx}ia-ic  crco/j.a.T/  ttc/o,  7g  ttokc  crvij.(^'ip^^  yoj  rtg 
a.Qj.<^t'.{TCf)  ■yap  i(^.?Q\.i'ra7ri<^v>.CT/  yj^  m^  pyiytfjv^cotTnv  ctpiTnv 
eu'ay}(cf.7ov  af  y.OT^&tv  )  ^)  t/c  TrMiTO/Q  ,  |W/a  vra  cn ,  ^  y  ctp  tovto  E 
tyIc  yvfjLvaTi^yfc  ^ ;  'iti ^'lav  riafxr  riic  i}i.ycv/v^jv];  ^rtSi/^tft, ^^n^ 
6"i^iCvC  ,  f/.iiTlfh^r^fxyic  Tcev  is^t  tyw  a.yc>}v'ictv  ,  fj.y\S'iV  ktIov  to  ttcu 
^otqJlCov  .y  /(ctf  tS  •)Vfi.va.<Pix.ov  'U>^^a-n<^Jcio-ajt.  t«  y^  TavTi<v  ^ 
Trv  Svvctfxiv:  ideft:  In  cunftisartibus,&  fcientijs^quae  non  circa 
paitem,fcdcircagenusa]iquod  perfe(fteexfiftunt,uniaseft  confi' 
derare,  quidcuiq.conueniatgenerirceuexercitatiocorporisqua- 
hsquali  conueniat,&quaefitoptima  :  (optime  enim  natura  di- 
fpofito,&  cui  omnia  fuppeditant,  optimam  conucnirenecefla- 
rium  eft)  &  quae  plurimis  una  omnibus .   Etenim  hocgymnafti- 
caeeft:Praetereauero,  fiquisnonexadumillum  cupiat  habitum, 
&  fcientiam  circa  certamina,nihilommus  paedotribae,&gymna- 
ftici  eft  hac  potentiam  praeparare .  Quibus  uerbis  clare  fatis  patet, 
tumab  Ariftotelegymnafticam  nuncuparifcientiam  eo  fermepa-  F 
fto,quoa  Galeno:tum  etiam  gymnaftant  a  paedotriba  diftin- 
gui.  AtneiIlos,qui  utramquefub  unogymnafticacnomineintel 
ligunt,  definitioIateat,quaeutriufqueuim  fimulcxplanct,itadi- 
cerepoterimu^^^Artemgvmnafticam  eftefacultatcmquandam  om 
nium  exercitationum  facultatcs  contempIantem,eoiumq.  uarie- 
tatesopereipfoedocentcm,uelgiatiabonae  ualctudinis  confer- 
uandae.uelgratiaoptimi  corporishabitusacquircndi,  atquetuen 
di,   Dixihuiusartistalcm  eflc  finem,nonfoIum  utplcnam  atque 
perfedam,  quantum  ficri  poteft ,  dcfinaioncm  reddercm ,  uerum 
etiam  uthancfcicntiamabalijs,quae  fimilcm  formnmobtinent, 
difrerentemoftendcrem:Nam  ludiomncsantiquorum,tam  Grae 
corum,qiiam  Romanorum,necnon  etiam  tota  athlctica  ipfa  ,  atq. 
exercitationes  gratia  belh  fadae  circa  omnes  fere  cxercitationes 

uerfan- 


P    R    I    M     V     S  II 

A  uerGntur,circa  quasgymnafticamcdica,ut  in  fequentibusrum 
demonftraturus  ,  quando  in  fingulis  exercitationum  gcncribuj 
dcclarandis  quomodo  in  unaquaque  gymnaftica  locum  habue- 
rintii^paratim  planum  faciam  :nihilominus  magnopere  inter  fe 
difcrcpant,caulTaq.  talisdiffcictiaenullaaha  exfiAit  practcrfinem 
/ingubrum ,  quo  Hneomncs  facultatcs  diftingui  (cripfit  Ariftote- 
]es:  Namhidorumfiniserat  rcligio  quaedam,qua  Antiqui  opi- 
nabanturfefeDijsrem  <;ratamilhs  ludis  tamquampromiflamfa- 
fturos :  erat  quoquepopuli  uoluptas,  cui  maxime  &  Rc/pub.  & 
Reges,acImperatoresftudebant,  quohomincsuoluptatedemul- 
fi  in  officio  continercntur:unde]udorum  excrcitatonbus  tantum 
honorem  tributum  efle  fcribit  P]inius,ut,dum  eos  inirent,  fcm-  Lib.xvi, 

V.  pcraffurgi,  etiamabSenatu,m  morccflct,  nccnon  fedendi  iusin  "P"''" 
proximoSenatuijatque  uacatio  munerum  omnium  ipfis,  patri- 
busq. &:auispaternis,qiiodtamenferuis,quando  ilh  fimilcs  lu- 
dosinibant,  concelfum  fuifleminimecredo.  De  his  uero  ludis 
quicumq.  aliquid  cognofccre  optauerit ,  librum  Onuphri;  Panui' 
ni  Veronenfis  habebit,qui  omnium  diligentiflime,ut  eft  ip{e  om- 
niumfaeculinoftriinhiftorijslongeucrfatiflimus^hancmateriam 
tradauit.Athleticafinemhabuitrobur,  utilliusui  poftet  athleta 
aduerfarium  fuperare  ,  &  coronam  praemiaq.  propofita  confequi: 
quamuis  etiam  apud  Graecos,  &Latinos  nonnumquam  athlctae 
uocatifunt  ,tam  ilhquiin  ludis,quam  qui  extra  ludos  praemi; 
gratia  ccrtabant,  quos  omnes  fub  nomine  uitiofae  gymnafticae 
(dequa  inferius  loquemur)  Galcnus  complexus  eft  :  Ccterum 
qui  gratia  bciii  excrcitationcs  pracdidas  obibant,  id non  ob  ahud 

Cagebant,  nifiquo  agilitatcm  ,ac  pcntiam  compararent ,  quibus 
poftea,cum  oportebat,hoftes  in  pugna  uinccrc  poflent:  atque  ha- 
rum  exercitationum  difciphna  ufque  adeo  fcuera  apud  maiores 
fcruabatur,uteiusdodoresduplicibu:>,  quodfcribitVegetius,re-  Lib.i.dcre 
muneraicnturannonisj&quiparum  in  illa  profecifllnt  inihtes,  ""''''-"'J- 
profrumcntohordcuincogcrcnturaccipere,ncc  ante  eis  iru^ri- 
licoreddercturannona,quam  iub  pracfentia  pracfeCti  tribuno- 
ium,uc]pnncipum  expermicntis  datisoftcndifrentfcomncsmih 
tiaeexercitationcscomplefle.Ex  quibus  omnibusmanifeftumeft 
gymnafticam  noftram  a  pracdiiflis  difKrcntem  efte,&  ideo  fiimma 
cum  rationcanobisinilhusdchnitione  pofitumfincm  fuiflc,  qui 
eftgratiafinitatistuendae,&bo:ii  corporis  habituscomparandi. 
Quod  uero  cxcrcitationum  omnium  tres  pracdicti  fincs,  a  quibus 
tria  gymnafticaegeneraortafunt,apuductcrcs  exftitcnnt,  atque 

omncs 


IX  L    I    B     E    R 

omnesinnnuin  publicae  fclicitatis  finem  relaiifint,abundede-P 
clarauit  Solon  apud  Lucianum  in  Anacharfi  dialogo  :  cjua  una  il- 
lius  oi-atione,tot.i  hacc  fcntcntia  noftra  haberi  rata  mcrerctur,ni- 
{i  Platonis  6c  ahorum  mfcrius  txplicanda  teftimonia  accedcrent, 

De  GjmnnftkAeftibiectO)  ^  eim  laudihui.    Cap.  I V. 

=^c==  Vm  iamgvmnaflicam,  c]uidfir,  fatis(nifallor)  expH- 

W/^f^\i)-'"    cucrimus:  camc].ab  affinibus  facultatibus  feiunxeri- 
'\^R^^*''    musrrcllquum  cn,fubic(5tum  illius,qu3lefit,confide- 


rare:nam  ficuti  nullartperiturars,fiueilla  fitarchite- 
ftonica,fiuecifubie(fta,c]naefinem  operationum  fuarum  alic|uem 
non  habeat,pariternullacft,  ciiius  fubiedum  alic|uod  non  liceat 
propnum  a-lhgnare,circa  quod  tota  illius  opcratio  uerfctur  :  &  p 
<]uamuisidem  fiibicdtum  laepenumeio  plurium  artium  eflTe  ui^ 
dcarur,  fitnmcn  res  exade  perpcndatur,  cunftarum  fubieda  ar- 
tiumfinibusipfisintcrftdiftingui  apparebit,eo  quod  idem  fane 
aliquo  pafto,fcd  fub  uari;scondicionibus,atq.  proprictatibus  ab 
unaquaqueconfideratur:itanamq.fit,utcorpushumanum,quod 
plunbusartibuSjatqucdifciphnis  reucra  fubijcitur,  tali  pafto  ab 
una  confideretur,  qiiod  non  ab  alia:  fiquidem,prout  naturale, 
atquemobilecxfiftit,PhyficusilIudcontemplatur:  proutfanitatis, 
uelmorbi  capax,Medicofiibijcitur:proutsi;s;£TO!',  ideftbonihabi- 
tus{u{ceptibilc,agymnaftR\i,fiueconferuatoria,  quae  medicinae 
fubijcitur,&  de  qua  nobis  futilrus  eft  fermo,confidcratur.  Corpus 
itaquehumanum  quatenus bonum  habitum  rccipere,  eumq.  &  fa 
nitatem  confcruarein  feipfo  natumcft,  gvmnafticae  fubiedum 
eftc  dcfinimus^queinadmodum  etiam  Galenus  in  hbelloilload  F 
'f  hrafybulum  fciipto  luculentiffinie  declarauit:ncq.  propter  hoc 
infcrcndum  cft,  illum  fibiipficontrariadicere,  cumaliasgvmna- 
fticam  a  medicina  fciungi  dcbercuoluferit,propterea  quod  uoluir, 
gvmnafticammedicinaequidem  partem  c(fe,itatamen,ut,  uc- 
Jutiparsa  fiio  toto  aliquomodofciungitur,  fim.iliter  gymnaftica 
amedicinadiftinguatur:  medicinaenim  fanitatem  ,atq.  morbum 
in  corporcliumanoconfiderans^alf^rum  expcllcre,  alteramcom- 
parare,  &confcruarenititur  :3tg}'mnaftica  in  corpore  fano  bo- 
num  habitum  gcncrarc,eumq.  tamquamfiinitatis  uel  partem,  uel 
cauflam  confcruantcmrctincrcconatur  :  &  ob  id  tanta  fuitapud 
ueieres  huius  cxiftimatio,  ut  Plato,  atque  Ariflotelcs  (  nc  alios 
quamplures  rccenfeam)  eam  rcmpub.  haud  optimam  cfTe  pofte 

ccnfucrint. 


> 


P    R    I    M    V    S.  i^ 

A  cenfuci int,  in  qua talis ars defideraretur , nec immcrito  quidcm  , 
quoniamfianimiremperhabendaeftcura,ncqucilleabfquccor- 
poris  auxilio  quidquam  grauc,  aut  diginim  efficcre  ualctiira  pro- 
fedlo  ftudcndum  cll  corporis  falubritati ,  bonoque  habitui ,  ut  & 
animoinferuire,  (Steiusoperationesnequaquamimpedirc,fcdad- 
iuuarcpofiit:proptcrquodin  ProtagoraPlatocum  elfe  claudum 
appelIandumdixit,quifoIuni  animum  exercens,corpusignauia 
atq.  otio  confumit,  Quantum  porro  arsgymnaftica  ad hunchabi- 
tum  adipifcendum,fanitatemq.  tum  conferuandam,tum  etiam  rc 
parandamconfcrat,utPlatonis,&  Ariftotelis  certiflmia  tcftimo- 
nia  practeream ,  unum  Galenum  in  medium  adducam,qm  infiini- 
tos  propcimbecillesad  bonum  habitum  reuocafte  ,&:innumeros 
item  alios,neinmorboslaberentur,{bla  gymnaftica  conferuaflc 

B  gloriatus  eft,ut  nullo  pado  nobis  mirandum  fit,  quod  maiores  no 
fln  u/que  adeo  corporis  cxercitationcs  aeftimaucrint,  ut  non  tan- 
tum  publica,eaquepraecIar]/limaexercediscorporibusIoca,qua- 
liagymnafia^&Romanactlicrmaefucruntjexftiuxerint,  uerum- 
etiam  jn  quibufuis  fere priuatis  aedibus  exercitationibus  locus ali- 
quijinidde/ignaretur,&:quotidiemufucflet. 

J^o  tempore,  &  qtiopafto  coeperit gymnaUica,         Cap.  V, 

f^VAMVis  Galcnus  medicorum  omnium  poftHip^ 
''^  pocratcmprincepsciusfentcntiacfuerit,quodgymna 
ilicn  ais  Homcri  tcmpore  nondum reperta effet^fcd (o 
lummodopaulloantcPlatonistemporaprincipiu  ha- 
Cbucnt,nihilom!nusbelIoTroiano  abiplbmetPoetacefcnptofe- 
rr.inaquaedam  illiusiaifta  fuifle,  quafiq.  ^rimordiaeluxifleucrifi- 
mi]euidetur,nifi  quoquc  fatcamur  potuiflcfacilitermultoprius 
cxftitifle,uerum  autnon  tunctemporisnominatam,nequecultam, 
&  ad  regulas,artisq.  formam  redadam  cfle ,  aur  Icriptores ,  qui  il- 
lamabintcritu,&obliuione  uindicarent,non  habuifle,id  quod 
credcrenon  eftpenitusabfbnum,fi  quod  ahbi  Galenusfcriptum  prfmode 
rcIiquit,uerume(fenonnegamus,  cuniftoshominesadmuficam,  tj.ualet. 
atquegA'mnafticampropenfbsnafci,nccquidquamreperiri,quod 
corpus,atqueanimum  hifce  duabus  magis  componere ,  &  ad  bo- 
nam  frugeminduccrcqueatcontra  Alclepiadasiniuftos  omnium 
exercitationum&aeftimatorcs,&damnatores:ut  his  ratiombus 
gymaftica  naturalcm  homini  cfle,  &  iccirco  fcmper  exftitiire  per- 
ruafumhaberedeceat.PorroquodHomeri  temporeartis  gymna- 

fticae 


14  L    I    B    E     R 

fticaepnndplaquaedamexfliterint,  facile  illi  intelligeiepotue- 
runt,  qui  poetae  libros  leftitantes  animaduerterinr  miJires  Grae' 
cos  interdum  difco,  luda ,  curfu ,  arcu ,  &  alijs huiufcemodi ,  quae 
pofl  ad  gymnafticam  facultatem  tranfierunt,  Cefe  excrcuifle  ,ficuti 
oftauo,  &uigefimotertioOdyfreae  frequenter  legitur.  Sed  quo- 
modo,&quoordineadhancartemdeucntum  fit,  hcetnihilplane 
exph'catumhabeamus:coniefturatamen  quadam  aOequi  pofiu-' 
musexilhs,quae  Plutarchusinquincto  Sympofiacorum  prob.j. 
fcriptismandauit,ubitradit,quod  certamina  priusfimphciafuc- 
runt, inquibusfblummodo  uidoriam,atque  coronam  pro  fine 
habebant,ab  hispoflea  ad  facrificia  res  tranfiata  fuit ,  quando  Deo 
facrafaduri,popuhimq.  adfeflaaccedentem  obleftaturi  certami-»- 
na  inflituebant,  quaea  facrificijs  demumadgymnaliapaullatim  p 
fuiffe  introdufta  exiflimo,  quod  primis  lUis  temporibus,dum  ho- 
inmestemperatamuitamtraducerent,perpetuaq.  fanitatefrueren 
tur,illud  unum  fludium  habebant,ut  ad  bella  peragenda,  hoftesq» 
fuperandosaptifnmieuaderenti&proptereaquandootiabantur, 
neprorfusinertia confumerentur,fefe  illis  exercitationibusdeti- 
nebant,inquibusetiamui£lonbuspraemiaponebantur,quo&il-t 
lorum uoluptate alledi,  & fpe  praemiorum  inilammati  libentius, 
atq^  accuratius  ad  acriter  contra  hoftes  dimicandum  difponeren- 
tur:&  ob  id  Homerus  fecundo  Iliados  in  hunc  modum  finxit. 
Aa.oia\  'S:^^pny/bcivi  Ga,?[^Knig 
A'icrKOi<ri\rTip7rovTO,  }(aj  cuyavinaiv  'itVTig 
To^oio-iQ  : 
idcfl;:         i^tgentesmlitore  po»ti  « 

Ludebant  dtfcis,  arca^,  ^  iacuU  longe 
Mittentes: 
Etuigefimotertio: 

KvTop  A';^/M5y? 
A  vTov  Xdov  ipvx.iv^)(^  }^aviv  ivpvv  ayaveL 
Nnav  S^^i^pip  aQ^,  As^HTixVi , Tplts-oxS^aT* 
fTTTTng  9',w^/ov«re,  /SoevvT  'i^9ijua  >(cf.piiva, 
H  J)t  yvva'iy^q  iij^uvovq,  ^oXiovTi  ai^t^^v : 
idcfl:  Sedi^chilles: 

lllic  detinuit populum  ,magnumq.  locauit 
Certamen,  Nauibtts  haecpraemiajplendidapromenr 
Scilicct  (^  tripodas,labetescj.  (^fortia  bouum 
Cum  muUs,  &  equis  capita,  cr  qtioque  corpora  Itimbu 
Scminea  accinilis,^  albipondcraferri.  ' 

Ex 


1-    R    I    M    V    S.  15 

AExquibus&fequentibusomnibus  {atis  perrpicuumeft,primisil- 
lis  faeculis  exercitationum  finem  fuifle  tumdeledationem  quan- 
dam,&  praemia  confequendi  fpem ,  tum  ad  bellorum ,  hoftiumq. 
uid^oriam  obtinendam  agilitatem,atque  peritiam.Poft  ea  tempo- 
racumDeorumcultu$,&  facrificiorum  celebrationes  excrefcere 
coepifTcntjUthomines  ad  illas  confluentes  alacrius,  &libentius  co 
currerent,  hae  exercitationes  in  Deorum  celebritatibus  inftitutac 
{unt,ubi  &  Dijs,&  hominibusgratae  reputabantur  ,  fiebantq  ,  & 
neexercitatoresdefiderarentnr ,  praemia ,  quaehomines  adquid- 
uis  audendum  incitare  fblent ,  ftatuebantur  ipfis  certaminibus  op- 
tatiora,atquepraeftantiora,ficutinnuitAriftoteles:inhisexerci- 
tationibus.  quoniamhomines  praemioru  gratia  dumtaxatcerta- 
bant, quaeafiAaGraecisdicuntur,exercitatores aSAwra/nuncu-  inipattic. 

B  pati  fuerut,qui  &  ab  Atticis  dcrx.tiTa.it  ut  Erotianus  tradit,& a Lati  prob.8. 
nis  Athletae,apud  quos  certamen  ipfum  ludi  nomenobtinuit, 
quod  non  folum  in  Deorum  feftis,uerumetiam  in  Amphitcatris, 
&  ante  amphiteatra  inftituta  in foro ,  in  priuatis  locis  ad  populum 
obledandum  humfcemodi  certamina  peragebantur,ficutiquo- 
quc&apudGraecos  a.6\oi.  NamOlympia  Pifis,  fiue  Elidie,& 
Nemea  apudClconas-.Ifthmiain  Ifthmoip{b,PythiaDelphisapud 
costahafueriit,quales  apudRomanosludiCapitolini  ,laeculares, 
&  ali;  huiufcemodi,  in  quibus  omnibus  praeter  praemia,  ita  etiam 
uiftcribusmagnihonoresconftituebantur,uti  non  modo  in  con- 
uentu  ftantes  cum  palma  &  corona  laudes  ferrent :  fed  etiam  (  utor 
Vjtruuijoratione)cumreuerterenturin{uasciuitates  cum  uido- 
riatriumphantesquadngisinmoenia,&in  patriasinueherentur, 

Caereq.  pub.perpetuauotaconftitutis  ucdigalibusfruei-entur:atdc 
hiscumnon  fitnobis  loquendum.ad  rem  noftram  reuertamur. 
Dum itaque  uita hominum  parca fuit,hi  fbli exercitationum  fines 
exftiterc;uerum  enimuerocrefirente  luxu,  multisq.a  longa  uale- 
tudinedetentistandem  adreparandamfanitatem,&  imbecillita- 
temcurandam,bonumque  habitum  comparandum  exercitatio- 
nesinftituicoeptaefunt,quod  fuit  paulloantcHippocratis  aeta- 
tem,quando  Herodicus  ille  (  ut  fcribit  Plato  )  gymnafticam,  quae  Tertio de 
priusinfacrificijs.atqueludis,  necnon  in  bellicisexercitationibus  "^^F""- 
Iblum  auftoritatem ,  atque locum  habebat,  medicinae  adiunxit: 
quod  raea  fenteiitia  nil  aliud  fuit,nifi  certamina  illa  &  exercitatio- 
nes,quae  Iblum  pro  coronis  &  praemijs  ac  militari  difciplina  afte- 
quendis.necnon  proDijsplacandis  &hominibus  delcdandis  in 
ufuerantjadfanitatisconferuandaej&  boni  habitus  cquirendx 

nnem 


\6  L    I    B    E    R 

finem  traducere,  quas poftea  exercitationcs  cum  primi  illl , atqucD 
etiani  pofteriores  ijymnaftae a  medicis  &  philofophis,  ut  ucrifimi- 
leeft,monitimirumin  modumcorporibus  conferre  didiciftxnt, 
ah'amoderantes,aliaaddentes,necnon  a  pubhcisadparticularcs, 
&piopria  locatransferentes,  tandem  reguhsc|uibufdam  praecc- 
ptis,ac  terminisconcluferunt,  atque  ita  artem  totampepererunt 
yufxva,Ti7iyiv  uocatam  ''^  iS  yvf^va,<^iiQ-xt ,  ideft ,  ab  exercendo  , 
quafinullusahusfinis  effet,  quam  ob  habitum  corporis  bonum 
obtinendum  exerceri.  Quamobrem  ex  his  clarum  faftum  arbitror 
quomodo  arsgymnaftica  principium,  incrementa,&  ftatum,nec^ 
nonquotemporefufceperit.   Siquidemprimumin  bel]o  Troia- 
nodummihtesGraeci  in  arenam  exnauibusdefcendentes(unde 
poftemanafle  prouerbium  Inarenam  defcendere  opinor)inter 
fe  certantes  ad  bellum  exercebantur  tunc  apparere  coepit ,  artisq.  E 
agonifticae,&gymnicaenomenetiam  accepit.  Poftea  ad  (acrifi- 
cia & hominum  uoluptates tradufta  non  modo  praedidia  nomina 
retinuit  :  fed  etiam  athleticae  appellationem  confecuta  eft  ,  & 
apud  Galenum  uitiofa  gymnaftica  nominata  fuit .  Dcmum  ad 
gymnafia,&certoslocospropuerisedoccndis  pro  omnium  (ani- 
tatctucnda,  acprobono  habitu  parando  traduda,&fubnormis 
conclufagymnafticaeuerenomen  promeruit,  quod  ante  Plauti 
temporafuit,  apudquem  Atticusille  iuuenis  Philolaches  ita  lo- 
quitur:Cordolctmihi,  qucmfcionuncutfum,atc]ueutfuiolim, 
quoncqueinduftriordeiuuentutecratartegymnaftica,difco,ha- 
ftis,  pila,  curfu,armis,  equo  .  Verum  enimuero  haec  ars  (  ut  tefta- 
Iflfecundo  tum  rehquitMarcus  Varro)apud  Graecos  fblum  in  ufu  uiquit, 
inprooe  '  quamdiurura  colentcsRomani  &  cultuia  foccundifilmos  agros  F 
habuerunt,&ipfiuaIetudinehrmiores  exftitcrunt :  fcd  poftquam 
crefcentc  defidia  in  opidis  otinri,  quam  ruri  laborare  malucrunt, 
Graecorum  urbana  gymnafia  ita  frequentifnma  extulerunt,ut 
idem  Varro  conqueftus  fit  fuo  tempore  uix  fingula  fatis  fuiftfe, 
quaeprofe<fto,dum  Romafub  Impcratoribusftoruit,omniumma 
xiiiia&fpeciofifi!imafuerant:atdeincepsRomanoImperiodecli- 
nante,ceterisq.  in  peius  ruentibus una  etiam  dcftruda  fuerunt,  & 
fimul  cumipfisarsnonparuam  iafturampaftafuitj  quama  Varro- 
nistemporibus  ufque  ad  Imperi;  Romani  indinationem  in  fre- 
quentiffimo  ufu  habitam  fuiffe  quifq.  intclhgere  poteft  ,  qui 
omnesmedicoseaeatateRomacaeftimatospalsim  in  morbis  cu- 
randis  &  fanisconfcruandi^  exercitatoriam  artem  adhibuifte  ab 
.    eorum,quaefuperfunt,  fcnptis  obferuant,autqui  Plutarchum 

omnes 


P    R    I    M    V    S  ,7 

A  omnes  fua  aetate  excrcitationibus occupatos  fuinefcnbente lefti 

tant,cjuamquamP]iniusnon  omncsexcrcitationes  tunchonefti    Lib  j.  Sy» 

ufus  gratia  inucdas  fuifle.reJ  nonnullas  &  pereerinas  praefer-   ??,  P'^?.^'^ 

i  j         r  ■  r         rt  i°t        ^         11       Lib.xmj. 

tunad  exercitandamfitmiquaciitasefle  praedicat.  Itaque  valde  cap.n. 

alucinatum  fuifle  Budacumputo,  qui  infuis  ad  Pandeftas  ad- 

notationibusRomanosgymnafiorum,&paIaeftraeexercitamen- 

tis  minime  ufos ,  nulla  firma  ratione probat. 

DeGymnasijSK^ntiqttorum.         Cap.  VI. 

I  Ymnaflicam,  fiue  cxercitatoriamin  certislocisfieri  {0- 
litam,quoniamfupra  ftatuimus,  rationi  modo  con- 
fentaneumeft,quid  loca  ip/a,  &  qualia  forent,pla- 
numfacere.Nam  locaillanilaliudfuifl^e,  quam  gym- 
nafianuncupata,  cxmultisj&praefertimexuerbis  Galeni  in  fe- 
cundodctu.ual.  {criptismaniteflocomprobatur,ubi  narratgym- 
nafium  fuide  publicum  in  fepaiataurbis  rcgione  Ibcum  exfl:ru- 
ftum,  in  quo  ungebantur,fricabantur,  lu(ftabantur,difcum  iafta- 
i)ant,aut  talcquippiamfiftitabant,quaeIoca  ita  nuncupatafue- 
lunt ,  quoniam  exercitatores  ibi  jUt  plurimum  denudabantur. 
yufjiMa.CiSrau  enim  antiquifllma  uox  etiam  denudari  fignificare  ui 
detur,  unde  Martialis  libio  tertio. 

Gymmfium,  Thermaejiadium  ejl  hacparte,  rccede 
F.xfnimHr-,nudosparceuideremros. 
Quanniisctiam  quandoq.  fub  nominegymnafij  omnem  locum, 
ubi  cxercerentur,comprehenfumfuinercperiatur:  ficut  poftea 
hacc  uox  ad  alia  quoquc  tranflata  cft  ,  qucmadmodum  apud  lole- 
phumuiderelicet,quiin  librisdebelloludaico  balnea  aliquan- 
dogvmnafia  nuncupata  cfledemonftrat,ub]  dcHerodeitaloqui- 
tur.  NamqucapudTripoIim,&Dama(cum,^S:PtoIemaidempu-  m 
blicasbalneas,quae  gymnafia  dicuntur,BibIide  autem  exedras  » 
porticus  condidit .  Haec  loca  a  Vitruuio,Celfb,  Pli nio,  atque alijs   » 
Latinaehnguaeaudonbus  palaeftras  nuncupari  inuenio:  Vnde 
etiamconijcio Vitruuijtempeftateinltalia,uel  i-arasadmodum, 
iiel  nullas  exftitifte  palacftras,  fiue  gymnafia,  quandoquidem  is  li- 
bro  architedurae  earum  aedificationes  traditurus  Italicae  confue 
tudinis  non  hiiflepraedicit.Nain  qui  primi  gymnafia  exaedifical- 
fe creduntur,fueruntGracci, fi  credendum  eftSoloni  apudLucia- 
num^&M. Tulho  Ciceroni,qui  in  fecundode  Oratorcfcribit, 
gymnafiadeledationis,&  cxcrcitationis  gratia  ab  ipfisprimum 

B  inftituta. 


t8  L    I    B     E    R 

inftitLJta  fiiinc.lntcr  Graccos  autem  primi  exftiteruntLacedae-Di' 
In  Anach.   moncs,ficiu  Athciiaeiis cxlppafi fententia  ,  &P]atoinTheaet.  & 
primodc  hgiblismcmoriacprodidcrunt.qiiosetiam  illaipfaom- 
niunrprncfiantirfima ,  atcjue  fpeciofifllma  conftruxifle  ex  Martia.- 
Hs  hbro  primo  inteHigcrc  hcct,  ubi  hos  uerfushabet. 
K^rgiuas  generatn^s  itner  ttrbes 
Tbibas  carmine  cantet,aut  'JAiyccn/rs , 
o<////  claram  Rhodon,  aiit  libiclinofae 
Ledacas  Lacedacmon^s  palacflras. 
QuomodoueroPlatoin  Critia  dum  Athlanticam  illam  rcgianr 
defcribitjquamnouem  milhumannorum  interualloabactatefua 
antcfloruiflenarrat,ibigymnafiacxftafrefcribat,qui  Lacedaemo- 
numinucntumillafacit,exadedifcernerencqueG,ni{i  totam  il- 
km  Critiac  narrationem  fabulofam  credamus .  Pofl; Lacedaemo-  E> 
nios  Athenienfcsquoquefuagvmnafiaerexerunt,  in  quorumci- 
uitate  tria  exftitiffe  tcftantur  Pauflmias,  &  Suidas,alterum  a^jptcTw-- 
In  Anach.    f^'trtv  uocntum  ,  in  quo  Plato  philofbphiam  fuam  profefTus  eft;  alte 
•*'»'•  rnm  Av^tj^oi',  ubi  Ariftotelesedocuit,  quod  Apollinis  Lycij  tem- 

plum  fuiflclegitur  apudLucianum  ;alterum  jtt^foo-ajO^s^^ubi  no- 
thi,  fpurij ,  ac  ignobilioresomnes  cxerccbantur:  fi  quidemapud 
Graccostantoodio,tantaq.infamiauiles,acfpurijnotabantur,ut 
quiuerclegitimi,acnobilcseflent,cum  ijs  confuetudinem,aut 
communem  ^(:{^e.  cxcrcendi  locum  habcre  recufarent.Praeter  haec 
tria  mentionem  facitalteriu';,  quodCanopum  uocat,  Philoftratus 
in  uitaHerodis  Attici.  Dixi  in  ciuitate  Athenienfium  triafuifle 
gymnafiaj  quodlicet  cxtra  ui  bem  cflcnt,crant  tamcn  haud  longe 
aedific.na,  utquaepropeualdcforentciuitati,  in  cafuifle  dicipo--'' 
.„   r    Tuerit.   In  hisetenimmortuosquoquefepeliendiconfuctudinem 
ni  cpiU.ii.   CraecoshabuiflcfcriptumeftapudCiceronernjCuiSeruius  feMar 
cellum  intcrfcdumin  Acadcmia  Athenienfium  nobiliffimo  to- 
tiusorbisgymnafiofcpeliuifrefcribit.   Quaeuero  Ligorius anti- 
quitatistociuspcritiffimus  inueniffe  fcribitin  ueftigijs  Hadriani 
Impcratoris  liburtinae  uiliae  repraefentata,  Athenaeum,Her- 
meum ,  Panathenaicum  j  minimegymnafia,ubi  corpora  exeice-  • 
rcnrur,  fiiifl~cputo:fedloca,  inquibus  autdifciplinarum,&alia- 
rumartium  ftudi;sopcradabatur,uelfefta  aliqua  cclebrabanturj 
utin  PanaihcnaicofcftaPanathenaica.  Corinthum  quoquegym- 
nafium  habuifTeCraneum  uocatum,audor  eftLaertiuslibroter- 
Inl.bro  dc  jj^  Romani  poftrcmi  omnium  gymnafia  palaeftrasuocatainur- 
miuiLus..    t)e  ■id  Graecorura acmulationcm  Varrone  audore aedificare  coe- 


P    R    I    M    V    S  if 

A  perunt:  qnostamcnceterosquofcumquetummagni/Tcentiaope'' 
rum,tuminaeftiniabili  pukhritudincin  hocgenereantecefnfTe, 
ex)nis'Ihcrmarumruinis,quacadhancu/c|.  dicm  non  fine  om- 
uium  ftupnreperdurantia  confpiciuntur,  facile  conuincitur.  ne 
(Heam  illud,  quoddeNeronisgymnafiofcripfit  Martiahs  lib.vi;. 

^iiid  Thermis  melim  Neronian^s  ? 
Namgvmnafiatota  aliquandoThcrmas  ob  aquae  cahdae  ufum 
ibi  (Vcqucntcm  nuncupari,  apudaudores  Latinac  linguae  nemo 
dubitat,  ficut  ctiamintcrdumThermae  fignificant  eam  gymna- 
fijpartem,in  qualauabatur,  ubi  propiugeum,laconicum,  &  calda 
lauatiolitaccrant,  ut  exmultisau6torum  tcfl:inionijs,&praefer- 
tim  cx  Martialis  ucrfibus  nuper  citatis  clarc  perfpicitur.  Gymna- 

13  (ium,tlicrmae,ftadium  efthacparte.  Hisomnibuspotefliamuni- 
cuiquc  pcrfuafiim  efle,  quantumin  erroreuerfatusfit(inuitus  fa- 
teor)BIondusForoliuienfisconciuis  meus,  qui  in  fecundo  Ro- 
maeinflaurataccommcntariothermas  folum  adlauandi  ufus  in- 
ftitutas  tuiflefcripfit.  Porronequisforfan  admiratione  capiatur, 
quoddixcrim  Platoncm,  atque  Ariftotelem  in  gymnafijsphilofb- 
phaii  confucuine;  fcire  debet  in  huiufcemodi  locis  uana  homi- 
num gencra  conuenire fblita  f uifle , quaeomnia  in  fequ enti  capi- 
tcanobis  fi"il]atimdemonflrabuntur:tanta  enim  erathuiufcemo 
di  locorum  capacitas,tamq.  fpatiofa  amplitudoj  ut  abfque  ullo  im- 
pedimcntodiuerfae,acfereinnumeraeexercitaticnes,&  corpo- 
rum  &  animorum  peragi  pofTcnt,  quemadmodum  ex  Vitruuij 
allata  defcriptione  perfpicere  quiuismediocriterhacinreuerfa' 

<.  tus  poterit  ;  c[unm  cum  in  rcbus  plurimis  diuerfam  ex  Oftauij 
Pantagathiviritempeftatenoftrafummi  iudicio  in  prima  editio- 
netradiderimus,nuncipfidiIigcntiusconfiderata(utfempercu- 
raepofteriores  effe  mehorcs  folent)  caftigatiorem  ,&  omnibus 
Vitruuij  ucrbis  exaite  correfpondentem  cxhibemus  .  ad  quod 
agendum  clarifsimus  Aloyfius  Mocenicus ,  Francifci  filius,Ioan- 
nes  Vincentius  Pincllus,  Melchior  Guillandinus,  uiri  tum  ob 
acre  in  cundtis  iudicium,  tum  ob  fingularcm  eruditionemapud 
•omnesfpe6tatifsimi,necnon  AndreasPalladius  prifcae  totius  ar- 
<:hiteifturae  peritifsimus  non  parum  adiumento  nobis  fuerunr. 
itautnonuerear,  quinhocpadododis  Vitruuijquefcientiaeflu- 
diofis  probata  eucniat,  &  quemadmodum  ad  lianc  ferediem  palae 
ftrae  ratiofuitincognita,ficinpofterumclara,atq.  manifeftafutu 
ra  fit.  Immo  uero,  li  Oitauius  ipfe reuuufcerctjnan  dubito,ut  erat 

B     \]  homo 


10 


L    1     B    E    R 


liomofandifsimuSj  atque  dodifiimus,  quin  etiam  ipfe  Iniic  de-D 
fcnptioni,&  Vitruuijcontextuinon  mutato,red]n  nliquibustan- 
tum  melius  ordmato  libentifsime  fubfcnberet.  Placuit  autem 
duaseiusichnographiasproponerc,quia  audor  8c  quadratas,& 
oblongas  fieri  pofle  Jocet. 

De  palaejlramm  aedificatione  i^  xyflis ,  ex 
l^^itruuio  Lib.  V.    Qap.  XI. 

Vncmihi  uidetur(taraetfinonfintIta- 
licacconfuetudinis )  palaeftrarum  aedi 
ficationes  tradere  explicatc&  quemad 
modum  apud  Graecos  conftituanturE 
monftrarc.  In  palaeflris  pcriflylia,qua- 
dratajfiueoblongaitafuntfaciendajUti 
duorum  fladiorumhabcat  ambulatio- 
niscircuitionemjquodGraeci  uocant  cT/avAoV.ex  quibus 
tres  porticusfimplices  difponantur,  quartaq.  quaead  me- 
ridianas  regiones  efl:  conucrfa  duplex.uti  cum  tempcfta- 
tes  uentofaefunt,non  pofsitafpergo  in  interiorem  partem 
peruenire.Conftituunturautemin  tribus  porticibus  exe- 
draefpatio(aehabentcsfedes,in  quibus  philofophi  ,rhe- 
tores,reliquiq.  qui  fludijs  delcdtantur,  fcdcntcsjdifputa' 
re  pofsint.ln  duplici  autcm  porticu  cclloccntur  haec  mcm 
bra,E  phcbaeum  in  medio  (  hoc  autem  eft  exedra  amplifsi- 
macumfcdibus,quaetcrtiaparteIongiorf)t,quam  lata) 
fub  dextro  coriccum,deindcproxime  coniftcrium ,  a  coni- 
ftcrioinuerfuraporticusfrigida  lauatio,quam  Gracci  A«- 
Tpov  uocitant^ad  finiftram  ephebaei  elaeothefium,proxi- 
meautcm  eIaeothcfiumfrigidarium,ab  eoq.  itcr  in  propni 
geuminuerfuraporticus.  Proxime  autem  introrfus  c  re- 
gione  frigidarij  collocctur  concamerata  fudatio  longitu- 
dinc  duplex,  quam  latitudinc , quaehabeat  in  uerfuns  cx 
partclaconicum  ad  cundem  modum  (uti  fupra  fcriptum 
eft  )compofitum  .Exaduerfolaconici  caldam  lauationem. 
InpalaeftraperiftyIia(quemadmodumfupra  fcriptum  eft) 
ita  debent  effe  pcrf cde  diftributa .  Extra  autem  difponan* 
tur  porticus  trcs,una  cx  perjltylio  excuntibus,duae  dcxtra, 

atq. 


P    R.    I    M  ,V    S  31 

Aatq.finiftraftadiatae,Exquibusuna,  quac  fpcAauerit  ad 
Septcmtrioncm,  perficiatur  duplex  amplifsima  latitudi- 
ne,  altcra  fimplex  ita  fada,  ut  in  partibus,  quae  fucrint 
circa  parietcs,  &  quae  erunt  ad  columnas,  margines  ha- 
bcant  uti  fcmitas  non  minus  pedum  dcnum,mediumq.  ex- 
cauatum,uti  gradus  bini  fint  in  dcfcenfu  fcfiquipedali  a  mar 
ginibusadplaniticm  ,  quaeplanitics  fitne  minus  lata  pe- 
dumduodccim:Itaquiueftitiambulaucrintcircuminmar 
ginibus  non  impedientur  ab  cundtisfe  excrcentibus .  Hacc 
autem  porticus  apud  Graecos  ^vroc  uocitatur,  quod  athle- 
taepcr  hibernatcmpora  intCiftisftadiisexerccntur.Proxi- 
me  autcmxyftum,&  dupiicem  porticum  defigncnturhy- 

r>  pacthracambulationes,quas  Graeci  TnpiS^couiS^a^,  noftri  xy 
ftaappcllant,in  quas  perhicmemcxxyftoferenocacloath- 
letacprodeuntcscxercentur.^Faciundaautemxyfta  fic  ui- 
dcntur,utfintintcrduas  porticusfi!uac,autplatanoncs,& 
inhispcrficiantur  inter  arbores  ambulationcs,  ibique  cx 
opcre  fignino  ftationcs.Poft  xyftum  autem  ftadium  ita  figu- 
ratum,  ucponinrhominumcopiaecumlaxamcnro  athlctas 
certantcsipc<5tare.Quaein  moenibus  necciraria  uidcban- 
tur  eftcutaptcdifponanturperfcripfi.  * 


B     iij 


z> 


Fjgura  paleaftrae  cum  petinyllo  qaadriioT 
Occafuj 


2 


a 
a 

H 


« 
O 

B 

■ 

■3 


t  *i>^y 


»        .         • • »         w        •— •■ •        •        ■ 

•      ••••[;•••••• 


•  •    •    •    •('•    •    •   »    •   • 

•  r-*^    •  •    •— *T7?    •   •_ 


- 

«                  '       «r 

,    ,    4— ^  1».    i—Jia    •   • 

i 

a                   a                     f{ 

•       ••••!;•••••• 


a 


kMLk».>.«tkkUku»^.Lk.ki.»..  ■^■^■■«■^■.w>;,s^'^«.>L'.'A^^^'.',miWTO: 


...........lU...Lk  .U..U  ,Uku.>u»lk.ltL«w^kkkkWtkV^^W!j!..,«JiJ.' 


D     B 
Q 


■    ■    B    a 


■  ■■■■■ 
I B 


D 


T<g:.y,ssu»;^v.i.-.. ■  ■  W.«Ji-.UMM-V.vV .^y,Vt«;W.vmjJA',W;  W^ A  v,.  kvtt  ..,  u ^kU aj.kk.^ 


a  ■ 

a  a 

B  or 

s  ■ 

B  ■ 

a  ■ 

D  ■ 

B  B 


B     B 


■    03    a 


Ortus 


Figura  pakeftrae  am  perifty  llo  oblongo 
Ofcafiu 


L 


•    »    T— »Y-r    *    •    ?Y*    »    *    * 


«   *  r-^    1-1- 


.    .    i    «^*    •    •    t    »Vi    .    • 

a                           c 
f.    .    •    .    •    • 

^••^••b'**2*I 

0 

•••••b** 

"    li 

B      ■ 

■    s 


a  ^^  « 

•     •     4     • '   fc     •     ^     »    I «     *     •     • 


■  *r> 


Ortu» 


B     iii/ 


14  t    r    E    E    R 

A  PenftyIiuminpalaeftraqiia<iratum.Jtoblongum  liabens  am  D 

bulationis  circuitionem  duum  ftadiorum. 
B  Tresporticusfimplices. 
C  Porticus  quarta  admeridianas  caeli  rcgiones  conuerfa,  quae 

duplexeft. 
D  Exedraeintribusporticibusfpatiofae,  inquibus  pliilofophi, 

rhetores  difpntabant. 
E    Ephoebeum ,  idcft  exedra  tcrtia  parte  longior  cjuam  lata. 
F   Eoriccum  a  parte  dextera. 
G  Conifterium. 

H  Frigida  lauatio  in  ucrfura porticu j. 
I    Elaeotheftum  ad  finiftram  ephoebei. 
K  Frioidarium. 

L   Iterin  propnigeuminuerfuraporticus,  E 

M  Propnigeum. 

N  Concjmeratafiidatiointrorfuseregione  frigidarij  longitudi- 
neduplexquamlatitudinehabens      rexunaparte  P  laco- 

I       nicum 
Q  Exituseperiftylio  "S  exaltcra  O  calidam 

(_     lauationem 
R  Poriiciis  extra  palaeftram  prima  exeuntibus . 
S    Porticusfecundafpedans  ad  feptemtrionemduplex  amplifsi- 

ma  latitudinc,&  ftadiata. 
T  Porticus tenia  fimplex ita fada  uthabeat. 
V   Marginescircapanetes. 
X  Margine.sad  coluranas.    -         .         ... 
Z  Medium  excauatum  uti  gradus  bini  fint  in  defcenfu  fcfcjui-  F 

pedali. 
a    Hypetraeambulationesproxime  xyftum  ,  &  duplicem  porti- 
cum  ,  quae  a  Latinis  xyfta,a  Graecis  7rt(jjtS Qp/w.iJig  uoca- 
bantur . 
C    Siluaeuel  platanoncsinterdiftasduasporticus. 
y  Staticnes  exopercfignino. 

5  Stadiumita  figuratumut  poffcnt  hominurr>  copiae  cum  laxa- 
mento  athletas  certantcs  fpedare. 

6  Locadequibusctfi  non  mcmineritVitruuius,fuiffetamen  inpa 

laeftranecefle  eftutlignarium,aquarium,uafarium,  latri- 
na*  niiniftrorum  cellae,&:  fimilia. 

Dc 


P    R    I     M    V     S  ly 

De  lurifs  hominumgeneribus ,  qiiae  ingymnasijs 
comentebant.  Cap.  l' II. 

Anta,adcoqucuanahominumingymnafijsconucrfin- 
tium  crat  niuItitudo,ut,referente  Galcno,facpcnumC'  io-«n«'»- 
ro  intcr  ipfbs  contentiones  exorircntur,  atquectiam 
maximus quidam,&  infuauis clamor ,  dc  quo concjue- 
rebaturSeneca,continueexaudirctur;&quem  etiamin  tlicrmis  Epai.57, 
Varro  temporcfuotcftaturficrifolitu,  liis  ucrbisapudNonium: 
Ita  uti  (bliti  Romaecramus,m  balncisploderecoepimus,&mur- 
murari.Sed  nc  fingulos  cnarrando  nimis  a  propofito  recedam, 
praecipua  quaedam  ipfbrumgcneraperfcqHar.Primumitaqucge 
nus  in  gymnafi;s  conuerfantium  crant  Philofophi,Rhetores,  reli- 
B  i]uiue,c]ui  ftudijs  deleftabantur;  ibi  legebant,coIloqucbantur, 
inter{equcdifputabant,ficutiluucnalishisucrfibus  demonftrat, 
quibusRhetoris&praeceptoriscondicionesexponit: 

Seduos/keuas  tmponite  teges,  Saty.7. 

Vt  fraeceptoriuerbortimregula  conjlet , 
Vt  legat  hiJlorias,aHcfores  nouertt  omncs , 
T amquamungiiesydtgitosq.jiios ,  utforterogattts 
I>umpetit,aut  thermas,aut  PhoebthalncA  dtcat 
Nitrtcem  Anchijae  nomen,patriamq.  Nottercae. 
Etficuti  etiam  Galeni  teftimonio  comprobatur, qui  Theagenis  i^.Metk. 
cuiuldaphilofophi  Cynici  inTraianigymnafioquotidie  publice 
difputantismentionem  facit:  Tria  cnim  fuilleRomaclocain  qui- 
bus  litterariac  cxercitationesobiretur,  exuarijs  Galeni  hbris  cog-   Inlib.dcli. 
Cno(citur,tcmplum  pacis  antequam  conflagraret,  gymnafiapu-    "  '''^"^' 
blica,&ax:«r>i£/a.In-tcrquacfcholammedicornm  appellatamli- 
quisrccenfcatmcafcntentiaaucro  non  crrabit.  fuit  autem  ea  in 
Efquilijs  acdificata,  multisq.  imaginibus,  arquemarmonbusor- 
natilsima,utexruinisillius  partrsaplunbus,  &  pracfcitimaLigo 
rio  obfcruatum  fuir.  Qnid  potinunum  in  liacfchol.i  f-lcret,  non-, 
duin  apud  qucmquam  kgi .  Atexiftimo  practcr  di{jio(itioncs,& 
.ihamcdicinae  ftudioibrum  excrcitia  fimilequid  tra<ftarifolitum' 
fuine,atquenuncin  collcgijs  uocatis  fir,quando&fcho]am  enif^ 
modi  proprios  tabularios  habuifle  ,  oftendit  marmor  cum  hac 
infcriptione  Romae  ad  D.  Scbaftiani  repertum. 

M  .  L I  V  I  O .  C  E  L  S  O  .  T  A  B  V  L  A  R  I  O 

SCHOLAE.MEDICORVM 

M. 


t6  L    I    B     E     R 

M.LIVIVS.EVTYCHVS  !> 

A  R  C  H  I  A  T  R  O  S  .  O  L  L.  D  .  n 
I  N  .  F  R  .    P  E  D.     iTIT 

Alterum  geniis  erat  Atlolcfcentcs,  qui  ut  exercitationum  obferua: 
tiones,arc|.  mo.ios3cldircercnr,ad2ymnana3ccedebar,ubiagym- 
nnftis  i|.)lisqna{ainiq.  cupiebant  excrcitationes,eclocebaturiAdo- 
lcrcentesbbcrospalacftraedircereroIitosfuifTericiIecouinciturex 
tho.  "'^  "  illisParmenonisapudTcrcnt)Uuerbis,C)uibusilleCIi«^reafubfor- 
^^   ma  Eunuchi  Thaidioftcrcnsait,FacpcriciiIiiinIitteris,racinpalae 


•>•) 


-Ini.dear- 
tic. 


ftrn,in  mu(icis,quaeliberu  rciieacquu  eftadolefcetem,follerteda 
bo.dcjuod  clarius  infra  lcmoftrabo.Tcrtiugenus  erant  Athletae 
c|uiibifce3rcrccbant,utinpubliciiludis,fcuin  {acris  certamini-  E 
bus  -poftcnt  &  populuna  delcdare,necnon  uidoria  ac  praemijs  po- 
riri.^Scciuod  bocruent,praeterVitruui;au(5ioritatemSuetoniuscla 
risfimedcmonl^at-diJrcfcrt  Neronec|uan\loq.gymnafiuingredt 
Iolitci,ut  cci  t'iccs  athletas  (peftaret .  Quaitu  genus  «rant  omnes  illi 
fiue  nobilcs,fiue  ignobiIes,qui  uclmihtaris-difciplinae^fbrtitudi 
nis,ucl  tusdaefanitatis,  &  boni  habiluscoparandi  gratiauari;s  ex- 
ercitationugeneribusincumbebant.  afqueinterhosGalenumno 
ftrum  numerarepoftumus,  cumfcribatfcannoaetaiisfuaetrigefi- 
mo  quindo  paftum  fuifte  luxationemfumaii  humeri  in  palaeftrav 
QuinciiigenuscrateoriJ,quifabricabatur,Iieetenim'fri6lionesfie 
ret  a multis  ante  icliquas cxeicicationes,  nihitominus multi quoq. 
1  dc:u.  fiue  ulla  cxercirationefeorfura  ab  alijs,  uideVefpafiano  traditSue 
tonius,  folum f  icabatur,quod intelligi poteft ex Galeno f.iftione  p 
ad  excrcitariones  praeparatonaa  reliquisdiftingucte.Sextugenus  ' 
eranr,qui  Iauabanrur,arc].hi  cranttu  nobiles,tii  ignobiliorcs.Hoc 
tamen  intererat,quod diuites, atq.  primates Iabra,&  colymbithras 
propriasin  cellisalioqui  comunibushabebat,  ubi  fbli  diuerfistepo 
nbus lauab  intur,  multi  erant qui  etia fbhauel  Iignea,uel  aigentea 
(quodrccitatPlinius)kciiferret,ne.pcdesnudoscoIIocaretubi  ui 
lisfimi  qu'q.  ponebanr,  quauiseiia  rcferantnonnuIIiHadrianum 
impcrarorc  lauarifblitu,  ubi  plcbsIauabaturqUod&TituCJatfar. 
fccifte  'cribitSuctonius.  Quiucrodumtaxatunger^ntur  nulli  in 
gymn  fijsrcpericbantur,quoniaueIexercuationum  uel  balneaiii 
gratia  ungcbantur.  Abhispoftrcmoommbus  non  pauci  Ipedato 
res(neminiftros,dequibus  infraloquemur,  nuncrecenfeam)m 
gyninafijsconuenicbantjqui  non  ob  aljudjiufiaduidendosexerci 

Utorcs 


Uil. 


I  tb.  u.  ca. 
4t. 


P    R    I    M    V    S  %i 

A  tatorcjiit  potc  otiofi  &  nullis  negotijs  occupati  CO  acccdebat.Quo 
in  locoidetiamanimadiiertendum  cenfeo,diebusfeftiuisoymna- 
fiamagisfiec]uentatafuific,  quandoartifices,autalijsferuitijsdete 
ti  otiantcs  in  i  Ilis  ob  i  emitteudoslaborest,  &  uoluptatcm  capiunda 
ucrlabantur.AninRomanorumThcrmismuIieresquoq.  uerlare- 
tur,qucmadmcdu  niri,ml  certi  affivmareaufim ,  nifi  quod  Roma- 
na maieftate  illiid  dcdecuiffe uidetur,facileq.  ficri  potcft,ut  impu- 
rac  aliquae  &  fpedandi,^'  ludedi  gratia,  cuod  luuenalis,  &  Mairia 
iis  innuut,  piiblice  ucrlarentur  in  gymnafi;s,necnon  in  locis  fepara 
tis,  quae  ibi  lauddi»  fcniini :  folis  exftruda  eflent,  perinde  ac  in  pri- 
uatisbalncishoneftacmulicreslauareturta  ignobilcs  &  mediocri 
loconatae,  quailluftiiores,  cudePoppaeaDomitijNeionisuxore 
referatPlinius,quodad  augendu  cutiscandorequingentasadnas 
Bfetas  per  omnia  iecumtrahcbat^&balncarum  etiam  folio  totum 
corpus  illo  lade  macerabat:quod  intellexit  luuenahs  dum  fcripfit. 

autpinguiaPoppaeana.  Sat/  <f. 

Spirat  & 

Incipitagfjofci,  atq.  illolaSiefouetur 
PropterquodfccumcomitescducitafeIIas,in  quem  dealbadicor-     j,ji;j„j 
poris  ufum  alias  mulieres farinam fabaceam  ,  alios nitrum,aphroni  f»;. 
trumuein  balneis  ufurpaffe  meminit  Galenus.  Atqui  Spartano- 
rum  mulieresunacumuirisin  palaeftris  exerceri  feconfueuifte, 
praeter  ahos,fati$  teftatum  facitPropertius  libro  tertio 
Multa  ttiae  Sparte  miramur  tura  palaefrae , 

Sed  mage  uirginet  tot  bom  gjmnastj , 
^iodnon  ir.fam€S  exercet  corporc  Indos 
^  Inter  luitantes  nttda  puclla  uiros , 

Cum  ptla  ueloces  fallttper  brachia  taifus , 
Increpat  cjr  uerfclatas  adunca  trochi, 
Puluerulentaq.  ad extremasfatfeminametas , 

Etpatttur  duro  uulnerapancratto ,  - 

Nunc  hgat  adceflum  gaudentia  brachia  loris 
(^itfile  nunc  dtjitpondus  tn  orbe  rotat . 
Neq.  de  hocSpartanoru  more  quilquam  mirari  dcbet,  quando  & 
Plato  in  quindo de rcpub.  grauisfimis  argumentis  prcbauit  ad  fe- 
licem  rerum  publicarum  ftatum  maximopere  conduccrc,fi  mulie- 
res  tam  iuucnts ,  quam  feniores una  cum  uiris  nudac  in  palacftris, 
atq.  gymnafi;s  exerccantur,  quod  an  fapicnter decrctum  fucnt,  & 
anadcontinentiam  tempcrantiamue  exconfuctudincconf^.qucn 
aamjUtPlatoniinanimocratjConferretjnon  cftlocu.  exanimadi . 

De 


xS  L    r    B    E    R 

DeGymnafiorHm  ditterjis  partihtis.     Cap.  IIX.  D 

gf^^  I T  R  V  V I V  M  qui  Augufti  Caefaris  aetate  rioruit,{(iIum 
p»f^"4w  palaeftrasgraecas tradidifTe  ex ipfiusucrbis c5ftat , qua 
^fe^ngli   donondijRomani  Imperatoresfuas  exftrucrecoepe- 
y^r'"'^'    rant ,  quas  poftea  exftrudas  ficuti  in  multis Graecorii 


gymnafijs/^milesruifle  probabileefi:,itapariteruerifimilefitRo- 
manos(ut  fclet  efle  pofteriorum  in  excolcndisrebusmos)  plura 
.{liis  addidrfle,(^  uae  uel  Graecos  latuerant ,  uel  parii  ab  illis  aeftima 
ta  fuerant :  Quocirca  partesgymnafioru  magis  pr;nc'pales  explica 
turushaudquaqua  folasa  Vitruuio  fignificatas  in  medium  aftera, 
fcd  illasnullofitusordineferuato  enarrabo,  quasdifperlnn  ab  Au 
doribustraditasinuenio,  quasuerei  ipfius  ratio  cxpoftulaj-euide' 
turin  Graccis ,  atq.  Romanis  palacftns  exftitifTe :  quaqua  Vitruuij 
audontatemniimquamultifacicndaexiftimaui,  nempcque?j-*pa£ 
lo^o?\syov & fua aetate minime aeftimatii  puto,  quod  enim  ab  Au 
gufto  nullis  egregijsFabricis,nifi  folisBaliftispraefedus  fuerit^qua 
dofcilicctin  urbe  &  extra  urbem  magnificaaeJificia  exftrucbatur, 
quod  ctiam  a  nullo  fere  pofteriorc audore  nominatus  inueniatur, 
practcrquam  in  capitum  Plinij  libroiucatalogo ,  quiab  aliquibus 
minimc  PHnianus,  ucl  faltem  adulteratus  putatur,magna  ccrtc  ip- 
fius  exiftimationisfufpicionem  mcrito  parit .  Ergo  pnmaegymna 
fioriipartes  fuerunt  porticus  exedris  fiue  cubilibusapertis  plenae, 
inquibusphilofbpbi,&rlietores,  niadiematici,&omnisdeniq.  di 
fciplinarum  amatoresdifputando,  legcnJo,acdoccndo  excrceban 
tur:  atq.  hasnon  longe  ab  alijs  admodum  fitas  fuilfe  conijcerepof- 
fumustumexipfafigura,  tum  cx  proucrbioindenato(Difcuqua 
philofbphuaudiremahint)qiiodin  eosdicebatur^quiin  eodcgym 
nafiointerphilofophosfedcntcs,atq.indedifcorucrepitusaudien 
tesrelidafapietiaefcholaadproximu  certaminum  locum  erumpe 
bant.In  excdrisphilofophoiumadolcfcentesatq.  puerosillos.qui 
difciplinarum  ftudijs  opeia  nauabant ,  uerfitos  cflc  lationi  confcn 
taneum  eft: quod  cifcnt  illae  ueluti  fcholae  quaeda,&  poflcnt  facil 
limcpoftanimoru  exercitationcscorpoiM  adfanitatcm,ucliortitu 
dineiuucncs&pucri  excrcere,f  ibindcq.  lauari.exftatcnim  Lairi' 
pridijaniitoritas,AItxandi  u  Seucriipoftictitiontmoperam  modo 
palaeftrae, modo fphaeriftirio,  modo cuifui ,  modo lenibus luiftis 
dediflc,mox  balncum  introiuiirc.  Interhas  adnumcroquoq.  medi 
corum  fcholas. Secunda  pais  erat  Ephcbaeum,ubi  mihi  ueriiimile 
apparct  cos  conuenire,  atq.  de  praemiis,  &i  excrccdi  gen  ere  paftio 

nes 


P    R    I    M    V    S  1, 

Ane$faccrefoIito$,quifimulcxerccn,accertareuolebant ;  quaqua 

fcia  Philandru  eius opinionis  fuiiTc,  quod in  Ephebaeo  puberes  cx 

cercntur. qua  in  rc ipfum  ualdc  melius  fenfifTe  exiftimo,quam  Gu 

liclmumChoulu,quiin  fuodcantiquoruniexercitationibuslibro 

in  Ephcbaco  iuuencs  ftudcndi  gratia  fediflelcripns  mandauit.  V- 

trum  uero  apud Romanos,qui  cum  uiris  ante decimum  fcxtum  an 

num  pucros  commcrcium  ullii  habere  uetabant,  hoc  ueru  fucrit , 

afHrmarc  non  audcre.  Neq.  item  negare  poflumus,Galeni  tcpore, 

pueros  cxcrccri  in  palaeftra  confueuiffe,cia  is  cuiufHa  aegritudinis, 

quaCommoduspuer  atq.  Impcratorisfiliusinpalaeftraacquifiue 

rat,  metionefaciat:&:practcrcainfcciidodetu.u3l.ficfcribat:'aWc!> 

Ji  Kj  otk:  clvttpot^areu  ^iai  a-^oiviov  !(ci.Sa,7rip  iv  7rct.Ase.i<rpai,  y  viuva,   ^"     •     5 

^QvaiTHCiTra.iS OLC  \ic,  ivTOvioJV 'nrapci.a-xiva.^^ovTic.i.  Sicaute, &qui-  Polthu. 

B  cumq.pcrfunemfcanditqucmadmodum  puerosin  palaeflra  cxcr  „ 

cen t ,  cos  ad  robur  pracparantes.Ex  qui bus  uerbis  pueros  in  palac- 

ftrisexerccrifblitos  fuificfatisconilaret,  nifiid  quoq.  Plautus  in 

Bacchidibusapercifsimetcflatuseffet,  vbiLydusPiftocIeri  paeda-- 

dogus  patrum  erga  filiosfui  temporisindulgendamtaxans  de  an- 

teadi  tcmporis  moribus  ita  loquitur . 

JStego  ttbi  anrn^s  uiginttfitijje frtmis  copiam 

Dtgttnm  longe  apaedagogopedem  tit  efferrcs  ex  aedtbtts 

K^nte  folem  exorientem  ntji  inpalaejiram  'veneras 

Gymnajii  PraefeClo  haiidmedtocrespoenaspenderes: 

idq.  'vbt  obtigerat ,  hoc  ettamadmalnm  arcejfebatiir  malum 

Et  dtfctpultts ,  cr  Tnagijier perhibebantur  improbi. 

ibt  citrjii ,  luclando ,  hafa,  dtfco ,  pugilatii ,  ptla 

Saltendo  fe  exerccbant  magis ,  qiiamfcorto ,  aut  faujs  ♦ 

<;  Vnde mihi  coijcicndii  uidetur  puerib  fummo  manc palaeftra  adeu 

di  praeccf  tum  fuifle,  ut  uirorum ,  qui  tunc  non  adcranr,  commer 

ciumuitarcnt,atqucctia  litterarum  fliidijs  incumbendioriumfu- 

pereflet.etenimnondefuin"equipucrosnudosuidere,&ncfandii 

eoru  amorc  fibi  conciliare  ex  palaeftris  fludercnt  facilc  ex  amato- 

rio  Plutarchi  Iibro  colligitur.l  ertia  pars  cratCoriceum,qui  locus 

(ut  mea fcrt fententia)  pro denudandis hominibus,qui  uel  exerce 

ri,  ucl  lauari,  ucl  utriaq.  agere  uolebant,inferuiebat,alias  a  Graecis 

arroSvTipiov,^  a  Galeno  yvuva.'Ptiptov  uocatus.Nifi  enim  Coriceu 

apud  Vitruuiii  talem  locum  fignificat  palacftras  ab  ipfo  defcriptas 

abfq.hacparteomniumaximeneccflaria  exflitifle  diccndiiefiet, 

quam  ncdij  inpublicisgymnalijs,ucrum  etiamin  priuatisaffuiffe 

crcdojfiquidePliniusCaecihusin  dcfcriptionibus  uillacfucLau-   Lib  i.&  s 

'^  Epill. 


ren- 


jo  L    r    B    E    R  "  ' 

rentinaeac  Tulcoru  apodytcriu  iiiteraliaadnumerat:undeilIoruD 
fententiasprobarentcjueo,cjuiCoryceiainVitruui;  textulegendu 
putarut  a  coryco  pilae  fpecie^^quafi  ibi  kidus  talisageretur  aut  cou 
riceupro  ton{lnna,autconceum  ratjuain  copuellae,&  uirgines 
Kopd^  a  Graecisuocataeexercerentur.  QLiartaparscrateleorliefiu 
Ll.i.cpift.  alulioPolluce  a.><^':ffrtpicv^  aCaecilioPl!nioun<ftaarii;iuocatu,at 
que  in ifto  lu£taturi,&  alias  exercitationes,  uel  balneasinituri  un- 
gebatur,redungebanturq..Sed,quonia  opportunitasrei  poftulare 
uidctur,utdehocoyrnnafticoungendiir)unereuerbafacia,neque 
Metiodori  Scepfij  ■■^^  tyjc  aAei^/;£.«c,ideft  de  ungendi  ratione  ci- 
tatusab  Athenaeobbcrhodie  exftat,  quattuor  egodica:  primum, 
quando,  &quiungcrentur:  fccundum  ,  quae  enetundionisma- 
tena  :  tertiunij  cuius  finis  gratia  ungcrenturrquartum,  quo  modo, 
&aquibusunft:oadminiftraretur.  llli  qui  uellotunuelfefeexer-  p 
citatuiiin  gvmnafium  ueniebant^maiori  expartefpoliabanturin 
apodyterio :  pofteahorum  nonnullij&  praefertim  qui  uel  ludam» 
uel  pancratium  inire  intendebant,  (na  pugilatores,  curfbres,ac  alij 
multi  unftione  iion  cgebant)  aliptcriii  ingredientes  ungebantur , 
atqueita  un(5li  ad  locu,ubi  eratpuluisjdequoloquarinferius,  tran 
feuntespuluercconfpergebantur, /icq.  dcinccpsin  exercirariones 
dmerfasdiuerfi  prodibant:  poftquam  uero  fc{e,quantum  libuerat, 
excrcuiftent,  iterum  ad  unctuarium  reucrtentes  ibi  a  Mediaftinis, 
6c  Reunftoribus  ftrigilibus  ferreis ,  de  quibus  Martialis , 
Pergamra  has  mijit  curiio  dtjHngiiereferro , 
Non  tam  faepe  teret  linteaftillo  tibi , 
detergebantur,inquadetcrfioneoleum,pukiis,&fudor,quae  de 
radebantur,fimul  mi.vta  in  ufum  medicum  adferuabantur^  &abAt 
lib. i.c, 3.  ticis xo!'i^a.ApC5ab alijs uero-r aircc  uocabatur, ut ex  D]ofcoride,Pli  F 
Lib.H-t^-S  nio^Galeno,  &  Aenofacillimeconfirmari  poteft:tamctfi  Auicen- 
iiie.8i.&4.  r>3s  libro  fecundo  faciat  metionem  ctiam  fudoris  ficci  athletarum  , 
de  tu.  ua.  quem puto  fuifTeillum,  cuincq.oIeum,nequepuluisinerant.& 
Libro.5.  &  qujmuis  Galeni  aetateftrigiksadhiberenturad  balnci  ufum  ,  nihi 
med.  &       lominusbalneorumftrigiksplerumquefpongiaeerant,  uellinei, 
lib.i.c.  17.  neque  communiter  femper  adminiftrabantur,  fed  quifquepro- 
pi  ium  fccum  gercbat,  &  pracfertim  quicumque  communia  cum  a- 
■lijs  inftrumcnta  habere  f ugiebat,  ut  infinuat  Pcrfius  Sat.v. 
1  piicr ,  t^  Jlrtgiles  Crifpint  adbalnea  defer . 
Ferrei  aute erant,uel  aurei,uel  arg£tei,ucl cornei, uel cburnei  ucl 
aerei,quibus  f  trigmenta,&  rordes  cxcrcitatorum  a  corponbus  rade 
bantur.Aerei  ftngilcs  erant  quoru  piCtura  hic  ponitur,quiue  olim 
jnter  Xi  aiani  Imperatoris  tlicrmarum  ruinas  inuenii  funt . 


P  R  I  M  y   s 


i8 


52-  ?  IT"!    B    E    R 

DeterfitanJem  iterum  diligentiores  aliqui  ualetudinis,autdelicia  D 

rumgratiaungebantur^&nonnumquaminundibajneaingredic- 

bantur^fedpoftegresfidenuo  ungebantur  modo  fimplici  oleo, 

modouarijs  odoribus  condito,modo  diapafinate  ad  coercendos 

11.11  C.19.  fudores,  utfi:ribitPIinius,adeoquoduariaerantungenditempo- 

ra,  interdum  poft balnea ,  quod  Homeri  temporibus  obferuatum 

legimusaitin  j.Odyf  AvTcip  Ittu  ?[gva-iVTi  y^  %ypi(Ti  A/Vl^^^i/ffi^id 

eft,Poftquamlauit,&  pingui  oleounxit.  &lib.  4.  iterumquc  17. 

TOV(;  JiiTTii S'iJi.cocu ^vcrciv .^Kj  '^piG-aAii^^gLio)^  idcft,Hos  autem  poft 

quam  famulae  lauerun t,  &  unxerunt oleo :  interdum  quoquc an- 

te,  ficuti  refert  Galcnus  vj.  de  ualctudine  confcruanda.  De  Archi- 

medequaedamapudStobaeumfcitu  dignaleguntur:  cum  f  aba- 

coincumbentem,&figuras  quaflam ducentem  a  famulis  uiab- 

ftraftum  ungi  folitum  fuiiTc,atq.ipfijmin  corporeitaundofigu-  E 

ras  mathcmaticas  ficpc  defignare  confucuiftc.  Materia  unftionis 

procxercitandisuariafuit.Ariftotelistcmporc,  &oleo  (unplici,  & 

aquamixto  ungcbantur :  Iscnimquinfta  problematum  particula 

fcripfitj  iccirco aquam  oleo admixtam,quando  exeicitatis  adhibe- 

tur,magisl3sfitudincm  tollere,quam  oleum  fimplex,  quoniam 

ita  intenus  penetras  exficcata membra  humeftat.auftor  eft  Plinius 

■''■  Graecosuitiorum  omniumgenitores  oleum  primos  ingymnafia 

inuexifle,dc  quo  dicebat  Anacharfis  Scy tha  eflc  infaniae  pharma- 

cum,  quoniam  eoperunfti  athletaeinfinirent.  Butyrum  quoque 

apudnonnullas  barbaras  nationcs,quibus  deeratfortalfe  oleimi, 

intcrdum  pro  ungendis  exercitandorum  corponbus  in  ufu  fuifl^c 

&\ib!  1^8   teftatum  rcliquitPlinius,&poftipfumGalenus:  fuit&aliudmix- 

C.9-  turaegenuspofteriusinuentum  exoleo,  puluere&ceracommix-  F 

j  dealime.   ^^^  q^Q  un£rebantur:  atque  illud  ceroma  a  Plinio  uocatum  inue 
Jac.c  15.  .     ^  <■      .     ^  „     ^  ,       . 

nio,  quo  luucntutem  Komanam  corpora  cxercendo  uires  animo- 

rum  amififledicit :  ficut&apud  Martialem  libro  quarto  : 

Setf  [entnm  ceroma  teris  (^  libro  V. 

Vard  nec  tnieEio  ceromate  brachia  tendis .     ^  lib.  VII. 

Et  cajiigatum  Lydiae  ceromapalaejirae . 
Scribit  itcm  Plinius  oleum  in  gymnafijs  condiri  odoribus,fcd  uilif 
fimisconfucuiflx.Quacomniadcunctionibus  antecxcrcitationes 
adhibitis  intcUigi  debent:  cum  poft  cxercitaliones,  &  poft  balnea 
infinita  prope  uariorumodoribus  conditorum  unguentorum  ge- 
neratradanturadhibita  :  quae  foli  lafiriuiaeatqucLbidini  infcruic 
bant.atquchaec a  Plutarcho  in  Amatoric  nobis  indicata  puto,  qua 
do  fcripfit,Solonem  uetafle  feruis  undiones  ficcas ,  atq.  puerorum.- 

am^Q- 


P    R    I     M.    V     S  -^5 

A  amorem,  non  item  mulierum  coniugium,nifi  potius  unftiones  ex 
trabalncaradas,feudiapjfmataintellcxerit.Quofinedemuprae 
d)<5tis  undionilnis  gvmnafia  adeuntes  ungerentur ,  diuerfa  abau- 
^oribus  tr.idita  inucnio.  Hippocrates  in.  f  de  diaetamcmoriae 
mandauit  tcrrarum  puluerem  oleo  admifceri  folitum,  ut  fuo  frigo 
re,&ficcitatc  olei  acftum,&humiditatem  tcmperaret.  Alexan- 
derin  i.Probl.uoluminefcripfitathlctasidcooleoanteexercitatio  Pw'»-!"»' 
nes  pcrungi  confueuifle,  ut  inembra  emoliita  laborcsfine  ruptu- 
raeulliuspcriculofuftinercnt.quam  fententiam  fecutuseftquo^ 
qucLucianus  in  dialogo,  ts^  yv/uva.o-io)v  .hucanus  uideturfen- 
fifle luftatorcs  puluerefcfc  confpergere  folitosfuifTe,  ut  coipo- 
ra  fortiora  redderentur.  De  Hcrcule  namcjue  &:  Anteo  fermo- 
nem  facicnsait.  —-»—.'1) 

B  K^uxilium  membris  calidas  inftindit  arenM . 

Plutarchus  in  libcllo  de  primo  frif^ido  huius  fententiae  fuifte  uide- 
tur,  quod  athlctae in  undionibus  puluere  uterentur tum  ad  refri- 
geranda  calefafta  corpora,  tum  ad  cohibendum  fudorem ,  ne  tan- 
topere  dclaflarentur.Ego  autcm  cuin  Luciano  exiftimo  potisfimu 
ufum  pulueris  exftitifle,ne  oleo  manus  laberentur,fed  facilius  cxer 
citatorcsfefecomprchendereualeret,neuefudorediffluerent,  aut 
ucnti  corpora  aperta  ingrederentur.  atque  hacde  caufla  a  Martialc 
puluisille  a?«  uocatus  fuit,ut  ibi(flauelcit  aphe)undcfiquiad- 
iicrfarios  perundos,&  fine  puluerecertantesuincebant,  maiori 
gloria  digni  habebantur,qualisfuit  apudPlinium  Dioxippus,  & 
DioreusapudPaufaniam,  axof/Ti  nomcn  promeritus  .  cuius  rei 
mcntionemfecitHoratius,itaadMaccenctem{cribens. 
C  ^uis  circumpagos ,  (^  circum  compita  pugnax  1^^  ^     -^ 

CMagfja  coronari  contemnat  olympia ,  cuijpes ,  i . 

Cuijit  condicio  dulcisjine  pulnere  palmae  ? 
Ex  quo  fatis  mirarinequeoBudaeum,uirumfanedo£lisfimum, 
quiinfuisad  Pandcdas  adnotationibus  hoc  nonuiderit,  malue- 
ritque ,  dx,oyiTi^  i Jeft ,  avdC  ajyd>voc„  feu  fine  certamine diftu  effe . 
Alij  funt,qui  credantoleo  exercitatores  undlos  adarcenda  frigo- 
ra,&:lcuandaslasfitudines.Galenu$fentitoleumtamadexfbluen  ^-  \^^^\ 
dam  praeteritam  lasfitudincm ,  &  futuram  mitigandam,  quam  ad 
praeparandum  admotusconduxiflTc.quibus  ceram additam cum 
Galeno  opinor,  quo  oleum  alioqui  fluxile  diutius  adhaereret. 
Quae  ucro  poft  balnea  adhibebantur  undiones,  nemo  dubitat  in- 
feruiflTe,  ne  humiditas  in  balneis  acquifita  euanefi:erct,neue  refera 
tis  a  balnei  calore  meatibus  natiua  caliditas  exfpiraret .  quamquam 

Gymnaftica  C  etiam 


54  L    I    B    E    R 

etiamaliqui  delicatiores  iioluptatis  6c  lafciuiae  gratia  odoriferisD 
un^ucntis,  aut  ficci  diapafjnatis  ad  compninenclum  immodera' 
tumUidorem,ut{cribitPlinius,  poflhalmeasungebantur,de(]ui- 
busMartialis . 

^aJ^uo'oIeigrjfi/uf  mixtum  dtapAfmate  uirti-s . 
I!  ij.c.i  &  Ceterum  tjuomodoungerentur,  nilcertodefinituminuenio  :  eft 
lib.i.  '   '  tamen  ualdeprobabilc,nonnuilos,cum  priusfeiprosfricairent  ma 
nibusf  ropri;shocegifle,aut  alterum  abaltero  uicisfim  unftum  , 
quodLucianusinGvmnalijsfcribitilicetctiam  aleruisgvmnafti- 
cis,  atquereunftonbus  uocatis  ungcrentur :  qui  &  ipfi  prius  ad  ma 
ioremun<ftionispcnetrationem  fncantestandem  uniucrfum  cor- 
pus modo  lcniter ,  modo  fecus prementes  perungebant ,  & ,  prout 
temporis  conftitutio  poftulabat,  alias  tcpidum,a]ias  calidum  ,  al ias 
frigidum  linimcntum  applicabant  :  atque  haec  omnia  ut  pluri-  E 
mumin  Alipteriofiebant:PropequoderatConifteriuni,  Polluci 
xof/rpauocatumjquindagymnafij  pars,  in  quo  pofituspuluis  con 
fcruabatur,  ut  poflent  undti  ftatim  illo  confpergi .  Ex  uanjs  i  egio- 
nibusin  hunc  ufum  pulueres  adueftoslegimus ,  fed  duopalmam 
habuerunt,  Puteolanus,  de  quo  Sidonius  Apollinaris, 
J>lamque  Dicarcheae  translatus  pututi  arenae  , 
&  Aegvptius,  que  Romain  hunc  ulum  aduehi  (blitu  refert  Sueto- 
lib.js.c.15.  niusinNerone^quemadmodu&PatrobiiiPhniustraditNeronis 
libertumex  Niloarenatenuisfimamnon  multiia  Puteclano  pul- 
uere  diilantem  ad  debellanda  corpora  palaeftraeftudijs  aduexifl^e, 
eandemq.  aLeonatoC'ratero,&!VIeleagro  Alexandri  Magni  duci 
bus cn rehquis  militanbus  comercijs  portata .  cui  forfan  haud abfi- 
milis  illa  erat,de qua Ouidius  Acheloi  pugni defcribens loquitur .  F 

Inqities uiccm  fu.uae traStuJiaueJcit arenae . 
Nam&MartialisPhilen,mirridens,quodPalaeftritarum  exercita 
tionesiniret,dixit  ipfam  flauefcere  hac  arena ,  quam  aphem  ab  il- 
louocaridiximus,quoniam  contrcif^ationibus  exercitatorumin- 
feruiebat.afpwvnamq.  tadumfignificare_,ncmonefcit. 

BePaUeJira,^al'jsGjmnastj  part!bu.s  .     Cap.  IX. 

I  AcTE  N  vs  quin<]ueGymnafi;  partes,<]uaeetiamin 

palacftra  graecorum  a  Vitruuiodcfcriptae  inueniun- 

tur ,  Philolophorum  exedras,  Ephebaeinii,  Apodi  te- 

rium,undhiarium,&conifteru.ni  exphcauimus:  nunc 

ceteiaspaitimabeodempraetermiflras,&  abahjsindicatas,  par- 

tim 


P    R    I    M    V    S  3^ 

A  tim  abipfomctexplicarasprofequcmur.  Eratitaqucfextaparslo- 

cus  quidam  palacftra  uocatus,ubi(dicebat  Lydus  ille  Plautinus)cur  '" BacchN 
fu,lu(ftando,hafta,dirco,  pugilatu,pila,{aIiendorecxercebantma-  ^^'detuua- 
gis,  quam  fcorto,  aut  fauijs ,  3:  ubi  fcri  bi t  Galenus  has  exercitatio  ■  lct.  ca.  9. 
nes  peragi  Iblitas ludam ,  pugilatum,appenfionem  manibusad  fu- 
neraftarepedibus&  manibus  in  pugnum  uindis,  easq.alteri  ape- 
licndas  porrigere,  pondcra  manibus  attollere,&  ita  perfiftere, 
quod  genus halrercs  uocatum  eft,  fciamachia,  &  armorum  pugna : 
Galenoucroaftcntiens  Oribalms  Pergamenus  faftuseftnon  mo' 
do  has,  fed  &  alias  fexccntas  fuifte  palacftrae  exercitationes .  Vnde 
animaduertendum  eft,  palaeftram  apudutriufquelinguae  audo- 
resmulta  fignificare,  primo  totum  ipfum  gymnafium ,  ut  eft  uide- 

I3  re  penes  Vitruuium,  fccundo,  locum  quemcumt].  exercendis  cor- 
poribus  idoneu,quo  pado  locutus  eftCicero  in  Epift.  terti;  lib.  ad 
Q.F.prima,&.z.  de  legibus ,  dum  uillam  fuam  Arpinatem  dcfcri- 
benspalacftramibinominat  necnon  Virgiliusquindo  Aencidos. 

Pars  ingraminels  exercent  membrapalaejtris^ 
&GetaapudTerentiuminPhormione,ubidixit,Eccuma{uapa     .  „ii„ ^ 
laeftra  exit  foras.  Tertio  certam  gymnafij  partem,in  qua  ex (enten  14. 
tiaPlauti,Galeni,&Oribafiitotexercitationesfaftaspraediximus,  DeBeteci- 
&cuiusparietumfbrdescolIc(ftas  in  panno  applicatasfurunculos  j;  l^^j  ,^ 
maturarefcripfcruntPlinius,&TheodorusPriIcianus.inquafigni  If.^  dcfim. 
ficationeaccepifleCatullum  puto,ubidixit  nf'^' j 

AlbcroforOy  palaejirajladio,  (^ gymnafiis  ?  gibus. 

CMifer ah  mtfer .      &  Afraniusfcribens,  lib.  de  cla- 

^  Etiamdepefltsmihimantim  perpalaejlricos ,     ideft,  ib  ^'^^h' 

Palaeftraeufum  (utaitNonius)  callentes.  fto.  17.C4 

Quo.lautemapalaeftraemuris,ftatuis  .atquecolumnisftrigmen- 
ta  quaedam  a  puluerc,&ludantium  corporum  contaduibi  fadae 
abraderentur,&in  uariosmedicinaeufusflruarentur,  abundete 
ftati  funt  Diofcorides,  Plinius &  Galenus ,  quae  ftrigmcnta  quan- 
doq.  a  hidorum  magiftraribus  odingcntisfcftertijsucndita  fuiffe 
traditPlinius.  Inuenioquoque  exercitationem  ipfimpal.icftraru 
j-nterdumpalaeftram  uocarijicuti  quandoq.  M.  Tullius  propalae- 
ftraadiones  ordinate',  &  uenufte  fadtas  metaphoriceintelligere 
uifuseft  auctoritateLuCilij  cuiushicuerfusIegiturapudPorphy- 
rionem,  ludias Hortenji  ejl  ad  eamremnata palacjlra .  nec  non 
PlatoinCharmide  proTaurei  palacftralocumfignificauitubi  ui- 
ridodi  adcolloquendumdifputandumq.conueniebant.  Adhaec  Prob.4 
Plutarchusinfecundofympos.palaeftramuocatumfcribitlocum, 

C     i;  ubi 


i6  L    I    B     E    11 

«biatlilerae  exercei-entur,&:in  quo  fo lumludta^c^l:  pancratiumD 

■:,h'r.       noncurrus,nonpugilatusagerentur.  quemadmodum&Galenus 

quandoquepalaeftramnuncupauit^ubiathlctaefolum,  (Stcrasfitu 

dmi  corporisftudentesexercercntur;  Forfan  autem  dubitauitali- 

,  quisan  in  palacftra  bac  puluis  ftratus  eflet,quoniamGalcnus  ipfam 

ual.cap  9.  aloco,  ubj  puluis  crar,feparaneuideturbifceiierbis;a;>v^aTa/M^ 

„  TOiavTa,}^  ;^0)p}g7rcL?\£t'i<rpaf , «  /2a,9na.^  xovicag S6ya.Tcuji'^  Vi(d-cu 

„  ;yt&'  OTioZv  •^copiov  'fmycpoTOv  opdav  Wcctccv  .  oaa  /i  tt a?\g.iovTic;  «5 

„  a?f^ri^vg  Spa(nv  aa-JiovvTicTOVTOVOV ,  riTOiiiDVicoc  fia9(ict£,y!7ra- 

„  ^iTpa?  <f«rcu:ideft:Sed&haccabfquepalaeftra,&altopuluere 

in  quocumque  loco  conculcato  ereiftis ftantibus  ficri  poflunt^quae 

ucroludainterfecontendentcs  aguntroboriacquirendoincum- 

bcntcs,uel  alto  puluere,uel  palaeftra  opus  habent.  Cui  ita  refpon- 

fum  uolo,etiam  in  palaeftra  fuifte  ftratum  puluerem  ,  fed  humile ,  E 

ac  modicumj  ita  quod  duo  fuerint  loca  pulucre  ftrata,alterum  pa- 

laeftrae,aIrerumextrapalaeftram:inillo  puluishumilis, inhocal 

tus  &  copiofus  cflx-t :  cui  us  pulucris  in  urroque  ufus  erat,tum  ut  cer 

tantes  hrmius  contendercnt ,  neque  pedibus  laberentur :  tum  etia 

utquiin  terra  deijciebantur,  minuslaederentur*.  Ataltus  puluis- 

hocampliushabebat,  quoddumhominesinillumpedesaltefige^ 

bant,  maiori  conatu,  acui  adeostollcndos  opushabebant,atque 

inderoburmaiuscomparabant  ►  Quac  omnia  fignificauit  Lucia- 
II,  de 
ufu  I 


hhr.  II,  de  nus  in  hbellode excrcitationibus.  dchoc cnim alto  puluerelocu- 
4:1!  i1  cau  tum  putoGalcnuni,  ubi  fLr:bitfeuidifleathletas,fiepius,neapuI 


fis   proca-  uercfuft"oca:cntur,  pcriclitantes,  &ubi  Adolfifcentem  quendani 
**"""■      narratcxconcitatomotuper  loca  profunda  j&arenofafado  ual- 

de  cxficcatum  adgymnafium  fecontuliife  :  quodexijs  eftet,  qui  F. 
illa  cxercitatione  deleiftabantur.ac  ibi  identidem  exerceriuellent. 
QuodpalacftraquoquediftalitarsOratoresinadionibusexercen 
di  ,utprobare  in  fuis  ad  Pandedasadnotationibus  conatur  Bu- 
dacus,  fane  non  uidco .  Scptima  Ljymnafi;  pars  fuit fphaeriftirium, 
ubi  uariae  cxi.rc!tationes,&pracf(:rtiin  cudtapilae  cxercitia,quaie 
iib.  i.  C.4.  plurimaexftitifle  infra  demonftrabimus,frequentius,  quam  alibi 
peragcbantur.  Kcc  non  cflTe  coriceum  a  Vitruuio  defcriptum  (k- 
tis  in  fupcrioribusprobauimus,&Iicctab  eonon  ponatur,ingyni 
nafijstjpun  fuiffemultis  uerbis  oftcndit  Budaeus,  quinimmo  & 
m  particularibus  gymnafijshoitisue  Sphaeiiftirium  unacumalijs 
exftrudum  fuiflc,IocupIctisfimum  teftcmhabcmusiunioremPli- 
nium  ,  qui  uillasfuasdeilribensLaurentinum  &  Tufcosin  utrifq. 
iphacuftirium  ponit,quod  plura  exercitationisgenera,pluresque 

cir- 


F    H     I    M    V    9  B7 

Acirculos  caperctldcm&cxeo  Pande£iarum  loco  confirmari  po-  '••lepift. 
tcft ,  ubi  liacc  Vulpiani  uerba  lcguntur :  Cum  Aurelius Qui;iftus  j; J'  ^  ^^ 
bofpiti  fuomcdicomandafTc  diceretur  ut  in  kortis  eiusquosRa- 
uennaehabebat,  in  c|uosomnibusannis{ecedere(blebat,  fphaeri- 
ftirium  &  hypocaufta  &  quaedam  ipfius  ualetudini  apta  fua  impen 
(a  faceret.  Vndequoque  facilcconi;citurin  fphaeriftirio  nedum 
pilaeludos,  uerum  etiam  alias  cxercitationesfieri  confueuifte,  cjua 
do&in  ip{bVefparianusfauces,ceteraq.  membra(uttraditSue- 
tonius}{ibimetadnumerumdefricabat.Oitaua  parsfueruntuiae 
jllae ,  quae  inter  porticus,ac  muros,  ut  ego  puto,{itae  erant,ab  om 
nibus  acdificijs  nudae,  necnon  tota  periftyli;  area  quae  &  ad  fubmi 
r iftrandam  porticibus ,  ac  cellis  lucem  faflae erant, 8c  ad  fpatian- 
dum,aliasueexercitationesobcundaSjquaenecin  palaeftra,necin 

B  alto pulucre,  ncc in  xyftis alijsue  locis  fieri  poftent.  Has locum  co- 
culcatum  paullo  ante  ex  Galeno  a  nobis  nominatum  fuilfe  opinor 
itauocatas,  quodnullis  lapidibus,lateribusue  ftratae,  fed  rudes 
&  aequato  tantiim  {blo  forent ,  In  his  curfum  faftum  exiftimo ,  at- 
que  ad  id  tum  diauli,tum  dolichi,3  quibus  dolichodromi,  &  diau- 
lodiomi  formas,  atque  tcrminos  ibi  conftitutos,  tametfi  apud  Vi- 
tiuuiumnilaliud  fuciitdiaulos,  quam  peiyftiliorum  quadrato- 
rumcircumitioduobusftadijsdefinita.  Inipfisetiam{altus,&di- 
fci  exercitationes,  quas  palaeftrae  negauit  Galenus  (ut  mea  fert  fen 
tentia)  interdum  habebantur .  Nona  pars  crant  xyfti,&  xyftajnam 
utraqucapuJgraecos&Latinosnon  parumdilcriminisobtinent, 
fiquideinxyftos  hi  uocant  porticustedasubi  athletaeperhieme 
&acftate,temporeIudationibusaIieno,  exercebantur:xvfta  au- 

C  temftibdiales  ambulationes  ,ub'  hieme  tempeftatc  leni  e  poiti- 
cu  prodeuntes,&  aeftatc  fere  femper  excrccbantur  ,ac  ambula- 
banf,atquehas  t^<^poi/iS^aj;  a  Graecis  nominatas{cribitVitru- 
uius ,  quae  dupliccs  eranr,  aliae  nudae  aliae  platanis  alijsue  arbori- 
biisconfitae  ad  praeftandum  amoenitatcm,atqueiIlis,quia  Ible 
olfendebantur,umbram.dehis  loquebatur  PIinius,dum  plata-       " 
nos  Athenisin  Academiae  ambulatione  celebraras  fuifTefcribit : 
Dci)fdcmquoquePIinius{ecundus{ermonem  habuitquando  in  loco 
depingendis  Tufcis  ac  Laurentina  uillisfuisxyftostoties  decan-  'o  • 
tat.  Nec  alium  locum  intcllexit  Ifchomacus  apud  Xenophon-  '"'^«^°" 
tcm ,  quando  ambulationem  in  xyfto  faftam  nominauit,{icuti  nec 
Phaedrus  apud  Plaronem ,  ubi  ex  Acumeni  fcntentia  falubriorem 
facitambulationeminuiis,  quam  in  curfibus  fub  hifceuerbis^Tfi»  „ 
ePi  (Ta  >(aj  i|U&)  iTcupu)  7r^Qo(/,iVO/;  A\ov/A.iva  f(ff.Ta.  rdg  oSoCg  ttoiov  „ 
GymnafUca  C     ii;         fxcu 


cita- 


f*  L    I    B    E    R. 

j)  (Uflu  T«c  't^T^raTHc:.  (pna-i  j ap  a.x,07rcoJipiig  rm  zv  rc7g  d'po(/,oii;  ftfo/,© 
idefl;,Tuo  aiucm,&  meo  focio  obtempcrans  Acumcno,  in  uijs  am- 
bulationesfacio^nempequas  minoiemlasfitudinemijs,'  quae  fi- 
untincurfibuSjparcredicit.Id  quodfi  Ficinusrede  penfitaflet, 
melius  Platonis  uerba  in  noflram  linguam  tranftulifl^et ,  fed  ie  hac 
re  plura  inferius,  quando  de  exercitationum  locis  tradabimus.Eaf 
dem  ambulationes  intellexitluftinus  martyr,  cum  in  principio  dia 
logi  fui  dixit:  fn^TrccTHVT/  /uot  zv  roig  t«  ^v^h  f^^TrabTQiQ ,  hoc  elt, 
ambulanti  mihiin  xyfti  ambulationibus,quod  eiusinteipres  haud 
cxadte  percepiffe  uidetur.  Nemora,quae  &  in  thermis  pubHcis  de^ 
putafle  &in  fuisiuxtaNeronianasdiruptis  aedificijs  Alexandrum 
SeuerumfeciflefcribitLampridiuSjnullaahafueruntjquam  plata^ 
jiones  &  xyfta  Graecorum,. 

B 

De  Balneis gymnajiorum ,  atque  etiam  dejladio ,     Cap.  X. 

E ci  M  A  gymnafiorum  pars  fuit  Balneum ,  quam  ob 

deh'cias,atque{anitatem  omnium  maxime  aeftimata 

fuifle  certum  eft,  quamue  cunftis  alijs  maiorem,&  piil 

chriorem  exftitifleopinor  ego,tum  quia(ut  Galenus 

ruatcmporadeplorat)omnesfere  homines  quotidielauabantur, 

quod  tempore Hippocratis,&  an tiquorum  fere omnium  ufquc  ad 

Afclepiadis&Pompeijaetatem,quandoutfcribit  Galenus  non- 

j    dum  pubhca  balnea ,  aut  priuata  accommode  aedificata  uideban- 
5.  com.de  r   .  11*^  1111 

uic.  acut.  tur,ranq.&rarolauabantur,  non  erat:tumquiamultisloc]S  bal- 

neaindigebantpro  uariislauandorum  commoditatibus,  quaenc- 

celTario  fpatium  maius  requirebant,  &  ob  id  cohimnis,ac  fuperbif-, 

fimismarmoribus  exftruebantur.  utintenm  non  omittam  quanta 

priuatiuiriufi  fintin  priuatisbalneis  aedificandis  magnificentia, 

Epift.87.    dequa  fcriptumeft  aSeneca,quod  quifq.  pauperfibi  uidebatur, 

acfbrdidus,  nifi  parietesbalneorummagnisacpretiofis  orbibus  re 

fulfiffent,  nifi  Alcxandrina  marmoraNumidicis  eruftis  diftinda 

fuifl"ent,nifi  illis  undiq.  operofa,&  pifturae  modo  uariata  circum- 

litiopractexeretur,  nid  uitrocondereturcamera,  nifiaquam  arge 

tea  epiftomia  fudiflcnt.Neftatuarum ,  &  columnarum  nihil  fufti- 

nentiumornamcntum  fileatur,quodLibcrtinorum  bnlneahabe- 

bant,utnilnifigcmmas  calcarcucllcnt .  Etrufci  balncum  aMar- 

Hb.  «.        tiale,&StatiocIegantislimcdefcriptum  quilcdbtant,  iion  poterit 

lib.i.  sil.    mniorumin  exftrucndisbalneismagniftccntiam,atquchixumfa- 

tis  admirari :  fed  de liis  latis .  Vt  autem  dc  «ivmnahoru  balneis  p  >ul 

lo 


iiL^i 


F    R    I    M    V     S  5  9 

A  lo  plcnlorliabeaturcof»nitio,liaccin  praefentiafblum(quandoia 
AnilrcasBacciusElpidanus  multac  lcdionis  atq.  dodrinae  uirpoft 
prima  horum  commetariorum  editionc  uniuerfam  de  Balneis  ma- 
tcriamabfolutiifiirictiatftauit^explicabimus.  Primo,qualiaefl'ent, 
&:c]uaelocabaIni.isd(.ftinata:Secundo,cjuaeuari,&aerisdifpofi- 
no,ubi  lauabantni  :  TerfOjCuius gratia  lauarentur:Quarto,qui,& 
quando  lauarctur :  niateriam  enim,qua  lauabantur,  pleiumq.  aqua 
dulce  ucl  pluuia  colledam  ,'uelab  aquae  dudibus,  aut  Huminibus^ 
aut  aliunde  corriuatam  omnes  fciunt.  & quamuis  apud  Galenum  ^ 
aliosq.  faepenumero  de  mcdicatis  balneorum  aquismentio  fiat,il- 
Jis  tamen  aegroti,  aut  ualetudinarij  utebatur,  non  gymnaf^a  ingre 
dientes,de  quibusfolis  nos  loqui  intendimus.niri  immenfam  Nero 
nis&prohifam  Iibidincm  in  medium  adducamus,  qui  dulcibusno 

J5  confentusaquis,mannastefteLampridio,&Suetonio  atqueAlbu 
Jas  in  fuastbermasdcduci  curauit .  Loca  balneum  uniuerfum  con- 
ftitucntiaaCiceroneBalnearia  uocataplurimafuinereperio^frigi  lib.j.eplft'.. 
.  dam  lauationem  fiue  AST/oofjfrigidarium,  tepidarium,fudationem  ^ pjjt^'^'* 
calidam,  &calidam  lauationem  ,  Quae  uero  balneisinferuiebant, 
fuerunt  bypocauftum,aquarium,&  uafarium.  Haec  omnia  loca  co 
camerata  &  fornicu  modo  fabricata  fuifte  cognofcerepofTunt,  qui 
Romanarum  tliermarureliquias  contemplari  uoluerint,  Necquis 
miretur  a  nobis  hic  loca  plura  balneorum  recenferi,quam  a  Vitru- 
uio  defcripta  inueniantur,quoniam,quae  ipfe  defcripfit,  a  Graecis 
omniafereaccepit,quandoRomaninondumthermarum  ea  ad- 
miranda  acdificia  o.ftruere  cocperant,in  quibusmuItoGraecis 
Jafcniiores,  pJura  etiamloca  difpofucrunt.Frigidalaiiatio,fiueAK- 

CT/3orylocuscrat,inquofrigidaeaquaelauacra,&praefertimpifcina,, 
alias  baptiftcrm  a  Plinio  luniore  uocitata,  pro  natationis ufu  ab  au 
ftoribus  citata  pofita  erant ,  tum  ob  aeftatem  quado  fimilis  lauatio 
diligitur,  tum  ob  eos,  qui  omni  temporeillam  profequebantur  fi- 
ue  ob  ualetudinem,fiue  ob  delicias,qualis  Alexander  Seuerus,que 
rarisflmeincaldariis,fercfemperinpifcinis]auiflefcribitLampri- 
dius.  De  huius  ufu  plura  apud  Oribafium  ex  Galeni  fententia  uide 
ripoflunrindecimocollechb.  audoreftLampridiusHeliogabalii 
numquaminpifcinislauari  paffum  efl"enifiiIlaecroco,ali;suepre- 
tiofisungucntisfuiflentinfedae.Abhacaderatfngidarium  obeos 
fabricatum,qui  ftatim  poft  egreflum  tepidarij,  aut  calidanj  frigido 
aere  frui  oprabant:neque  enim  uUa  ibi  aquae  uafa  reperiebantur , 
ut  poflcnt  aeftate  plures  conuenircnon  defuemn  t  qui  in  hac  parte 
pifauapronatationisftudiofiSjdequacopiofiusJib.^.traftabimus,, 

C    jiij         poftram 


4P  L    I    B    E    R       - 

ponta/ui/Tecrecliderinr.  Atmihi  ucrifimiliusuidetureamin  fngi-I> 

tia  lauatione,ubi  alia  frigida  aqua  feruabatur,  exftitiiTc,cum  in  fri- 

gidario  ac]uae  nuJlius  apud  audorcs  mentio  habeatur : In  parte  fie 

ri  poteft,ut  loturi  exfuereiuur  c^uoque,tum  cjuia  apodyterium  co- 

munisproexercitatoribusfpoliandislocusnonparudiftabat,adeo 

cjuod  loturos,fiibiueflimcntadepofuifrent,nudosperephebaeu, 

frigidamlauationem,&rehqualocatranfirenccefrum  fuifret:tum 

quiaprobabilecflinEphebaeo  hominesfaepius  inueniri  confiief" 

fe,a cjuibus loturoshaud cjuaque nudos confpici  honeftum  erat .  ex 

quoadhaecomniaeuitandafacile  eftin  frigidanofefeexfuiire,  eo 

iii  pro  5.      magisquod  Varroatq.  Pliniusteftatifunt.tamin  urbibusquamru 

epiil.  lib.   riapodyteriumquoq.fuiffebalneipartcm,quemadmodum  etiam 

j.atu  ual.   (}al£,nus  atq.Oribafius  fi"nificareuififunt,ubiquahora  iuuenis 

JO.C0I.C.6.  •^•ii^ii  ^  n-  ■«. 

temperaii  corporis  baJneo  uti  debeat,  exponentes  gymnaiterium  E 
tcmperari  debcre  mandarunt^quod  nuUum  aliud  efle  poteft ,  nifi 
.fllq^i.fJi!  frigidariiimipfum:inquo&fudoresdetergebantur.fiquidemGa- 
"  -.'.  I  ■  "  lenus.jx.Methodilibropartesbalneicnumcrasquattuorftaiuit,  ca 
Jidarium,calidam  lauationem,  quam  XnTpov  uocat,frigidam  laua- 
tion em,  &  quartam,in  qua  fudores detergerentur :  fed haec  potiu? 
conieiftura,  qua  ullo  certo  iudicio  intelligere  conceditur.nec  cjnif- 
quahicdubitaredebetquod  Vitruuiusunampartem,Galenusalia 
/\HTpov  uocent,quandoquidem  non  eft  rationi  difTentaneiljUtrafq, 
eonominedefrgnataseile,cuin  ambabushomineslauarentur.  Fri 
cidarioadnexum  tepidariuduobus  hominumgeneribusinferuie- 
oat,tum  illis,qui  tepore  acris  aut  aquae,uel  utriufq.  ob  uoluptate  , 
/iuc  ualctudinem  frui  uolcbant;tum  illis,qui  aut  fngida,autcalida 
Jauari  quaerebant;  hi  etenim  ncab  apodyterio  fiue  frigidario  ad  F 
calidarium  ,  &  rurfum  a  balneo  calido  ad  frigidarium,feu  frigidam 
lauationem  tamquam  ab  extremo  ad  extremum  prodcuntes  horre 
rent,alitcrue  oflcnderentur,tcp)dario  pro  medio  quodam  uteban 
tur,  in  quo  excuntes de  fr)gido,fcu  calido  loco  tamdiu  morabatur, 
c[uoufcj.  ad  alterum  eorum  citra  noxam  rccipicndum  feCe difpofiiif 
fent.  quamquam  ctiamficri  poteft,utin  priuatisbalneai^ijstepida- 
ri'jm,&  apody  terium  idem  locus  fueri  nt,  ob  fpacij  paenuiiam,uel 
quod  ita  maior  commoditashaberetur.Cicero  enim,cum  Arpina 
lem  uillam,  quaciudicio  Qiiinfti  fratrisfui  aedificabatur,  inuifif- 
fet^fcaffain  aItcrumapodytcri;anguluminbalneari;spromouifte 
ad^O  7«  fcribir.  inquofatisapcrtcdemonftrat,  apodyterium,  &laconicu, 
ptim^.  fiuc  calidam,aftamue,utipfe&Cclfusuocant,fudationemconiun 
^ta  fu)fl"eeopropemodo,quo  nostcpidarium&laconicumconiii 
•       '     '  da 


P    R   .1    M    V    S  41 

A  <5ta  Jntcrdum  fuifle faltem  pofl;  Vitruuij  tcmpora opinamur ,  etfi  is 

lib.  v.cap. X.  Iiuic fcntcntiacomnino  adflipulari  uideatur .  Calida-  L'-  5  c  J4- 
rium,quoda  Vitruuio,&CcHbLaconicum  nuncupatum  fuit^ccl-  ''''^•'•'^' 
laerat  nullam  iquamintrafecontincns^ad  prouocandumfiidore  ,. 
potisfimum  infl;ituta,&  ob  id  a  nonnullis  calida  fudatio,  ficuti  a  Ci  F.epUt  i. 
ceronc&Cor.  Celfbafl^a nuncupata.de  quafermonemfaciensCo  l"  pto. 
Jumclla, haeccotrafuitemporismorcs:fcripfit.Mox  dcindeutapt»  \.'^^  "^'" 
iicniamus  ad  ganeas  quotidianam  cruditatem  Laconicis  excoqui- 
mus,&cxudofudorclitim  quaerimus.Inhacuaporcalidus,  feuca 
lorficcusinclufusfudorem  prouocabat,  haudalitcr,acfuperBaia$ 
invrtctis,ubi  tempore  Celfi  e  terra  profufus  calidus  uapor  aedificio 
indufus  maximos  fudores ciebat.cuius  Horatius  quoque meminit 
in  Epift.ubi  ait,  li.i.adVal 

P  fanemyrteta.relmqui  '^'"- 

DiCtaq.  cejpintes  neruU  elidere  morbos 

Sulphnra 

Qui  apud  VitruuiiaTepidarium,&Laconicum  idem  faciunt,uer-  ''l^^-cio. 

ba  ipfius  Vitruuij  lediitantcs  facile  cognofcent,  utraq.  ab  ipfb  fepa 

rari,dum  praecipitLaconicum,  fudationesq.  tepidai io  coniungi , 

praeterquam  quod  manifelleCelfus  laconicum  uocat,ubi  calor  fic 

cuscliciebatfiidorem.quamcondicionemtcpidario  minime  con- 

uenire  quiuis intelligere ualct .  id quod  etiam  clarisfime figniiica- 

uilMartialisjbalneaEtrufcidefcribensfubliijuerbis. 

Jlitu-s  fi  placeant  tibi  Laconum , 

'  •  ,  1,10.6, 

Contentuspotes  ariao  napore , 

Cruda  Virgine,  CMarciaq.  mergi. 

C  Scio  quoque  nonnullos,  quod  laconicum  rotundum,ac  ueluti  tur 

ricula  in  hcmifphaerium  camerata  foret,  idem  cum  fphacriftirio  a 

nobis  fuperius  explicato  eflfccifl^e.  quibusplaneaflentrrinequeo, 

quoniamihiiiTationab]Ieuidetur,utinIococaIido  fudationibus 

aedificatoludupilaeatq.  aliasexercitationes,quasinfphaenftirio 

fieri  cofucuilTe tiadit PIinius,exerccret:fuifl"et namq.  (ut eflin  pro  v. Epift.lJ, 

ucrbio)camino  oleii  addcre,  (\  ex  ercitation  cs  per  fe  corpora  ualde 

calefacicntes  in  cahdisfimis  locis  egifTcnt.De  laconico  poiTunt  uer 

baluucnal.  intelligi,fiuerfusitareflituatur.quidquiddixerintalij: 

^^i  Lacedaemonium  proptyjmate  litbrtcat  orbem . 

nam  taxat  quendam ,  quod  in  Laconici  fblio  copiofe  exfpuedo  effi 

ceret,quo  minusin  ipfo  pedesainbulantium  firmari  ualerent.  Pofl 

Laccnicum  fcquebatur  cclla  calida  labris  aquae  continendae  pofl 

tis  rcfcria.in  qua  quod  lauareniurjCalidac  lauationis  a  Vjtruuio,& 

aGa.- 


41  L    I    B    E     R 

T.  Metho.   aGalenoA«T|OOf  nomenadepta  eft.hancputo  Arcliigenem  apuJO 
Galenum  viij.  decompofit.medicam.  Ccc.  loc.  uocaffe  (fiS"0!' .  Erat 
namq.  primaria  balnei  parSj&proindeaneminedeipfa  quidcjua 
eftincontrouerriapofitum.  CurVitruuiusinBalneisgymnafioru 
conftruendis  nullam  tcpidari;  mcntionem  faciat,  cuius,  dum  pri- 
uatorum  balnea  docerer,  aperte  meminit ,  non  fiim  admodum  cer 
tus.  quoniamiiilludrubconcameratafudationeintellexir,  fcque^ 
rcturetiam  in  tepidariofudari  confueuiflejCum  tamen  in  fuperio- 
ricapitefudationes  &tcpidariumdiftinxerit;fifub  calidaJauatio- 
netepidariumabipfocomprehenfum  fuifleplaccat.quomodoer- 
gocalidana,  atq.tepidariaindecimum  capiriseiufdemlibriinitio 
tamquam  diuerfa  fecit  ?  Itaque  dicendum  cft  forre  ccncameratam- 
fudationem  &  laconicum,  &  calidam  lauationem  compledi;  tepi- 
darium  uero  omiflum  ,  quia  Graccoium  palaeflrae  id  non  habe-  E 
rent.  QiiodporrofcripfitPoIlux  librofcptimo,  aAfiTTT);/"^!' apud 
Alexim  luilfe  balneorum  partem,  nullo  modo  probare  ualeorcum' 
idem  alias  ipfiim  inter  gymnafiorum  partes  adnumerauerit«ni/i  uc 
limus  pcnesAntiquos  /3aAai/&(0vfignificafl"ctotum  gymnafmip- 
fum.  Atq.  haecfufficiantde  publicorumingymnafijsbalneorum' 
partibus.Fuerut&innumeraferepnuatorubalnea,quae&aIiqui 
busex  praediftis  partibus  caruiflTe ,  &  aliashabuifleuerifimileefti 
feddehuiufinodinon  eftinflituti  noflriuerbafacere.Qiiaeautem 
loca  non  eflent  intra  balneas ,  fed  ipfis  tanrum  inferuirenr ,  primo' 
hypocauflum  continebant,  quod  fecundum  Vitruuij  defcriptio- 
nemeratfornaxfeucaminataflrudurafubterraneacaIidario,caIi- 
^        dae  lauationi ,  atque  uafario  fiippofita,in  qua  ad  calefaciendum  tu 
aquam,tumpraediftaloca  ignisfuccedebatur,&  ne  exflingueretur  r.' 
aferuisfornacatoribusobidin  Pandcdisa  Papiniano  uocatisfre-     ' 
3J   quentercumpiIis,&gIomispice]llitisexcitabatur.Quarumpilarii 
...  .    .       apudVitruuiumlib.v.cap.x.  mentioclarahabetur,ubidocetfoIum; 
caldariorum  ita  fternGndura  cflTe inclinatum  ad hypocaufim,uti  pi 
Ja  cum  mittatur  non  posfit  intro  refiftere,  fed  rurfus  redire  ad  prae 
farnium,  atq.  ficfaciliusflamma  peruagarifubfufpenfione.Delris. 
loquebatur  Statius  in  dcfcriptione  balneorum  Etrufci. 

Crepantts^  * 

K^Hditttra  pilas ,  ttbi  langutdti^  ignts  inerrat 

K^edtbtts ,  (^ tentiemttolttttnt hypocattjlatiaporem. 

Vnde  cuiuis  manifcftum  effepoteft  ,in  quam  graui  errore  uerfen-^ 

tur  ilh,  qui  Hypocauftum,  &  Laconicum  idcm  fuiffe  crediderunr. 

Audor  eftSencca epift. x ci.  tempeftatefua  inuentos  efleparieti- 

^  bus. 


P    R    I    M    V    S  45 

Abu$lniprcflostubos,perquoscircumfunderetiir  calor, quiimafi- 
mul,&fumma  foucret  aequaliter  :  illum  ucro  calorem  immitti 
confueuilTecx Hypocaufto ,  &  alurifconfultis  memonaemanda- 
tum  eft5&  ab  Aufonio  in  Mofella fic cxpreflum : 

^tid  qua  e  ftdfureafubftrn^a  crepidinefttmant 

Bainea,fertienti  ctim  Miilciber  hattfltu  operto 

Volttit  anhelatas  teCtoriaper  catiaflammas , 

Incltiftimglomerans  aeftu  exjpirante  uaporem . 
Horum  autcm  tuborum  ueftigia  adhuc  quamplurima  Romae  con 
ipiciunturinDiocIctiani,atcjueCaracaIIacgymnaiijs.  Antehypo 
cauftum  uia  quaedam  erat  propnigeum,quafi  dixeris  praefurnium 
a  Vitruuio  uocata.  Aquarium  cella  erat  calidae  lauationi,  atque  ca 
lidario  adnexa,  in  qua  alueus  magnus  aedificatus  erat  ad  continen 
;Bdamaquamcxac]uaedudibus,autaIiundeinueftam,atqueindein 
fiigidam  lauationem ,  &calidam  per  fiftulas  coniuandam.Non  15 
geabhocfitum  fuit  ua{arium,ubi  uafi  conferuabantur  balneo- 
rum  feruitijs  neceflaiia ,  &:  ubi  aqua  pro  ipfis  calefiebat .  de  hoc  ita 
tradidit  Vitruuius:  Aheneaualauipra  hypocauftuni  tria'compofi-  Iib.5.c.|io. 
ta  fuiflc,  unum  calidarium  ,alterum  tcpidarium ,  tertium  frigida- 
rium,  &  ita  collocata ,  uti  ex  tcpiJario  in  calidarium  ,  quantum  a- 
quac  calidae  exiflet ,  influcret,de  frigidario  in  tepidarium  ad  eun- 
dem  modum .  De  aere  balneorum ,  qui  extrinfecus  admittebatur, 
(ut  Vjrruuiusinnuit)eain  calidisfimolocoauerfb  a  Septemtrio- 
ne& Aquilonefitaerant, tum caldariaatquetepidariaab occiden  qzpiT  ' 
tehibcrnolumenhabebant.  QuodOribafiumfignificafleputo  , 
.    ubiexGaleni  fententia  Architedtos  optimos  balneorum  domos 
Qad  oftaunm  hoiam  ucrfis  coftruxiflefciibit.  Sin  autem  natura  loci 
impediuiflct,utique  a  meridic :  1  umen  uero  ita  capiebatur,quod  in 
niedio  camerae  foramen  latum  relinquebatur,  fub  quo  labrum  ex 
ftruebaiur:  circa  labrum  erant  fpatiofi  quidam  margines,  aut  porti 
cus,  a  Vitruuio fchclaeuocati,in  quibus occupato  a  prioribus laua 
tionislocoreliqui  circumfpedantesredeftabant,  nccfuisumbris  „  .„ 
Jucem,  quaelupenuscapieoatur,  obicurarcpotcrant.  Ueaenspor  );[,  g  fyn,_ 
ro  intra  balneum  exfiftentis  ftatu  a  Seneca,&PIutarcho  auftoribus  ptob.  9. 
grauisfimisfcriptum  reperio,  antiquiores  mollibus ,  acmoderate 
calidis  balneis  ufbs,ita  ut  Alexander in  lauacio  ctiam  febriens,Ga 
latarumq.  mulieres  puitisollasin  balneaferentcsunacum  pucris 
Iauarentur,&  manducarent  •,  at  eorum  tcmpcftate  niaxinic  calidas 
inpretiohabitasfuifte,  adeoquoddcillisdicerelicebat     Hnc 
CocjtuSi  Phlegctonq.fliittnt  Acherontapetentes.. 

Quaies 


44  L    I    B    E    R 

Qiialcs  fortafle  Neronianae  thermae  exfliterunt,  dc  cjuibus  Mar-D 
tialisfic  fcribit  libro  quindo. 

St  tcmperari  balneum  cupiffernens 

Faujlir/ae^  quoduix  lulianm  intraret , 

Roga^  lauctur,  Rhctorem  Sabineum, 

Kerunianas  is  refrigerat  thermu . 
Niliilotninus  tempore  Galcni,q[ui  paullo  poft  Senecam,&  Plutar- 
chumfloruit,  balnea  ufq.  aJeocalidainufuncquaquam  fuerunt. 
Quinimmo  etiam  morcm  illum  calidionbus  utedi  haudqiiaquam 
tunc  omnibus  communcm  fuiflc^fed  aliquibi,$peculinrem,pro 
Epifl.  87.  compcrto  habeo :  ctfi  Scneca  teflatur  apud ueteres hoc quoque  no 
bil-.sfimosaedilesofficio  fundtos  efle,  intrandi  eabalneorumloca, 
quacpopulumrccipiebant  exigcndiq.  munditias,&  utilemaclalu 
brem  tempcraturam  procurcfndi:fed  tempore  fi.io  jliud  in  defuetU' E] 
dinem  abijfle,ut  balnea  tunc  fimilia  incendio  forent .  Vala,  quibus 
lauabantur ,  aha  immobilia ,  aha  mobiha  fuerunt :  Quae  non  mo- 
uebantur,cx  Iateribus,&  marmorc  fiebant,  alueiq . ,  &  labra  in  cal 
da  lauatione ,  in  frigida  pifcinae&  baptifteria  nuncupabantur :  a- 
dcoq.  magna  erant,ut  etiam  in  ipfis  aliquo  pado  natare  ccncedere 
tur:  atquehorumueftigiaadhucRomae  inaliquibus  thermarum 
ruinis  confpiciuntur  :  Quaemoueri  potcrant-  tametfiin  priuatis 
balneis  ut  plurimu  fierent;  attamen  in  publicisquoque,  fed  ob  pri- 
uatorum  forfan  ufus,  cxftitifle  opinor:&haecdiuerfasfigurasha- 
buerunt.alia  quadratam,alia  quadratam  oblongam;aha  rotundiuf 
culam,  ahaoualem,ficutinuncapparet  exuetuftifsimis,quaead- 
huc  Romaefupcrfunt.  Htcautem  unam  dumtaxat  formam  damus, 
aPyrrhoLigorioex  fuis  praeclarifsimis  rcrum  antiquarum  monu  P. 
mentis comniunicatam •, quod  eam  &  pulcherrimam , & multis re 
busintelhgcndisfagaciledoriaccommodatilsimamputamus. 


P    R    I    M    V    S 


4<f  L    I    B    E    R 

V.iria  eorum  porro  materia  fiiit ,  alia  ex  lapidc ,  alia  ex  marmore ,  D 
alia  exaere;  qiiorum  omnium  nomina  a  lulio  Polluccfcriptis  man 
Lib.7.        datalcguntur.  fuerunt&quiligneaprobalneislauacra  facercten 
Ub.%         tJnnt,  qualis  Tucca  a  fvlartiaie  fub  his  uerfi bus derifus . 
Nonfiitcc  dtiro  ,Jlriictili ,  ue  caemento 
Nec  Utere  cocio ,  quo  Sennramis  longam 
Bahylona  cinxit ,  Tticca  balneumfecit , 
Sedstrage  nemorum ,  pineaq.  compage 
T't  nauigare  Tticca  balneopoftt . 
Tongillum  quedam  exRhinocerotiscornuIabrumfabricafle^cre- 
dideruntaliquijhisluuenalisuerfibusaddudi . 
Exittis  hic  eji 
Sat.  6.  Tongilli  magno  cttm  Rhinoccrote  laitari, 

^uifolet,  ijr  iiexat  lutulenta  balnea  ttirba,  E 

Sed  eorumfententiam  admodum  probarencqueo,  potiufq.  credo 

fub  Rhinocerotis  nominenafutumaliquem  amalcdico  poetano- 

tari.Finis,  cuiusgratialauabantur,  nonunusexftitit.  (defanislo- 

quotj  &gymnafiorum  ftudiofis;  namdcaegrotantium,&uaIetu- 

dinariorum  lauationibus  fermonem  haberi  no  poftuIatIocus)Pri- 

mam  balneorum  inftitutioncmfempcr  fuifTeexiflimaui,utc^uoti- 

dianas  Ibrdcs  eluerent, poflentq.  mundo  corporeccnare,  q,ui  fin- 

guhsdiebuslauabantur  ;  antiquitusenim  cum  nondum  lineonmi 

pannorum,qui  corpora  aforditie  tuentur,ufusinuentus  •,  autfal- 

tem  infrequens  cflcf,magnaq.  ex  parte  corpora  nuda  ferrenta  pul- 

ucre,&  omni  alia illuuic  confpurcabantur,atq.inde  uel  faltem  ter, 

quateruein  menfe,  uel,  fifcmpermundiccnaregaudcbaiit,finga 

loquoquedielauari  cogebantur:  quodpoflenores,  quiingym-  F 

nafijsanteexercitJtiones  ungebantur,  &  puluere,  ac  fiidoribus 

confpurcabantur ,  ad  eluehdas  lordcs factitnfTe femper ,  <S>.  ob  id  in 

ipfisgvmnafijs  balnearum  ufum  inucctum  rationi  confcntaneum 

efl.  ficuti  namquepnmiilliIocum,ubi  iuuentus  Romanaexerce- 

b2tur,Tibcri  propinquum  conflituerunt,  nelongiusaddeponen 

dasintercxcrccndum  contradtas  fbrdcsncccgerentur,  quemad- 

Lihroi.de  moduni  fcribit  Vegctius:  ita,  poflquam  gymnafiaobexercitatio- 

lemilit.       j^^5  infljtuta  fucrunt,  aequum  crat,&balnea  ibi  ad  mundanda  cor 

pora  conftrucTC.  Ab  hoc  autem  ufu  etiam  femcl  tantnm  in  die  ce- 

nandi^&inftratisdum  ccnarent  accumbcn  li ,  ut  infcriuscopio- 

fedemonftrabo,  confuetudointroduita fuit.  Pofteriori tempore 

maiorcm  hominum  partem  balncisobdelicias,  atqucmollitiem 

ufam  cflc  clarc  conftat,  &  pracfertim  tepidis.  quibus  exficcatas ,  & 

ab 


P  'R     I     M    V     S  47 

A  abexcrcitationibus^ucl  fole^  uel  rrigorcardentescorporis  partes 
attcmperabant.  Necfoliuii  dulcibusaquis,  {cdiK:  mcdicatisobde 
Iiciasufoshomincsteftatur  Galcnus  in  priiicipio  tcrtijdemedica- 
mcntislocalibus.  Balneis  aliquos.  uti  confueuKrc  t]uod  non  poC- 
fcnt,  nequercrrcntcrboscapcrenifiloti,auclorcftPIutarchu5,  qui  '"  'ibrode 
Titum  Impcratorcmhacdecauflaintcriifre,  ex  relationibuseorii, 
qui  aegrotanti  miniRrarimr,  prodidit.Quod  etiam  qui  inualidum 
adconcoqucnjoscibosuentriculumhabebant,  eiuscorroboran-  Aetiusl!  6. 
di,&cibosconficicndi  gratialauarentur,  a  Pofidonio  medico  re-  cap  lo. 
iatum  efti  ut  non  temereJ-^hniusin  medicosinuedtusfit,quod  per-        ^'^' 
fuaftiflent  balneis  ardcntibus  cibos  in  corporibus  coqui  ,  a  quibus 
ncmonon  minus  ualiJuscxiret,  obcdientifsimi  ucro  efi"erentur  . 
gSummatim  ob  quattuorcaufjsbalnea  in  ufu  e\ftitiflcfcribitCle- 
mcns  Alexandrinus:  ri  x,a.9u,pt6THTogiVixct,rietAia,^.f  »  Cyeictg-yti  to 
TiAivToiiov  vS^ov»; ■)  fiueob  corpora  mundanda,  tepefaciendaue, 
fiucobfanitatem  ,  fiueob  uoluptatem.  Calidisbalneisutebantur 
Maiores  ad  leuandaslafsitudines,  necnon  adcorpora  emollienda  : 
quaeideo  a!'9p<ti7r(i)-).ya(pe?2tuocarunt.CaIidis&tepidisadconci'  Lib.j  pac. 
liandumfomnum,  Frigidakuubantur&ob  uoluptatem,&utro-  '^^g'^',-   . 
bufliorcs  rcddcrentur,  caJorq.  naturalis  intro  repullus  maior  cua- 
deref,  ideoqueferepoflcalidasbalineaseaadhibebatur.queufum 
primosomnium  Euphorbumlubaeregis,  &  AntoniumMufam 
Augufti  medicos,  fratres,monftrafle  refert  Plinius Ii b.  xxv.  cap. vi j. 
Charmis  quoque  mcdicus  Malsilienfis,  damnatocalidorum  bal- 
ncoruni  ufu,  hiberno  temporeetiam  fngidalauari  hortabatur,  at- 
C  queinlacusatgrosmergebat.  quade  re  exftatScnccaeadftipula- 
tio,  fcfe  pf)chrolutrem  uocantis.praeteiquamquodetiam  (  ut  re- 
feruntPhnius,  &  Agathinusapud  Oribafium  j  ad  prorogandam 
uitam.multaq.  alia  praeftanda,frigidam  lauationcm  coiiferreopi-  1 1.  xivHj. 
natifunt-.haecenimdefcipfbretert  Acathinus  .  Equidemfaepe-  "P  +  „ 
numeroa  cena  cum  aegreinlomnumdtlabDr,  propteraeltum  ,  cap.y. 
infrigidamdclccndereconfueui  •>  &mirabile  eftquamntcundam 
nodcm  tranligam.  Qiii  balneasingrediebantur  publicas,antedc-  „ 
cimum  quavtum  annum  nihil  foluiffe,  teftatur  luuenalis.  „ 

Nec  puer/  credtmt,  nijiqni  nondum  aere  lauantitr .  ^ac.  i. 

Alijquadrantem  balneatoridabant ,  &  ob  idbalneumrem  qua- 
diantariam  uocauit  Seneca,de  quo  Flaccus . 
Dum  tu  quadrante  lauattim 
Rextbis  &Iuuenalis.  ^*''*' 

Cacdcre  Siluanoporcum  quadrante  lauari, 

Qutritar 


Lib.io. 


48  L    I    B    E    R 

QueiiturtamcnMirtialis,  quod pluris  fibi  balnea  conftarent  ubiD 
(cribit,  Balneapojl  decimamUjJi,  ceniumq.pettintnr. 

J^iadrantes ,  Qiiod  forfan  uel  obdiu- 

turniorem  moram,ueI  alterius  reigratia ,  &  ipfi ,  &  alii|uibus  alijj 
con  tingere  poterat.  Sat  efi:,quaclrantem  commune  pretium  fuiffe : 
quin&  Antoninum  Pium  balneum  finemercedepopuloconfti- 
tuifle,traclitIuliusCapicolinus.propterea  cuitauilipretioliceret, 
nullumgenushominumapublicobalneoarcebatur  :  pueriiuue- 
nes,  uiri,fene5,decrepiti,  nobiles&ignobiles  lauabatur:fedprae 
cactens,  phonafchos,  cvtharoedos,praeconeSj  tragoedos,  comoe- 
,  djcomp  «ioSifiequentare balnea fblitos rcfert Gal. quod uocem  ob laefam, 
med.f.G.  &  afsiduis  uocibus  exafperatam  aquarumdulcium  hume(5iatione 
curabantjintegramq.feruabant.  HocfimiliteruidcturMartiahsin 
hisdeMenophilouerfibus/ignificaflt.  E 

Menophilipenem  tamgrandisfibula  uejlit^ 
^  •  7  •  l  'tjit  comoedis  omnihus  unajatis. 

Hunc  ego  credideram  (namjaepe  lauamur  in  tino) 
Solicitum  uociparcere  Ilaccefuae . 
'■■  Dum  ludit  mediapopulo  fpe6tantepalaejlra  ', 

De/ap/a  eji  miferofibuia ,  uerpus  erat . 
Qui Menophilus  comoedus  erat,& ficut  ccteri  , licet recutitus,in- 
•  fibulatus  erat',  atcjuefaepecumMartialein  communithermarum 

balneo  lauabatur.  Mulicres  Lacedaemoniorum  in  balneisgymna- 
fiorum  lauari  confueuifle  perfpeftum  efl^,  &  nedum  in  his ,  uerum 
&unacumuirispromifcue  :  quodtamennon  incun^iiseuenifle 
credendum  eft,  quando  Hefiodus  fcriptor  antiquifsimus  balnei 
muliebrismentionemibifacit.  P 

•pc.&dic!  at-e/Da.i.nequein  muliebribalneocorpusabluito,  uir  ♦  Vbi& 
faeminarumlauationes  etiamantiquitusapud  Graecos  diftinftas 
fuifTe,  &uiriseasingrediobfalubritatem  uetitumapparet:  quod 
praeterturpitudincm  etiam  a  corporibus  muliebribus,  acmen- 
flruis  recrementis  effluxusquidam  cxeant,ut  Proclus  mcminir.qui 
busfiuiriinficiantur,  tam  peraquaecommunis,  quamperfblius 
aensingreflumftatimeorumfanitasinquinatur.  AnapudRoma- 
nosprimisillistemporibus  cadem  utrumqucfexumpromifcuela- 
uandi  confuctudo  fuerit ,  neque  prorfus  infitiari ,  neque  affirmare 
audeo  :  quoniamexunapartegrauitati  ,  atque  prifcaeilli  educa- 
tioniRomanacminimeconuenifTcuidctur :  exaltera  Varroniste- 
ftimonium  muliercs una  cum  uiris  fi  non  eodem  lauacro  ,  eodem 

faltem 


P     R    I    M    V     S  4, 

A  faltcm  locoetiam  antic]uitus lauifle  comprobat,  cjui  libro  deanalo 
gia  fecundo  tradit  in  balneo  coniunfta  fuifle  aedificia  bina,  unum 
ubi  uir],alterum  ubi  muliercs  lauarentur :  praeterca ,  C  Gracchus 
inorationedepromulgatisIegibusidcmc6firm3reuidctur,cuius 
uerbaapudGclIiuitalegunturiPudorenimnonpaticbaturutru-  lib.  10.0.5. 
que fexum  fimul  lauari,fcd  commoditas  coiungi  defiderabat .  Ni-  '> 
fi  dicamus  ifta  omnia non  de publicis  balneis,quae tuncuel  nulla, 
ucl  anguftifsima , & uilifsima  exftiterc,  fcd de priuatis efle intelli- 
gcndaiquemadmodumforfan  Vitruuiusintellexit,  ubiutriufque   lib.j.ci». 
fcxus  lauacra  coniungcnda  monftrauit.uerum  cnim  uero  poftcrio 
nbusfaeculismulierespromifcuis  balneis  u(ascflc,quampluriura 
probatifsimorr.mauftoiumtcftimonijscomprobari  pctcft,  inter 
quosprimofefeolfertluuenalisquidiflolutosRomanarumfcmi-  ^"•*- 
B  naium  morcs  carpcns  haec  fi;ribit . 

Grauts  occitrfu ,  taeterrirna  iiiiltu 

Balnea  no^tejubit ,  conchas  (jr  caflra  moueri 

No^e  iubct,  magno gaudet  fudare  tiimiiltHy 

Ciim  lajfatagraui  cectdcrunt  brachia  majjk 

Callidus  <(fr  crijlae  digitos  impnjstt  i^hptes, 

K^c fitmfnum  dornifjae femiir  exclamarecocgit , 
cx  quibusnemincm  efleexiftimo,qui  nonuideatmulierestempo 
leluuenalispublicasbalncasadiuifle,  ibique&excrcendo,  &la- 
uando  finc  pudorc  ullo  fc  uivisimmifcuifle.  quod  fimiliter  eius  te- 
peftatcMartialisconfirmauit. 

Otnniafemificis quare dilc£fa  cateruis  ^-^^  ^^ 

Balnea  deuitat  Blatara  ?        & 
C  Cumte luccrnabalneator exjlincla  Xih  5  inVc 

i^-fslmittat  inter  biijluartas  tnoechas.  tuUioaia  , 

ClemensAIcxandrinus,qui  fub  Antonino&;  ScuerofloruU,in  co 
qucm  Pacdngoguminfcnplit  commcntano  non  niodo  feniiiias   , 
omnumcsuins  balneasatq.  publicasin  ufuhabuifleteftatur,  fcd    '     ' 
omni  pudorc  depofito  extcrnis  quibufque  hbidinis  gratia  fcic  nu 
dasinipfis  fpcdandaspracbuifle  .  Quos  mores  poftea  dcteftans 
CaccihusCyprianu:  haccinhbrodeuirginumhabitufcriptarcli- 
•  quit.  Quid  ueroquaepromifcuasbalneasadeunt  iquaeoculisadli   1» 
bidinem  curiofispudoriacpudicitiaedicatacorporaproftituunt,   -i-i 
quaecum  uiros,ac  auirisniidacuidcntturpiter,  acuidcntuv,  non-   •si 
ncipfacillcccbramuiti)spraeftant  .Cuifcntcntiacmultacciam  h-  « 
millimaaD.  Hieronymojn  Hpift.ad  Lactamdcfiliaeinftitutionc 
fucrcprodita.  Hisjtnqueomnibuscuiuispcrfpedum  cflc  potcfl, 

Gvinnaftica  D  non 


50  L    I    B    E    R. 

non  paucotcmporeeummorem^SirRomaC,  iScalibi  perdurafle,utD 
feminae  atcjuc  uiri  in  promifcuis  balncis  lauarentur:  quando  etia 
non  defuerunt  qui  interdum  hanc  mulierum  impuram  procaci- 
tatem  coerccre  tentarint:c]ualis  fuit  Hadrianus  princeps,  quem 
fcribit  Dion  Cafiius  uirosdifcretos  a  feminislauari  uoluifife:  fi- 
cut&Marcum  Aurelium  Antoninum  balnea  promifcua  fuftulif- 
fe,eademquc  ab  Heliogabalo  renouata  Alexandrum  Seuerum  pro 
bibuine,  refertCapitobnus  6«.  Lampridius  .  Ob  quod  item  ali- 
quandocenforialexlata  traditur  ,  ut  mulieres  a  promifcuis  bal- 
neis  abftinerent  ,  nec  commune  lauacrum  cum  uiris  libidinis 
caufta  istrarent,  fubrepudi;,&  doti$ami{sionispoena;qucdpr- 
ftea  in  1.  fin.  titul.dc  rcpud.&in  aurentico  de  nupti;s  pi  o  (ancito  rc 
ceptumfuit.  Qiiarationefieripoteft,utbaIneaealiquaemulie- 
bresin  feminariidumtaxat  ufum  fuerintexftru6lae,quales  Agrip-  E 
pinae  Auguftae  Neronis  matris :  necnon  Olympiadis  in  Saburra  , 
& quas  Ampelidem ,  ac Prifcillam  trans Tiberim  ad  euitandii  for- 
fan  hommum  confpedum  habuifte  refert  Viftor.Tempus  lauandi 

Epift.S;.  penesueteres,quemadmodumnarratScneca,itafuit,quodquoti- 
die  bracchia,  &  crura  abluebant :  toii  nundinis  folum  lauabantur  * 
CeterumpoftM.  Pompcijaeraiem  coepcruntfingulis  diebusto- 
to  corpore  lauari.  Hora  uero  ufque  a  tepori  bus  Homcri  fere  a  plu- 
ribus  obferuata  fuitpaullo  antequam  cibus  fumeretur .  no  deerant 

li  & r'T  ^^'"^"  Galeni  tempeftate,qui  etiam  a  cibo  nulla ualetudinis habi- 
tarationelauarennir.  obquodipferigoremfinefcbreuifumtem- 
pore  fuo  narrat ,  quem  aetate  antiquiorum  medicorum ,  cum  rari 
poft  cibum  lauarentur,non  effe  uifum  fcribit.Vt  plurimum  autem 
maior  pars  liberorumhominupriusexcrccbatur  ,  deindebalnea  F 
ingrediebantur,  nonnulli  fine  exercitationibus  lauabantur.  Adno 

In  librodc  tauit  GaIenus,antiquos poft  pijaeludum  calidis  b  ilncis  lauari  con 

paruac  pi-  fueuiffe:  quodfimiliteranteilluminnuiffcMartialem  eouerfuui 

laeludo.        i  ,i 

Lib.4.       denpoteft. 

ReddepiUm^fonat  dcs  thermarum,  luderepergis? 
Virgme  utsfola  lotus  abire  domttm . 
Nam  dum  hora  balnearum  appropinquarct ,  tintinnabulo  quodi 
fignificabatur,  quopilaclufores^.ntquealij  cxcrcitatorcsftatim  ac 
currcrent:  alioqui  in gelidifsima  Virgine,  quam  & tadu iucundif 
Qb.ji.cj.    fimam,ficuthauftuMarciain,refcrtPlinius,iamcI.iufisthermisIa- 
uabantur .  fcribit  enim  Capitolmus,ante  Alexandri  Scucri  tcmpo 
ra  numquathermasantcauroram  apcrtas  fuilfc ,  &  fumpcr  antefo 
lis  occafum  ckudi  confucuiirc,  ipfumq.  Impcratorcm  publicarum 

ihermarum 


P    R    I    M    V    S  51 

A  thermarumluminibusoleum  addiclinc,quo&in  noftepaterenc. 
Non  melatetqucfliamalijshorislauillc,  feduel  extragymnafia  , 
uelingymnafi/sgratiaalicuiusaffedtionis^autalteriusrcJjUelcon- 
fuctudmis.utrcribitMartialisdeFabiano. 

LaJ/us  nt  in  therma.s  decima,  uelferitis^  hor<t  '^' 

Tefeijnar  Agrippae^  cum lauer ipfe  Titi  Hoc  certum 
cft,quod  Vitruuiuslococitatomemoriaemandauit^tempuslauau 
dimaximc  a  mcridiano  aducfpcram  fuifTc  conftitutum.  cum  e- 
nim femcl dumtaxat in  die  faturarentur Maiores ,  nullum  tempus 
hoc tpfb opportunius habebatur ,  quod  circa oiSauam diei horam 
paullo  ante  coenam  crat,  ut  Martialis  teftatum  relicjuit . 

SufjicitinnonamnitidisoctauapalacJlriSt  »&  Lib.4. 

«  Octauampoteris feruare ,  (auabimur  ttna.  Lib.  n. 

Hadrianus  Caef  referente  Spartiano  ante  oftauam  horam  nemine 
nifi  acgrum  lauari  uoluit.  quam  horam  etiam  lulium  Caef^  priori- 
bu!.faccuIi$feruafre,conijccrepoflumusexEpiftoI.Cicer.ad Atti-  „[',1  ^f'** 
cu,ubi  de  Caefire  loqucns ,  haec  ait :  Ille  tertijs  Saturnalibus  apud 
PhiIippumadhoramfcptima,necquemquamadmifit  ,  rationes 
opinor  cum  Balbo ;  indc  ambulauit  in  litore,  poft  horam  oftauam 
inbalncum,  tum  audiuitdeIVlamurra,non  mutauit;  unftus  eft,ac- 
cubuir,  ifji.iTix.riv  agebat,itaque  &  edit,&bibit  acTeaic,  &iucunde. 
Sed  an  perpetuo  illam  uitae  rationem  feruaret  Caef  haud  clare  ex 
eo  loco  habetur;  quando  eius  folius  diei  rationem  exponit ,  in  qua 
is  fecundum  multorum  confuetudinem  uomcre  deftmauerat,  atq. 
ob  id  ct^iwi;.  i.fine  timore, &  iucude ederat,biberatque,  ut (quod 

(^eratmeJicorumpraeceptum)  uarijgenerispotu,  ciboq  replctus  Hippoe.in 
poflet^iumiretdormitum,  uomere.itanamq  locus  ille  (SjatT/zwV  jj  ,  l*y 
agcbat)intelligi  iudicio  meo  debet:  quod  ficuti  tT/a/THT/^Ji  aGrae  oaL 
cis fimpl  ci  uocabulo dicitur  ca  medicinae ratio  ,  quae in  rebus ad 
humanum  uiftum  fpei^antibus  fita  eft,&  x^sfajr/XD,  quaead  exina 
nitionesperdneti  haudfeciusgttiT/x»  ,  eft  illaa^o^j-n^fiucratio, 
quae  in  rcbus,  &  modis  uomitum  parantibus  collocata  eft.Tot  ita- 
quede  balneisgymnafiorum,  acpriuatisbreuiterdidafufficiant , 
quorum  ufuscumapud  antiquioresrarior  efTet,  AfclepiadesPru- 
fienfis  actate  Pompcij  orator  habitus  ex  illa  arte  nullum  quaeftum 
trahens,cam  ad  medicinamfecontuliflet,  in  eaquemagnamglo- 
riam,&  audoritatem,ob  blandimenta,  quibus  aegros  curabat ,  ob 
perpetuam  fanitatis  firniitatem  ,  &  quod  Romae  quendam  pro  l'T>i««- 
mortuo  adfepulturamelatum  mirogentiumftupore,  utCclfus,  cap.j. 
Plinius,&  Appuleiustradiderut,uiuerc  cognouerat,  brcui  compa  +•  flo»» 

D     i;  raflet, 


5x  L     I    B     E    R 

raffct,eorumufum  frequentiorercddidit.    VnJecIma  acomniumD 
poftrcma  in  gvmnafijs  pars  fuit  Stadium,  ubi  populus  cum  uolupta 
lcathlcras  ceitantcs:fpcdhbat:nilq.  aluid  erat,  quam  hemifphoe- 
num  quoddam,mu]tisgrad!husconflrui5i:um,ui-idc  poterantcom- 
mndefpedatores ,  qui  lcmpcr  phn-imi  co  confluebant ,  ccrtatores 
intucri.  an  autcminteriprum  &  xyftum  feu  pcridiomidasmurus 
intercedcrct;  atcjueindeper  oftium  ex  platanonibus  gvmnafio- 
rumathktne  in  arena  ftadij  prodirent,  &fi  aVitruuio  nilcxph- 
catum  habeatur,rationi  tamcn  confcntancum  uidetur,uniucrliim 
acdiiicium,  necuiuis  paterct  (c|uodetiam  fupracitati  Capitohni 
tcftimoniocomprobari  potcft)  muro  conclufum,  &  proptcreaa 
gymnafioftadiummuiilacptodiuifum  fuifte^De  ahjs  jrvmnalio 
ferencccflarijslocis,  ucluti  hgnaiio,  uafario, latrinis,  tnclinijs^at- 
cjueciusgenerismultis  non  loquor,  quodhorumin  palaeftrarum  E 
dcfcriptionc  mentio  non  habcatur ,  ad  noftrumquc  inftitutum  mi 
nuspertineatificutnccquomodoambulationes  illaciubftratiscar 
bonibus,atquecloacisproximisexftruerentur.  Quaeomniatam- 
quam  claia,autalibi  commodius  explicata,a  Vitruuioin  dcfcribcn 
dis xyftis  praetermifta puto .luxta publicas th crmas i nuenio  exiuu-' 
dbsfuifle  popinas,  quas  Hidoruslib.  etymolog.  xv.  cap.  i;.  tradit 
huic  infcruifle,ut,qui  ob  cxcrcitationes ,  aut  lauacra  eflcnt  admo- 
dum  exinaniti,  diflolutiue,  luberear,ubi  ftatim  refici  poftcnt.  atq. 
hasfoifanPliniusintellexitEpift.iij.hb.j.quandopoftbalneum,& 
triclinia popinarum meminit.  Hadtenus de antrquoiu gymnafijs .j 

Deaccubitus  in  cena  mtiqttorum  ■,  (^  jemel  dumtaxat  indie 

cenandi  conftietHdinis  origtne .     Cap.  X 1.  F 

Vo  N I  A  M  balneorum  exphcatorum  occafio  iam  fua- 
det,nosq.  fupra  polliciti  fuiryisde  ccnandifemel  in 
die,&in  cena  accumbendiantiquorum  confuetudi- 
nisoriginefermonem  habcrci  &ii  extra  rcmnoftram 
uideaiur,atqueaGalenodeaccubitu  nihilexplicatum  habcamus: 
haud  praetcrmittendum  eft,  quin  fententiam  noftram  in  medium 
proponamus ,  alias  eam  libentisfime  mutaturi,fiquismelioii  iudi- 
cio  ,  ac  eruditione  praeditus ,  ucriorcm  aliquam  ,&  magis  rationj 
confentaneamdemonftrauerit.  Quodetenimmaiorcsnoftri  ma- 
ncexiguum  quid  comcderent,quodprandium  uocabant,«S:uc{pe 
re  tautumTaturarentur,  dum  ccnare  dicebantur ,  (cxccptis  ijs ,  qui 
coitu  ufuii  erantj  auibus  a  medicis  ucfpere  cenare  interdidum 

fuiflc 


P    11    I    M    V     S  55 

A  fulire  Icripfit  Arirtotcles ,  &  exceptisSyracufants ,  quos  his in  die 

cibis  implcri ,  qiiaH  res  noua  efret  ■>  tradil  Plato)  fitis  ab  Horatio ,  J?ame. 
Martialc,  PIutarcho,atqueGaIeno(ncmultosaI:osnoinincm)  ^'^.^  j*j 
comprobatum  eR :  fcd  de  his  rii{ius&  mclius in  uarijs  leftionibus  Oioncin. 
nonristradatum  eft  .  quod  fimiliter  fereomnesdum  ccnabant  in 
ftratisaccumbcrcnt,praetf:rlapides  Romanosidclarcoftenden- 
tes  ,  doftifsimus  Philander  in  fuis  in  Vitruuium  commentarijs 
auftorum  antiquorum  tcftimonijs  clarum  fecit,  ut  id  amplius 
demonflrandi  laborem  mihi  omneni  dempferit.  Ccterum  un- 
dcnam  hac  duae  confuctudines  principium  acccperint  &:quo- 
modo  uereaccunibcrent  nemo, qucm  ego  uidenm ,  flue  ex an- 
tiquis,  fiuecx  rccentioribus  ita  appofite  &  diligentcr  dcclara- 
uit,  qui n  pofteris dubitandi,  &.  plura defiderandi  occafionem  re- 

'^liquerit.  Quod  uelob  rei  obfcuritatem,  uel  ob  negle^tum  e- 
uenerit,  ignoro.  Egofineutrafqueillas,  &  accubitus  fcihcet, 
&  unius  in  die  cenae  confuetudmes  a  balneorum  ufu  manaf- 
fe  exiflimo.  &  primo  quod  ita  de  accubitu  fentiam  ,  pluribus, 
ijfque  non  fpernendis  coniefturis  adducor;  quarum  primaeft, 
quod  Homeri  tempore,  quando  non  adeo  frequenter balncis  ute 
bantur^cenaturi  fcdebant,  ut  in  conui  uio  Procorum  apparet . 

«f  S'ri/\6ov  fAV»<rt^pig  aiyrtvopic-y  ol/tS^  iTrCiTo,  « .  OijSi. 

ideft, 
j4t  Proci  ingrefifitnt^  qitimox  indefuperbi 
Ordtne  federunt  fcamnis ,  (jr  ordinethronis 
&  ubi  Telemachus ,  eiufq.  focius  a  Menelao  hofpitio  accepti  poft 
^  lotionem  ccnani  fedentes . 

\(;pci^p^viic,%^ovT07r(tp Ktp^^w  Ms/e^^of : 

id  cft, 
Thronisfedebant  prope  i^tridem  CMeneUttm^ 
ficquetempore  maioris  Scipionis,ac  Plauti  crefccnte  paullatim 
balncorumufu,  unaquoquehuiufcemodi  accubitus  incremen- 
tum,  praefertim  apudRomanos  cepif,  nequetamen  multum,  ^^  ^ 
quandofciIicetuirjtantum,&non  mulicres,  ut  Vitruuius,  Va-  ..dip.nof! 
lerius  Max.  &  Ifidorus  ex  Varione  teftati  funt,  accumbebant, 
nec  cum  ipfis  lauabantur  ,  &  fi  Tyrrhcnos  una  cum  mulieri- 
\i\x%Krro  TU)  auuTU)  Ifxa.Ttct)  accubuiOTc  lcgatur  apud  Athcnaeum. 
Nam&  Ariftotclis  temporcGraecos  dilcubuiffe  in  publicisce- 
nis  credi  potcftex  cius  iny.  Politic.  fcriptis,  ubi  pucrorum  in- 
Gymnaftica  D     iij         ftitu- 


Si    x"  L    I    B    E    R 

ftitutioncm  tradens  lunioribus  praecepit ,  ne  tragocdiaj,  aut 

iambos  audircnt ,  priufquam  in  comnieflationibus  cum  ah/s 

difcumbcre  {•/.a.To.zXia-ico;  uoceutitur)ualerent :  aPompcij  ue- 

ro   Magni  aetate  ufque  ad  Galeni  ,  atque  etiam  Conftantini, 

Imperatoristempora,  cumin  frequentifsimo  ufu  balneaelfent, 

nedum  peiiesdiuircs,  atquenobiles ,  uerum  etiam  quofcunque 

alios,tLincomnes  fere,atque  etiammuIierescenantesfimuJ  ac-. 

cumbebant,  ficuti  hifce  uerfibusinnuitOuidius . 

%.Ac^  7=  Ergo  ubt  contigerintpofiti  tibi  mnnera  Bacchi , 

imift<"'  i^tqueeritinfocijfeminafartethori.  8c, 

^  Cum  fremet iH&tortim ,  uultucomesi^ftmodejlo 

jun,.'  ibis  yUtaccumb.ts . 

Eleg-4-       &ficuti  Valenusidemdeaetatefuafcribit.QuamquaapudGraCc 

hb.i.ta.i.  j.osnumquammuheresaccubuifrciij.Verr.  traditCicero,&apud 

Romanosdiuerlb  fitu  mulieres  a uirisaccumbentes  ccnaflc  ratio- , 

niconfentaneum  efl:nonfblum,  quodhoneftatis,atquedigni- 

tatis  utriufque  ratioita  poflulafTe  uidetur,  fedquiain  Romanis 

lapidibus  ,  in  quibus  mulieres  cum  uirisaccumbentes  reprae- 

fentantur,illae  certefiguraquadamabipfisaliquo  padodiuer- 

fa,  quafiquefedentes ,  &nullialteii  rei  cubitis  innixae  accum- 

bentes,&  edcntes  confpiciuntur.     Atquo  padouiri  accumbe- 

rent,operaepreciummefadurumauguror, fi  poftquamlocusin 

uitat,breuitcrexpIicucro.  Viros  cnim  fcribitPlutarchus,  in  prin 
5.Syirp.         ..'  L/-n--  nL/-- 

Ptob.i,      cipiocenae  cubito  liniltro  jnnixos  pectonbus  (ita  interpretor 

:TAaTe<c)mcnfamj  utplurimumtctigifle:  quofoladexterama- 

nuillam  circimiire  pofl^ent,  in  fincuerofeipfos  in  latusita,  utp 

acutam  corporis  figuram ,  reddcrent ,  uertiffe .  Iviic^T  'fhiTriSov , 

a,?7^a.KSf-Ta,')pcLfj,iJ.nv  -r  ^a)pa<; d-nfoixivag ,  idcfl,  nonfecundum 

latitudincm,  {edlongitudincm  locum  tangentes.  Quam  etiam 

rem  Alexandcr  ille,fiue  fit  Aphrodifienfis,  fiue  Trallianus(ut 

magis  fufpicor)  libro  problem.  primo  problem.  82.  clariorem  fa- 

cit:  ubiinter  aliascauflas^ob  quas  uctcres  in  principiocenacarr 

dius  accumbebant ,  hanc  cflc  unam  putat,  quod  tunc^  TOf 

5-&^;fps  y^jfTaTrXcLTmS  acau.xTO(;  difponebantur  :  {atiati  uero 

i^ Ta.7r?Kaiyict  uertebantur.  ita, quod  ubi  edcbant,  capite eic6to, 

achumens,fp;niuerodcrfi  modice  rcflexajacrchquo  corporc 

refupinelocato,&  iacente  mancbant.dum  autem  multa  loqui 

nolebantinlatcrauerlusa.dicores  uertebanturj  obquod  luuc-. 

nalis. 

Nam 


P^R    I    M    V    S  H 

A  Nam  plurima  dixtt 

In  laeuam  conuerfra ,  at  illi  dextra  iai  ebat  S«7  •  4- 

Bellua  •iftcfugnas  Cilicis  lattdabat ,  ^  ilitts 

Etpaegma ,  ^pueros  inde  aduclarta  raptos . 
faturati  paritcr  intcrdum  unum  in  latus  ,nonnnmquam  fupra 
dorfum  fupini,{acpemore  fcdentium  fcfe  componebant .Ser- 
torium  cnim  cum  molcftas importunorum  conuiuarum  rixa? ,  & 
fraudulenra  conuicia  auerfaretur  mutata  difcumbendi  forma 
fefe  flipinumlocane,  atqueinde  faciliusab  iniquifsimis,qui  in 
tumconiurauerant,  conuiuis  trucidatum  efleinipfiusuita  nar- 
ratPlutarclms.  Quodaccubitusinmenfisapud  ueteres  huncin 
modum  ficret,  praeter  allata  fcriptorum  teftim-onia  locupletii- 
fimam  fidem  unicuiquefacere  pofl"untduae,  quasinfraponen- 
B  das  curauimus ,  piclurae,  quarum  aJteram  ad  tripodcm  coenan- 
tium,  utplerumquefblebant,Ligoriusmaximaeau(ftorit3tisan- 
tiquarius  ex  uctuftis  monumentis  cominunicauit,  alteram  ex 
antiquifsimo  ,  &  omn|um  rarifsimo  marmore,  quod  inPaulli 
Rhamnufij  uirioptimi  ^acbonarum  Iitterarum,omniumq.  pul- 
chcrrimarum  rerum  ftudiofifsimi,  luculentis  aedibus  Patauij  con 
fpicitur  ,  accurate,  &  fideliter  repraefentari  fccimus.  Ex  hac 
namquepoftrema,nonmodo  fententianoftia,  de  uera  accubi- 
tusforma,  quam  primi  forfan  omnium  Romae  OftauioPanta- 
gatho ,  Onuphrio  Panuino ,  alijsq.  grauifsimis  uiris,&:  poftremo 
PatauijLigorio,  abfq.  marmorisullius  teftimonio,ac{bla  con- 
iedura  propofuimus ,  librorumque  auftoritatibustutati  fumus , 
apertifsime  confirmatur ,  quaeque  fuerint  ueterum  triclinia  per- 
A^fpicuocogno(citur,immoueroLambini,3C  aliorumquiex  in- 
gcnijsaccubitumuarijsmodisdefirnbere  aggrefsi  funt,  opinio- 
nesrefelluntur,fimul  plura  fcriptorumobfcura&praeclaralo- 
ca  i]luftiantur,ut  non  immerito  debeant  cunfti  bonarum  ar- 
tium,&  antiquitatisamatorcsin  primisdoctifsimi  uirilo.  Bapti- 
ftae,quilapidem  comparauit, ManibusjtumPaullo  Rhamnufio 
filio,quieum  egregiecuftodiuit,&nobisindicauit,  immoitales 
gratiasagere.Etenim  eiquodPlutarchusdelococonfulari  ,nec  '  df^|V™P- 
nondetribus  tndiniorum  menfisdifteruit,iam  nonobfcurum 
eft, quammirificequadretpropofita  tridinijRhamnufianifigu- 
ra.Similiter,&quaeabHoratio  deconuiuarumfituuarijsin  locis 
ttarrantur,non  aliundemeliu$inte]ligipoflunf,praefcriim  quan- 
dofcribit. 

D    jiij  Sae^e 


54 


L    I    B    E    R 


l't>  I.  Saepe  tribtu  lectis  nideas  coenarc  quaternos  D 

^^'  ■*•  E  quibiis  unm  auet ,  quau/s  ajpergerc  cun^os 

Praeter eum ,  qui praebct aqua-.n . 
Qiicm  locumdum  Lambinuscxponcret,  rur  antiquosconfue- 
uifTcin  quolibctledo  magna  ex  partequaternoscenare  palamaf 
reruent,{aneniiror,quafinon  fitcuic].  perfpedirsimumlcgcs  ex 
ftitifle  (]uaenumerum  conuiuarum  nouem  exccderc  uetabant, 
ficut&  adagium  illud  uulgatirsimumjfeptcm  conuiuium,  no^ 
uemconuicium,attcftatur.  Qainimmo  lulius  Capitolinus  re- 
fert  L.  \'erum  Impcratorem  praeter  exempla  maiorum,cum 
duodccim  fblemni  conuiuio  primum  accubuifTe,  ita ut  prioribus 
facculis  potius  tcrnos , atque  pauciores  adhuc  ilngulo lcdo  con- 
uiuasdifcumbere  IblitosfuifTe  conuincatur:  nifiepula  pubiica  , 
&nuptialescenas  excipiamuSjin  quibus  cum  magna  hominumE 
copi.icoueniret,  nequaquamaccubentiunumerusferuaii  pote- 
J-Synp-S-  rat,  utexPlutarcho, acRhamnufiano  iapide  coliigitur', quouel 
epulum  publicum,uelnuptiaiemcoenamrepraefentari  non  efl 
dubitandum  .  Quod  autem  Turnebus,&  Lanibinus  idcm  depue 
roaquam  praebentefuntinterpretati,  equidemnonimprobo.ajc 
forfan  necabfurdum  fuerit,fiFlacciuerbadeeopueroexponan^ 
tur,  qucm  tamomnesferemenfarumfculpturacantiquac,quam 
poetarum  icflimoniaconuiuijsfemperfrigidam,  &calidam  prae 
ouifleoflendunt,  quemq.  cundos,  ne  ab  ipfb  male  tradarentur, 
reucritosefle,&abeo  mordendoabftinuiffe  ucrifimilefit.  lam 
ueroMiriaMagdaiena  utftansretropedesChnAicoenatisiaue- 
rit,atq.IoannesfupraeiufdemChiifti  pcftus  rccubucnt,  exhac 
cadem  Rliamnufiani  triciinij  figura,  fecusquam  pi(ftorcs  antiqua  F 
rureriiignan  faciaiif,finclaboreconi;citur:quemadmodunecar, 
duueflj)cipere  qniJ  Maitiaijsfignificarehoc  diftichouoluerit. 
'  • ''  Omnia  ciim  retn  puerk  obfonia  tradas 

Cnr,  o:?rfie,>fa  tibiponiturapedibui? 
Siquidcm  cenantibus  alte  iacentibus  fpacia  retrorelinqueban- 
tur,  in  quibus  fcru:suai;amninrantibiismulriofFerre,  &obiata 
rccipeiefacile  ernt.fcd  piaetcraiiamox  didta  ,tricIiniunihocce 
trianon  adcouulgata  nionflrat  no!)is.  Vnum  cfl,  quodmcmo- 
riacprodidit\'arjo.  f.  quotcmporc  ufus  camerae  ignorabatur, 
ueia  ad  cxcipiendum  piilticreni  ne  fuper  nien{aslpargeretur,atq. 
lib  i  dapesfimulco.ifparcarct,&conuiuas,fblitain  tridinijsfufpen- 
5aiyt.  g.  di,  atq.  ab  Horatio  aulaea  uocatajiis  carminibus  defignari . 

lit- 


P    R    I    M    V     S  jy 

A  Interea.  [tijpenfa  graiies  aulaea  rui»M 

In  pattnam  fecere ,  trahentia  puliierls  atri 
^mntum  non  Aqiiilo  Campanis  excitat  agris . 
qucm  morcm  hodic  Principes  &  Monarchas  feriiarc  compertum 
efl:  apud  quos,mcnfas  fub  quibufHam  ueluti  tentoriis  (ericeis  pa 
rarifaepeuidcmus.  Alterum  efl,quod  inuarijsnoftrisledioni- 
bus  docuimus,nimirum  prifcisillis  temporibus  priufquam  co- 
ronae ex f^onbus, herbisj&: auro in ufum  uenirent, cenaturos, 
cum  addolores  capitis  ex  cibo  &  potu  auerruncandos,  tum  ad 
«brietatemcompefcendam,Ianeis,autlineisuinculistempora& 
frontemuincire  fblitos.quodminimeputo  abfq. ratione  fuiffe 
excogitatii,  cum  uenae  arteriae,  caeteriq.  capitis  meatus,quo  ma 
gis  coa(fti,atq.  adflrifti  funt,co  minus  uapores  a  uino  ,  &  ci bis  fiir 

B  fum  elatos,  flmulque  moleflias  uarias  induccntes  recipiant. 
Tertium  eft,id  quodluculentifsime  Athenaeustradauit,apud  Dipnofo- 
quemfcriptum  &probatuminuenitur,prifcosiIlosprimumcor  ^ 
nibus  boum  potafle ,  indeq.  x.ipa.<rcu ,  id  eft  temperare  uinu  aqua 
'^Tri  Tav  Kipdruv  idefl,  acornibusuocatum  effe  :  tumcornuail- 
lanon  fblum  auro,&argentoornata,  uerumetiamargentea,& 
aureaefTefadla^iilisqueconuiuasfibiipfismutuopropinarecon- 
{lieuiffe :  ut  ex  his  omnibus  iure  colligendum  uideatur ,  lapidem 
Rhamnufianumeffe  uetuftifsimum,  inquo&aulaea,&conui- 
uarum  cinftaelaneis,  feulineis  uincuIisfrontes,&cornu  fada 
propinatioclarifsimerepraefentantur,unacum  ahis  inftrumen- 
tisnonnullisindextromargineexprefsis, quaealiis,in  antiqui- 
tate  explicanda  magis  uerfatis,relinquo  declaranda ;  quos  etiam 

C  monitos  cupio,ne  fi  quae  difcumbentium ,  &  menfarum  figurae 
in  hoc  iplb  tridmio  minusintegrae  confpiciuntur  ,ullaadmiia- 
tionecapiantur,  quoniamuteft  hodiemarmor  ipfum  uetuftate 
corrofiim3&  penedeletum,repraefentare  fatiusduximus,quam 
addentes  auc  dementes  quicquam  ,  fidem  noftram  fufpedam 
rcddere. 


Gymnaftica.  D 


5^  X- 


L    I    B    E    R 


P    R    I    M    V    S 


^ARMOREVM    TRICLINIVM    V  ET  V  STI  S  S  IMVM 

Patauijjiny^dibus  Rhamnulianis,  poft  Curiam  Vrbis 

Praefedi ,  in  vico  Patriarchae ,  ad  Diui  Petri . 


^6  xo  L    I    B    E    R 

Nunc  itaq.ad  idquod  fupra  propo(iieiarediensdico,cum&Iauadi,D 
&accubendi  mcresfimulinrroduci,augeriq.coeperint,  uerifimile 
fieri.alterum  eoruab  altcro  ortumduxifIe:non  auteefldicedumab 
accubitubalneautpoteualdcantiquiora,ortumduxifle:  igitur  re- 
manetut  accubitusa  balneis  principium  habuerit.Secudaratio  eft, 
quod  ueteres  ufq.ab  Homeri  temporib.ftatim  poft  balnca  coenita- 
bant,quinimmo  ex  locis  Homeri  a  nobis fupra  citatis  dare  elicitur, 
menfas  prope  locum  ubi  lauabantur ,  parari  (blitas  fuifte .  ex  quo  (t 
comoditatis,uoluptatis,  acua]etudinisrationesconfideremus,uaI' 
de  rationi confentaneum  erat,illos  praelertim,  quibus  priuata  erat 
domibalnea,iamlotos,&deterfos,ne  noxaullamincurrerent,  fed 
lafsitudinem  efixigerent,  ledulos  ingredi,a  quibus  non  difcederer, 
fcd  mox  prope  menfas,  &  coenam  parari  curaret,  ficq.comederenr, 
perinde  ac  tempeftate  noftra  maior  pars  eorum  medicorum  facien-  E 
dum  iubct,qui  aut ualctudinarios,aut  etiam  finos  lauari  mandant, 
nam  xXi(j(xoi  illi,in  quibusprocoslotos  Homerusfederefacit.  du 
coenatjhaudmultumledulisaccubitonjsdifsimileserant,utliinc 
quoqueconiicereualeamus,tuncaccumbendi  morem  principium 
quoddamobfcurum  habuifleiquodpofterioribusdeinde  {aeculis 
Ii.14.  c.ii.  poullatim  crefcens  in  eam  formam  terminatum  fit.  Nam  &  Plinius 
hoc  innuereuoluifle  mihi  uidetur,  quando  nonnullos  uino  nimiii 
deditosimprobat,quod  poftbalnealeftosingrediprius,  tunicam- 
qucinduere  nonpatcrentur;fcd  nudiprotinus  ad  bibendum  ac- 
currerent.  Acced]ttertiaratio,quod  cumncque  ob  uoluptatem, 
commoditatemue  ullam  aliam^authoneftatemitaaccumberein- 
choarint,quando  fi  fedentes,  atq.accumbentes  in  cenado  inuicem 
comparemus ,  illi  ualde maiori  commoditate,  facilitate, diqnitate,  F 
ac honeftatc  utuntur,  quam  accumbentes :  coniiciendum  uidetur 
aliqua  alia  iufta  ratione  confuetudinem  illam  inuediam  fuiflfe,quae 
opinione  mea,nulla  alia  fuit,nifi  quia  quotidie  lauabantui  ja  lotio- 
nencoftenderentur,laf  itudinemueincurrerent,  &  humeftatio-' 
ne  balnei  magis  fruercntur,Iedos ingrediebanturjatqueibi  uel  la- 
cernainduti,uelnudi,utin  marmoribusaliquibus  oftenduntur, 
mcnfas  fibi  ipfis  apparari  iubcbant.Ex  quo  pauJlatim  huiufccmodi 
conftietudine  crefcen te  faftum  fuit,  ut  non  modo  femper  menfae, 
&le6i;i  fimul  pararentur,  ucrum  eriam  magnum  dedecusforet,fi 
quiscoenans  non  accubuifter,ut  Martialis  fignificauif  ,ubi  Syri- 
fcumdamnaT,quodin  popinisfcllularijsnon  accumbens  coenarer. 
Quod  fi  qiiisfentcntiae  noftrae  idrefiagari  uelit,  quodueiifimi- 
knequaquam  uideturin  epulispublicis,in  nupti;s,in  cenis  pri- 

uatis, 


P    R    I     M     V     S  J7 

AuatiSjfemperbalnea  antc  cenam  adliibita,uteorum  gratiainle- 
ftisaccumbercnti&qnoJmagna  parshominum  in  publicij  bal- 
neisgymnafiorumlauabantur;inpriuatisucro  domibuscenabant; 
iinde  nece/Te  crat  cxeuntes  ab  ipfis  indui ,  &  practerca  minimccre- 
dcndume{Te,artifices,&omnesdenic]ue,qui  accumbcndo  cena- 
bant,femperantea  iauiflc, quandopracfcrtim^exPlauto^Teretio, 
&exlapidibus  Romanis^citiiraccubituris  /bccos  &lbleas  detraUi 
fblitum .  quod  argumcntum  eft ,  cos  non  femper  a  balneis  tunc di- 
fccf$inc;&quadofimilitcrconAattricliniaa  balncisfeparatafuir- 
fe, atque lciflos accubitorios, &  cubicularios,  in  quibus dormiebai, 
diucrlbs  exflitiflTe.  Huic  primum  rcf[iondeo,minime  mihi  plcne 
conflare,quodomncs  indifcriminatimfcmpcr accumberent,uti 
certum  cftdenobilioribas,atqueditionbus,quipriuatasdomibal- 
B  neashabebant,  quando  Horatio  priuatam  fuiipfiusuiuendiratio-  (ii,  ,  jer. 
nem  exponcns,accubitu$nuIIammcntionem  fecit,&quandoMar  ep.6. 
tialiscosquiin  fclluIarijsuocatistaberniscomedebjnt,minimeac- 
cubuifle  fignificat,ubi  dc  Syrifco  in  liunc  modum  loquitur, 

Infufumfibi  nuper  a  patrono 

rlenum  CMaxime  centies  Syrifius 

In  SelUrioUi  uitgtis  poptnis 

Circabalneaqua.ttuor  peregit. 

O  quanta  estgula  centies  comcffe. 

.^ianto  maior  adhuc  nec  accubtre? 

Sed  efto  quod  accumbercnt,quin  etiam  omncs  lauarentur,  mi- 

nime  ncgari  potefl,cum  uel  rarifiime,  uel  numquam  de  accu- 

bituapud  auctores  mentiohabeatur,  qum  lotionern  quoque  ali- 

Cquopado  nominariapparcat.  Depublicisepulis,atquenuptiali- 

Dus  conuiuijs,  fatcor  quidem  omnes  in  ftratis  tunc  accubuiflTe: 

haudquaquam  tamen  lurc  quisinfitiabitur,  quod  etiam  quilibet 

antefcparatim,  autfimulinpriuatis,aut  puUlicis  balneis  nonla- 

uarctur :  immo  uerifimile  fit,  acceflaros  ad  pubhca ,  uel  priuata  a- 

tnicorum  conuiuia  pnus  felauifle,  nefordibus  in  die  necefitate 

quadam  contradis  infedi,  ceteros  mundiores  pertiirbaret,  &  pro- 

ptereaipfis  numquamnonflratos  fuilTeledos.  Addohuicnequa- 

quammefentirepoflerioribus  fiecuhsomnes  proptereaaccubuif- 

fe  cenantes,quia  ftaiimebalneis  exirent,  fedcxiftimo  accubitus 

originemindecmanafTe,quoniamantiquiores  balneis  egrcdicn- 

tesadiamcontradam,  autfuturam.  lafsitudincmuitinuam  poftmo 

dicum  temporisinteruallumlciftos  intrarent,  atqucibi  modo  nu- 

«li,  niodo  lacernis  j  aliisue  in  id  paratis  uellibusinduti  cenarent,  at- 

(^ue 


5«  L    I    B    E    R 

''■  c|ueindemoxau6labalneorum  confuetudinc  u(queadeoaccum-D 

bcndi  morem  creuifre,utnobilioresindclic);smaximiseum  habe- 

-tcs,  ledosnuncmarmoreos',  nuncargenteos(quoddeHeliogaba- 

lo fcrunt) in  id  feparatim  oftrui  curarint, neque  in  iis, in  quibus 

tamen  quamplures,  (ut de  Lucio  uero Imperatore  tradit  Capitoli- 

nus,  6cpr3cfertim  pauperesdormireconrueuilTcputo^fedincubi- 

cularijs  uccatisdormireuoluerint.  quem  morem  accumbendi  po- 

ftcauiliores,&  paupercsadditiorum  imitationcm  ,tama  balneis 

tiift"   ^'^  quamilloti^itafrequcntifsimumctfecerunt,  utColumclla  praeci- 

pcre  coadus  fit,  ne  uillicus  nifi  facris  diebus  accumbens  cenaret ;  in 

quarcnonrecuscontigitjaccuenifleconfpiciturin  balneis,atque 

plurimis  alijs  rebus,  quaeinboncflum  ufum^&quafi  nccefsitate 

quadam  primum  repertae,  deincepsadluxum,  lafciuiam^uolupta- 

tcm,aliosqueufus  tradudlaefueruiit.Qi^is eft, qui nefciatueteres K 

in  couiuijs  omnespropeexcogitafleuoluptates,  nihilquercliquif- 

fe,quodaddeliniendosanimosfaceretrflc  enimfermones  conui- 

ualesad  animi  intelligentiasafficiendasmagno  ftudio  inuenerunr, 

ad  auditum  obledtandum  muficaeuaria  genera  adhibuerunt,  un^ 

l.s^mp.      guentaprctiofifsimaodoratuidicarunt,ficut,&coronasexfolijs, 

^rob  I.       floribusq  contexras,quasmodomanibuSjmodocoIlo,modocapitc 

tap.de  ane  ut  lapidcs  Romani,  Plutarchus,  Galenus,  &  Clemens  Alex.teftan- 

«ho.  tur,  tenebant  ■■,  quo fragrantia, &  colore nari bus , atque oculis arri- 

lip^i  *-^'    dcrent,fomnum  conciliarent,ebrietatem  uitarcnt.  quantum  por- 

iocibis,&potibusdclicatifsimis  conquircndis  ftudium  adhibuc- 

rint ,  non  modo  fidcm  faciunt  fexdecim  illa  cduliorum  genera ,  ut 

lu7.ct.16.  exVarronerefcrtGellius,aIonginquisregionibusRomaadue(fta, 

atque  alia  quamplurima  a  luho  Polluce  nominata,ucrum  etia  mul  F 

ta,  &  propeinnumera  Audorum  de  recoquinariacommentaria 

abAlhenaeo  citata.  Deantiquorumindiefemeltantumfefecibis 

implendi  cofuctudine,eius  ctiam  opinionisftim,  quod  cu  ad  emun 

dandacorporaquotidieantecibos,  utfuperioricapitediximus,  ue 

tcres  lauari  cogerentur ,  &  a  lotionc  Icctos  ingredercntur ,  uix  fe- 

iDclcomcdendi  in  dieotium  ipfisfuppetebat:  quoniam  fi  priuata 

cuiufquenegotia  fpedemus,fi&exercitationum,&  balneorum, 

accubitusq.apparatum  confidercmus,ma2natemporispars  ipfisin 

fumitur,utfi  bisindie  faturari  uoluiflcnt,  autncgotia  omittere, 

autbalneainterdum  ucntrepIenoadire,aliosq.niultoserrores,& 

in  ualetudine,&in  aliauitae  rationecommittere  fuiffent  coafti. 

Comcdcndi  ucrohoram  ,&modum  balneorum  tempore,atquc 

«.c!ctn,u«.  commoditatemetiii  inftitutum  fuiffe poirumus a  Galenointelli- 


P    R    I    M    V    S  t9 

AgerCjCjulfiintcrdum  obacgrotantium  infpediones  tardiusfela- 
uandumdubitabat,panem  mancrumcbac,quocenaetcmporifuf- 
ficcreuaIcrcr,c|uandoalijfimiIi  dccaufni,  pancm,  uinum,  oliuas, 
aut  quid  aliud  capicbant,uti  non  modo  Galenus  fafTus  eft^fcd 
ctiam  Horatius,ubi  dc  fe  fcribit. 

rranfui  non  auideyquantum  interpelUt  inani 
yentre  dtem  durare. 
Quod  porro  ucfpertinani  horam  cenacdedicarint,in  caufTa  fuifle 
praccipue  uitae commoditatem  exiftimo;  fiquidcm  difhcilc  fuifTct 
poflexcrcitationeSjbalnea,&cibum,agedisrebusopcramnauarq 
praeterea  cum  accumbentes  cenarent,  ali;  flatim  fomno  capicban- 
tur,alij  modico  tcmporis  fpatio  uigilantes  dormitum  ibant:cx  quo 
adhaec  omnianulla  opportuniorhoraquam  uefpertinainuenic- 

B  batur,quamquametiamnonnul!os,&praefertimmcdicosinhoc 
ualetudinis  quoque  rationem  fpedafTe  opinor,quandoin  noftc 
melius,  quam  interdiu,cibi  conficiuntur,tuncq.perfpicuu  efl  plus 
edcndum ,  quandoplus  coquitur.  Hacc  funt  quae  de  accubitus,  & 
cenaeantiquorum  origine  mihi  <srctpip-) £g  dicenda  uolui. 

De  i^iicforibui  Cymnaflicae ,  (^  gymnajiorum 
minifiii^.  Cap.     Xll, 

l^^^^jn^^emadmodum  ceteraeartes  proprios  aufiores  habuc- 

i?(^i-<j>^\  H   runt  qui  earum  facultates,  regulas,  atqueufum  fcriptis 

i^^^^^"J   ir.andarunt :  finiiliter  gvmnalticam  illis  nequaquam  ca 

ii'?-'^^!   ruiffc  conflat,  qui  &  ipfam  uoluminibus  illuftrarint, 

C&  ab  obliuionc uindicarint;  fed  faitum  efl,  ut  quam  iaduram  plu- 

rimae  res  hominum  fubierunt,ifli  quoque  auftores  fecerint,  quan 

doquidemhifcetemporibusncmincm  eorum  habemus,quosGa- 

lenum  ,atqucaliosantiquioies  uidifle,ac  le<ftitafle  certo  fcimus. 

Quis  etcnim  aetatenoflraHippocratis,DiocIis,  Praxagorac,Phi- 

Iotimi,Erafiflrati,HerophiIi,&  Afclepiadisdehac  re  fcripta,  a 

Graccis,atqueLatinisaudoribuscitatauidit?quorumpraeclarifsi- 

ma  commcntaria  nifi hodie defiderarentur,  forfan  haec ars,quae  ia 

dudum  peneabolita  cfl,  non  minus  cetcrisdignitatis,  atquefplen' 

doris  haberetinequcnoshunclaborcm  adlucem  eam  reuocandi 

aflumercmus :  praetercoTheonis  dc  hac  eadem  hbros,Diotimi 

fymnaflaede  exercitationibus,&:  fudoribusaTheophrafto  cele- 
rata  commentaria:  qulbusdum  nos  carcre  confidcro,nonma- 
gnopcre  commoueri  nc]ueo,atque  interdum  ctiam  ab  incepta 

opcra 


iho  ^  L    I    B    E    R 

operauaI3edererrcii,rcdhaecd)mittence$iam  gymnafionimmi-D 
niflios  dcclarcmus ,  inrcr  f]uo$  piimum  locum  tenebat  gymna- 
(larchus ,  cuius  munus  erat  toti  gymnafio  pracefle ,  &  uduti  prin- 
cepsquidamomniamoderari,tcmpus,  &horaspraercnberc,  ordi- 
nem  ponerc,  &  aiiaden)Cjuequjeadartnim,&locorum  pubhco- 
rum  principcs  fpcdant  ,  feduio  curare:hunc  Lyduspaedogogus 
"■      apudFlautum  gymnafi;  praefeftumuocauitjhis  ucrbis :  Antcfo- 
lemexorientcm  nifi  in  palaeftram  ueneras:  Gymnafi;  pracfedo 
haud  mcdiocres  poenaspenderes.  Ex  quo  loco  gymnafiarchum 
colhgitur  in  adoIefcentcs,fic]uid  peccaflent,animaduerterema- 
gnolmperioconfiieuifl^e :  utetiamclarius  in  amatorioPlutarchus 
"  docuit.dehoc&Ciceroin  lexta  Verrinarum  :  Demoliendum  cu- 
"  rauit  Demetrius  gy mnafiarchus ,  quod  is  loco  illi  praeerat.  Secun- 
dum  locum  habebat xvftarcha.  hic  ambobus  xvftis,  ftadio,&  deni-  E 
quc  cundis  athktarum  excrcitationibus  praecrat ,  ut firriptum  rch 
c^uitTertunianusinhbroadmartyres,&  ut  ex  infi:riptioneconii- 
citur,  quaeRomac  in  foroTraianiin  bafi  ftatuae  Graecis  fittcris 
notataanobisfic  iatineredditaeft. 

DEMETRIVM.HERMAPOLITAM  ALEXAN- 
DRINVM.  PANCRATIASTEM.  PERIODI.vI- 
CTOREM.PALAESTRITAM.  ADMIRABILEM 
ALIPTAM.PONTiriCEM.TOTIVS.XYSTLPER- 
PETVVM.XYSTARCHAM.BALNEIS.  AVGV- 
STI.PRAEFECTVM.PATREM. 

M.AVREL.ASCLEPIADES.Q.VLET.HERMO- 
DORVS.  ALEXANDRINVS.  HERMOPOLITAF 
MAGNI.SERAPIDIS.  AEDITVVS.  PANCRA_ 
TIASTES.PERIODI.VICTOR.ALIPTA.QVEM 
NEMO.DETRVDERE.  POTER AT.INCVLPA- 
TVS.XYSTARCHA.  FILIVS.  PONTIFEX.TO- 
TIVS.XYSTI.PERPETVVS.XYSTARCHA.ET 
BALNEIS.AVGVSTI.PRAEFECTVS. 
Ab  hoc/ententia  mca^diucrfus  fin t  Pracfcdus  Judae a  Galcno  g?/i 
-^"ttTHCTT-aAais-^aTO?  uocatus,  qui  perinde,  ac  Paedotriba  quidara' 
ludantium  dumtaxat  magiftcr  crat,  cum  xyftarchus  plurium  exer^ 
«.EpidiiK.  citationun-.  modcrator  ,  u)(ftorumc]ue  Sc  omnium  pracmiorum 
fcft.g.pro-  dccerncndorumiudcx  forct.  nomii)atur,&  ab  Hippocrate  'ttu.- 
t>chD«in     ;^^^Qp:pC\a^t  nos  cuftodcm  palaeftrae  dicej-c  poflumus ;  cjuod 

non 


1-     K     I     M     V     S  Ck 

A  non  {bluni  ipfe  lnftirctiir,  ucrum  etlam  palacflraecuram  liabcret. 
AgoniftarchamucrocumfuiiTeputo  ,  qui  certaminuni  publico- 
-rum  praere(ftusertet,quiuc&inampliithcatris,  &  in^vmiiafijs, 
ubiathlctaeinpublicos  lu  los  prodituri  prius  cxercebantur,  rau- 
nus  fuum  obibat .  cius  habetur  mcntio  iu  hac  uctufta  infcriptione . 
a Ligorio  mihi  communicata  . 

APOLLINI.INVICTO 

SACllViM 
M.AVRELIVS.  M.AVG    . 
LIB.  APOLLONIVS 
B  AGONlSTAPvCHA.COM 

MODIANVS. 

Poft  hosadcratGymnafles,quem  Galenusfecundode  tu.  ual.  uo 
kiit  magiftrum  omnium  exercitationum  exftitille ,  qui  eorum  ui- 
res,  ac  potcntias  ad  fanitatem  conducentes  callens,  quo  modo  fieri 
deberent,  quamdiuj&quac  quibusconuenirent  ,  tamathletas, 
quamceteros  omnes  exercitatores  edocebat  i  eoquoducl  raedi- 
cusefTet,  uel  medicoin  multispar,  utexPlatone  xj.de  legibuscol- 
Iigitur.  ubi  fi  quisfcruum  aegrum  niedico,autgymnaftae  uendat, 
non  cfTe  rcdhibendum  uult,  quafi  uterque langucntes  fanis  digno 
fcerefciredebeat.  huncXenophon^utrefertluliusPolIux  ,  Pro- 
gvmnaftcm  appelIauit,Plato  ucro  Paedotribam^referete  Galeno, 
Cuocaremaluit .  is  enimin  tertioderepubJicaHeiodiciimedicum  iq  jji,  aj 
qui  primusgymnafticammedicinaeiunxit ,  Paedotribam  nomi-  Thraf. 
nauit ,  &  in  Profagora  ita  fcriptum  reliquit:  w  toIvuv vrpog  tootok; 

ei-TTCUd  0Tpi{da.(;'7rilJJT0U7iV  ^IVXTOL  a-COUCLTa.  [SiATM  iyOVT'cCl>7n\- 

piTaa-i  TM  cr>afo;a;^p>i5">i  ct;3-«.i.Praetcr  haec  adhuc  ad  pacdotribas  '^ 
mittunt  utcorporameliorahabentesmentibonae  exdftenti  inler  " 
uiant.  Galenustamcnincondlio  pro  puero  epileptico  pacdotri- 
-bas  rudes,  & bardos,  ac  cx ignaris  hominibus  eledos fuHre  tcmpo- 
jefuo, tradit.  AAei:T?«vquoqueab  Ariftotele  z.Ethic, capit.  6.  a  lib.j.c.a.? 
Paulo  Aegineta/aTpaAwTTTiiyi&aLatinis  Aliptam  hunceundeni  lit)  i.c.i. 
uocatum  repcrio:fiquidemCeIfus,ubidixitfanum  hominemnul 
lisfefe  legibus  obligarc  debere ,  neque  medico ,  neque  alipta  ege- 
re-,  nullumaliumnifigymnaflamintclligereuoluit ;  flcutietiam 
CiceioinepifloIaquadamadLentulum,inqua  haecfcriptarepc- 
jiuntur :  SeducUem  non  fblumfalutis  meae,quemadmodum  me-  „ 

dici  5 


•n 


6i  L    l     B    E    K 

dici,  fed  etiam, ut aliptac,  uirium, 8c coloiis rationem  habci-e uo- O 
luidenr.  Ex  quo  Clemens  Alexandrinus  vj.  Strom.dixit,fanitatem 
permedicinam,  bonam  uerocorporisliatitudincm  peralipticam 
comparari:  quamquam  ctiam  aliquando  pro  unftore  ip(b,uel  pro 
un(ftorum  magiftro  aliptam  accipi  fciam  :  ut  apud  Plutarchum  in 
Lbrode  tuenda  ualctudine,  &  Coelium  Aurelianum  facpius  uide 
re  eft  .quo  in  cafii  Hippocratem  \(^a.X(H7Tfy,v  potius  dicere  uoluifTe, 
notat  Galenus  in  linguarum  cxplanatione .  PoA  Gymnaftem  erat 

In  i;b  aJ  PacJotriba,quiIicctlccaadum  Platonemabeodirferrcnon  uidc 

Tliarf.  rctur, Galenus  tamen  eos  ualde  diuerfos  fuiffe  {cribit,dum  Gym- 
naflammedico&Impcratori,  Pacdotnbam  militi ,  &coquoarsi- 
milat,merumquegymnaftes  miniftrum  nuncupat .  nam ficuti  mi 
les  nihil  eorum ,  qiiaead belhcam  fcientiam  pertinent ,  &coquu$ 
corum,  quae  ad  medicinam,nouit,  fed  alter  Imperatoris,  alter  me  E 
dicidumtaxatmanJataexfequitiir,  pariterPaedotribaexercitatio 
numomniufacultatesignorabat,gymnaflaequepraeceptafoIum 
faciebat,utpotequi  &  ufum  ,  &dirterentias,  &modum  exercita- 
ticnum  experientia  quadam  calleret,  fed  ob  ignorantiam  faepenu 
meroaberraret,utinnuereuoIuitGaIenusinlibellodepuero£pi 
leptico,  ubi  dixit  difficile  fuiffe prudentem  paedotribam inueni- 
re.  Hanc gymnaftae ,  &  paedotribae  ditferentiam  Ariftoteles  quo 
quephilo{bphuscognoui(reuidctur,dum  8.  Politicorum  conclu- 
dit,  Adolcfcentcsgymnafticae  atque  paedotribicae  tradendosfo- 
reiquarumalteraqualcmquendam  facitcorporishabitum,  altera 

^^?-i'  operationes-,&  quarto  Politic.  loco  antea  citatodicit :  y.yjS^iv  jitToii 
rov  TTcuS^OTpi^ov  yjtj  TOuyvuvttTtJCoZ  7rctpa.crKiva.crcu  T?,^a)i  tuvthv 
WiTtivSvvaiif.iv.GymnaQ.cs  itaqueeratpraefcftusexercitationii,  F 
paedotriba  uero  minifter,  &  panifici,coquo,ac  aedificatori  propor 
tionerefpondens,  facerepanes,obfbnia,aedesfcientibusquidem, 
minime  tamen,  quid  in  ipfis  optimum  fit,  quid  non  optimum,in- 
telligentibus ,  quamue  facultatem  ipfbrum  unumquodque  ad  fa- 
nitatemhaberet ,  nondignofcentibus.  Haec  duo  nomina  apud 
HomerumnonexfifterenarratGalenus:quod,utanteadeclaraui- 
mus,feminadumtaxatartisgymnafticaetunctemporisapparebat, 
neque  ars  ad  regulas  ac  formam  redadia ,  &  proinae  neque  artifex, 
»  ic  tu.  &niiniftererant.Aderat&Sphacnfticu$,eorum,qui  pilaludebat, 

■al.  inftitutor,ac  ueluti pacdotriba,  quiue,  fecundum  Galenum,om- 

nem  pilaeiadum,exceptum,repulfumuecallebat,minimetamen, 
quemcorpori  aftedumparercnthi,  nofcebat.  Aderantferuifri- 
candiscorporibusdeflinati,  quiadpraefcriptumgymnaftae,  aut 

paedo^ 


F    R    I    M    V    S  6) 

A  pacdotribae  modo  nudis  manibus ,  modo  un^Is ,  modo  cum  lin  - 
teisaliasduiis,aliasmollibus,aliasa{peris ,  aliasmediocribu$,ua- 
rio,  acdiuerfb  modo,  proutopus  crat,corpora  fricabant .  Pofthos 
erant&reundores ita a Plinio,acCelfb nuncupati, quod corpora  ^'^hS-ii' 
iam  cxercitata  Hngerent,reungerentue.hos,  fucrcqui  crediderint, 
a  Paulo  Aegineta  la.Tpa.Xei-nTsL';  uocatos  :fcddecepti  funi  ,  cum 
alium  f uiffe ab  his  ioi.Tpo?iei7^»v  oftenderimus,  Mcdiaftini  quoquc 
gymnafijsminiftrabant  pauimenta  euerrentct ,  necnon  muita  alia 
profcruitijsgymnafiorumobeuntcs.  Pyrrhus  Ligoriusinteralia 
antiquitatis  eius  pracclarifsima  monumenta  hanc  mfcriptionem 
habct,  in  qua  Mcdiaftinorum  fit  mentio . 

DiIS.MANIBVS.  S. 
B  TITO.FLAVIO.OLENO 

SEflVO.  ET.  PROCVRAT 

BALNEI.T.FLAVI  AVG 

VCT.  MEDIASTINO 

VIX.ANN.XC.MEN 

vn  D.Vlin. 
T.FLAVIVS.T.L 

POLYMNESTVS 

MEDIASTINVS 

AVG.  LN.FAC.CVR 

Adcrant  ferui  b  jlneares,  lotos  in  balneis  primo  cum  fpongi;s,mo- 
C  do  purpura  tindis,uc  refert  Plinius ,  modo  ca  ndcfadis ,  deinde  cu 
Imieiscxficcantcs.hoscjuoqucarbitroregoconfucuifreltrigilibui 
corpora cxeicltatorum diftringere,  atque  aftrigmcntisdcpurare. 
Adcrant  pil,crcpi,qui  fphacrispice  oblitis  curabant,  nc ignis  bal- 
ncorumo\flingucretur.qu:dquidalijdicant,  quipropilicrepislu 
fbrespilac,  utpoteobftrcpcntcs,intellIgendosputant,maIcfenten 
tiasMartialis<&Statij,dequibusnoslocis  fuisloquemur,interpre- 
tantes .  AIipili,qui  (rt  rcfert  Sencca)ad  ucllendosab  aliquibus  cor  Epift.57. 
poris  partibiis, &.  praefcrtim  alis  pilos  adhibebantur:  nifi  uclimus, 
ut  do(lb  uiri  ccnfuerunt,  pedicrcpos,6<:  alipedosapudSenecam  le 
gere,quafi  in  gymnafiis  eirent  qui  a  pediculis  homincspurgarenr, 
&interoccidendumipfosmugna  uocefinguloscnumerarent,  ita 
utSenecaabhuiufccmodiuocibusoffenderctur.  quorum  tamcn 
fententiamnonprobojquodluuenahscertotcftatumfaciatjfuif- 

fe 


S«t.ii. 


^4  L    I    B    E    R 

fe  in  thei  mi*s,c|ui  ab  alis  pilos  aucllcrcnt,ubi  feruos  fuos  defcribens  L) 
Perficoait: 

NecpugilUres  defert  in  balnea.  raucus 

.  jl^  j    ^^  TeJliculoSynecuelkrjdas  tarnfraebmtalas. 

10. Jib.  19!    Atquc lios  modo  uolfellis  ad  id  obcundum  ufos cfle:  nunc rcfina , 

"P-i-  (  hanc  cnim  in  eucllendis uirorum  corporibus  pilismaximum bo- 

norcm  obtinuifleconfitcturPIinius)nuncpfiIotbriS)Opinor.quan 

do  narratSuidasin  conlcftaneis,Epboros,morum  apudLacedae- 

monas cenforcsjcoados  aliquando  fuiflx,lcgc,&  edifto  cauere,  ne 

in  balnea inferretur  pix, utcjue omnes dcpilatoi  cs explodercntur . 
lanitoresquoquegymnafiorumunumqiiodqucbabuitjFornaca- 
tcrcs, dccjuibus fupralocuti  fumus .  Miniftrabant  practcrea  gym- 
naf  js  uariarum  rerum  ucndiiorcf,  utpofl"cnt  illi,  c|ui  in  jpdsucrfa 
banti!r,&:cupiditatibus,&  ncccfsitatd:)usfatisfaccre  .  int:rquos 
adnumcrantur  a  Sencca  bbanj,  boc  cft ,  ut  prudcnter  notat  Rbo- 
diginus,Iibauendentcs,botuIarij,  cruftulari;.  &,  quoniam  inter 
exercendum  ficpc  uuIncra.contufioncs,contorfiones,Iuxationcs, 
mukac]ueaIiafierifoknt,obidgymmnai'uimcdicosIimiIiterlia' 
buifl~eopinor,qui  mane&  uclperc  buiufmodicafibusoccurrendi, 
atqucmedendigratiapracftoadcflfent  ,  quemadmodum  &inlu- 
dis,  feupublicislpcdtaculis .  quod  eo  magisuerumputo,cumRo^ 
niae  inuentae  fint  bae  duae  antiquae  marmoreae  infcriptiones, 
quibus  mcdici  ludi  Matutini  ,  &  ludiMagni  explicata  habetur 
mcntio  . 

DIS.MANIBVS 
M.CALPVRNIO.M.F.MEN  if 

VOSENNIO 

VIX  .  ANN  .  XXX  .  M  .  IIX 

M.CALPVRNIVS.M.F.MEN 

HILARU  S.MEDICVS 

LVDI.MAGNl 

FRATRI.PIISSIMO.FEC 

EVTYCHVS.AVG.UB.NERONIANVS.MEDICVS.LVDI 

MATVTINI .  FECIT .  SIBI .  ET.  IRENE.  LIB.  CONIVGI 

CARISSIMAE .  BENEMElilTAE .  ET .  LIBERTIS 

LIBERTABVS .  QT^OSTtRIS.  Q,.  EORVM 

Qui 


P    R    I'    M    V     S  .^5 

A  Qui  autcm  cflTcnt  lu  Ji  iVlatuniti,v*v  M.igni,  ita  proc^itum  inuenio, 

quod  fjjCLiacul  i;,  C|U.\cad  populum  fiv.ban ',  pai  ti  m  mane,  p.lvtim 

roA  piaiuiuuu,  qiiCMi  in  urbcj?iibIiccdabjtuipopulo,edebantur. 

Klan<.-bcHiur,i;i'.umti./(c.,tii,iW'»iiHim  cum  bdluisccrtaniina  prp- 

poucbantiysut  c)frtSc<:cca  tpifl  vij.  nccnoninfinetcrti;  libri  de 

Iiacuuiispe+lputttim  CilcpottfV.Pon  p  anJi  imhominum  intcrfc 

pugnae  couiuiiticbantHr ;  c].uqcigenus  gladiatonurr.  munusapud 

Hiiloricps  lacpe  nominatum  inucnitur:  de  (juo  etiammeminit 

idemSciHCieiJjit.v:;.  llldSy t]U"  aducrrusbcftiasccrijbant^beftia- 

rio.sgladiatores  ai!Cj.wlin(2i'idianosa  Suctonioin  Claudio  uocatos, 

ifacile cft intQli.<»erc .  Cur  autcm  mcridianum  fptclaculum  Cit  uo- 

.catusladusmagiius,e^iftimocaunam;c|uiama.'orparsf]iC(3atorik 

conflucbaiirac  uidcnda  hominum,cjuam  bcftiarumcertaminaait 

;*J  jurc  omn es,  &  p raeferriiTj  Scncca  hanc  populi  in  fpe<fiai)dis  hoini- 

Tcidijsdejcrtationemnnt  infcdati.  Nonefttamcn  illud  ig.ioran- 

.dum,(cholas  c^uafdam  Romac  magnos,  Sc  matutinos.ludos  cfTc  uo 

.<;atas,  fortc  quod  in  ilhs  mcridic,  in his mane  homines o; erceren- 

<SUr.  Concludo  igitur  gymnafia  hos  omncs  h.ibiii(rc  miniftros, 

g\-mnafiarcham  loci  pnncipem,  xyftnrchum^athlctarum  magi- 

ftrum,gymnaftamomnibu$c.xercitjjspracrcftum,atquenon  ij^no 

Jbilcm,cumcorumfacuItate5  p.rorinitate,modum,(Si:tempusuien 

^iacaliadignofcerc.t.  Subjceti  gvmnaftae  multi  eiAm  miniftri, 

.pa^edotriba  cjni  pahicftiae  miniftiibai ,  exercit.-itionibus  ludae 

praefce^us ,  fphaenftiricus ,  fi icaior  ,  reunctor,  &  mediaftmus ,  pi- 

Jiercpus,alipilus,Ianitor,  forniiatoi:.  Atque  haqc  dcgyinnafi;s 

antiquorum  a  nobi .  CuiB  uiCta  fiut. 

T)e  triti >»  gym-^a/fiate  (hcricrum  differcnlijsJjcHica ,  lcgitim* 
Jiiie  mcdica,  cjr  liittOjiiJeu  aihletica .     Cap.  XI 11. 

V  1  c y M'civ E  artcm,autrem al  qua  fibi cxsde traiftan 

dam proponunt._'fipciacpret'.uin  cft,  ut  non  modo il- 

\     liusnaturam,atqucfingulascondicion:sexpIicenT,  ue 

ul    rum  ctiam  jllam  abaji!S,quacfimiltm  i;aturampc!in 

de,  acnomenobtinercuidcntuisitachiiingujntvneledtoresacqui 

.uocatione  dccepti  uei  circa  res  iplas  inhgnitor  deopiantur  .  & 

ideo  cum  no-:  gvmnai^icam  uei\mi  tra<5tarc  proporiKrtmus ,  q.iae 

medicinaeparscftedeanitaiamanobisfuit,aliacq.  untgymiKilti 

caecirca  cadcm  fcre  uerfantcs :  neccftum  arbitror  de  his  iofisfer- 

monem  facere ,  quo habito  posfit diuerfitas  omnium  taciJltmc  in- 

ternofci  .repctentes  iguurqir.e  rupermsdixauus,  trcsftatuimus 

Gynuialtica  E         gy- 


;C: 


U  1    I    B    E    R 

gyrmiafticae  torius  fpecies  gymrafticam  ueram  feu  legttimam  (utD 
Galeni  morc  loquar)  bellicam,  rertiam  uitiofama  Galcno  nuncu- 
patam  :liaeomnesIicetcircaea{3em  ferehumani  corporis  exerci- 
tationcstraftationem,operationemq.Iiabeant,nihilomiriusfini- 
bus,  (juorumgratiafingulae  inftitutaefunt,  magnopcre,{icutetia 
fupramonftrauimus,difterunt.Namgymnaftica{implex&mecli 
cinae  pars  id  folum  curat,  ut  homines  cxercitationum  nioderataru 
ope,&fanitatemacquiranttueanturue-,&bonum  habiium  adipi- 
in  lib.de  fcantur,  o/AoAo^&)(dicebat  Plato)^«Ta7roMa  ,aMa  t*  AtW/)/« 
Philos.  '^v/jLVcia-iarrv  lui^tBW  i/xTromv  Tor?a*9|OM9ro/f  ,ideft,Fateorhaud 
•>5  multa$,fedmoderatasexercitationeshominibusbonumhabitum 
inferere.Hocitaefl^equoniamGalenustu  inlibellojad  Fhrafibu- 
lum,Tum  in  libris  de  tuenda  ualetudine  noii  minus  copiofe,quam 
luculenter  demonftrauit,&  nos  quoq.  fuperius  aliqua  ad  hanc  fpe-  "• 
ciem  perrinenti  a  declarauimus,  haud  amplius  in^a  celcbranda  uer 
bisimmorabor,fedadBellicam|tranfibo  :cuiusunuftudiueratho 
minespuerosatqueetiaapudnonnuUosmulieresearundemexer- 
citationumadiumentoitadilponere,atque  aptare,ut  &inbelIo 
fefe  fortiter  gerere,&  hoftes  propulfare,  &patnas  tueri,&  omnem 
denique  militarem  peritiam  tenere  ualerent .  quamuis  enim  haec 
quoque  ficut  &  fuperior  bonum  corporishabitunicompararet, 
&  fanitatem  quodammodo  tueretur ,  quia  tamen  propriusillius  fi 
nis  erathomines  bcllisgerendis  idoneosatquefortes  efficere,pro- 
pterea  eandem  n5  effe  fatis  aperte  conftat .  quod  uero  bellica  gym 
«afticanullam  aliam  naturam  habeatpraeter  ame  explicatam,  lo- 
cupletisfimum  teftem  Platoneminmediumafferam,  quiinfepti- 
inodelegibus(poftquamdecIarauitiuuenum,&puerorum  edu-  p 
cationem  maiorem  partem  in  rebus  pub.obtinere)  decernit pubh- 
cos  magiftros  habendos ,  qui  gymnafticam  pueros,  atque  pueilas, 
&  uirgines  edoceant,  quodad  aflequedam  niilitarem  peritiair,nil 
melius  pala  eftrica  &  fal  tatoria  gy  mnafticae  partibus  in  ueniatur,id 
<juod  etiam  elegantisfime  in  tertio  de  repub.&  alibi  faepe  profecu 
tusfuit.  PoftPlatonem  Aiiftoteles  fimiliter  gymnafticam  belli- 
caminoitauoPoliticorumexprefleindicauit,  ubitameas,  quae 
athletarum  habitudinibus  corpora  iuuenum  deformare,&  eorum 
augmentationcm  impedireftudentCiuitates,quam  Lacones  etfe- 
ratos  laboribusadolefcentes  efficientes  reprehendit,  eamq.  pueris 
gymnafticam  tradcndam  confiilit ,  quae  mitioribus  laboribus ,  & 
m:.g]smanfuetisexeicitationibusiIlosrobufto$,&inbelIicisnego 
tijsucrefcnes  reddere  qucat .  dehacg)'ninaftica  clarc  locutum 

Ga- 


P    R    I    M    V    5  ^j 

AGalenum  non  reperio,  nifi  uelimus  ipfum  dum  lcgrtJwTjm  celcr^ 
brat fub  ea iftam  comprehendere,  qaoa &  ipfa bono b.i.b.iitmi£or^ 
parando  incumbar,  licet  ad  belUcara  pentiam  &  aptitudinem  cun 
^afuaftudia  dirigat;  atque  illi  qui  medicinae  gymnafticae  opc> 
ram  nauant,  ctiam  dum  oportet, bcllica  uti  ualeant. Vegetius  intcr 
latinosquantopereconferretbaecgymnafticamilitiae,  quomodo 
queaddifcenda,atqueexercendafit,infuisderemilitarislibrislu- 
culenter  edocuit:  utnonfit  ullidubitandum,  quin  huiufcemodi 
ars  apud  Graecas,  &  Latinas  nationes  in  pretio  habita  fueri  t.  Prae- 
ter  has  duas  eft  etiam  gymnaftica  alia  v^:]ofa,&:  athletica  a  Galeno 
Duncupata,qu3e  hominibus  robuftis  efficier^dis  (talis  enim  fuit  Mi 
loCrotoniata,&  athletaille,quem  Glympiodorusquarto  metheo 
rolog.  cap.  de  duro  &  molli  toL  Cci)Xia.  eomminuerefblitum  (cri- 

B  pfit)  quo  in  certamini bus  uin cere ,  &  praemia  , ac  coronas mercri 
po{fent,operamnauabant,  quamuepluribusnominibusapudau- 
^ores  aoqitam  inuenio.Nam  Graeci  modo  a.yci)Vi<mY\v^  modo  U- 
pHi;a,yuv aj;, moAo  dOAyiTixnv .ymodoyvjuvDttiv  appcllant.  Latini 
alias  gymnica  certamina,  alias  lacra  ,  alias  ludos,alias  gy  mnicos  lu 
do$,aliasathIccic3ra  artem  dicuncProuthuiufcemodi  certamin» 
in  honorem  alicuius  Deorum  celebrabantur,  uel  facra  certamina, 
uel  lifioloiymiQ  dicebanturreorumq.excrcitatoresaliquandofa- 
crorumccrtaminumathletasuocatosinuenio,  utapudXenophon 
tem  in  libro  de  didtis  &  faftis  Socratis:i»aD-ijO  o/t&jv  y  v/xvizav  dya- 
icov  dOAtiTa}.  p€C.Sicuq  'ZirfcaTiva^ctVTig  d(jLiXZ<ri  'r  d,T^n<JiU)qy  ideft^ 
Queadmodum  gymnicorum  certammumathletac  facile  primas 
jenentes,  exercitarionem  contemnunt,ali;sueronominibusuoca 

C  bantur,  quando  aut  in  amphitheatris,  &  circis  ad  obledandum  po 
pulum  peragebantur ;  aut  in  gymnalijs .,  uel  aliispubhcis  locis  ex- 
erciiationis  gratia  dumtaxat  nebant,  nomen  hoc  tamen  omnesfe- 
cundum  luhjPoUucisfcntetiamhuiufcemodi  certatorescommu-     '  '  ''' 
nehabuiffer£pcriuntur,quodathIetaeut  plurimum  uocati  lunt 
fimplici  r.omme  uel  a  fine,  qui  aflAoi/^fiue  praemium  erar,cui  ope- 
ramnauabant,U£l"^'T£a&A«ideftacertamine  niiipocius(quod 
maluitGaIenus)dicamus  nomcn  illud^wiSTo^aSA/y^iiue^^sTO  T«f  in  fua$  ad 
«SA/othto?  deduftum,adfignificandam  huiufce  gcneris  homi-  ^" 
num  incredibilem  miferiam,  quod  tamcn  non  eft  necefTecredere. 
Dixi  quofcumque  exercitatores  talesgratia  pracmij  cei  tantes  fim- 
plici  nomineathletasappellatos,  quoniam  Platoetiam  ingymna 
fticae bellicae profeflonbus interdum eo  nomine , fed non  timpli' 
ci  utitur  ,  immo  fcre  femper  aliquid  apponit ,  ficuti  in.5.  de  llepu. 

£     ij  ubi 


<f9  L    I    B    fe    1l    ^ 

ubj  athletasueros  a  bcllicis  diftinguens  ita  inquit:Kou«rf/5a^  cTeT/-© 
voc  >if  ^'lyco  ci^Txyia-cCtx;  ^ ^t  Toiq  TToXifj.r.iott;  d9AiiTcu:,ii(;  yiwcarip 
Ttivcut,  dypvTrvag  Tfdvu')  y.v.  ^ncu^  ideft,Elcgantioi-equadam  exercr 
tatione,  inc]uamego,athlctisbel]icisopuscft,quosiamc[uamui-' 
gilcscaneseflc  necefTarium  eft.&rurftiitireptimoderepubli.Toj/lf 
alvvoM  Aa^  o)V  etua!, a-r  dOA>iTac  luivro-i TrcAiu^  'h^df/.iv tkt»?  dfdy 
}(ff.!QV  c^vcuv'iis:  ovrcc^;  ideftjioc  autcm  ihter  dicendum  mihi  iti 
mentem  ucnit .  Nonne  btlli  athletas  itiuehes  eflc  debere  diximus? 
Atqucnlibi  fimiliter.E.x  c|U!busomhibusapparet,  quod,ubi  PlatO' 
athletasappellat  gymnafl:icacbellicaeexercitatores,rcmperappo-' 
rit,-^rtAe/x/xorc, uel •^oA?/.iy , Xiel a Jiud  ^  utirt fir^^efeptimi  de  legi>[ 
bus,T37? '??«.,-'  Yiyjvd^XY\Tcuc-)  iion  6b  alia  ratione-jnifi  ut  eos  tib  atlt 
Jetis  ucrisdiftinguat .  Quare  concludcns  dico,primae,  &  fecuridae 
gymnafticae  piofefiores  numquam  propric  adiletas  uocari ,  fedE 
tantum  profcifores  tertiae ,  quo  nomine  uere  propric  palaeTlritas^ 
pugilespancratiaua;  eeteros,gratia  praemij certantes,iTMnuspro-« 
prieubcatosfuifleconfitcturGalenus  pnmo  de  alimentorumfa- 
cultanbiis  libro.qui  palaeflntae,&  rclicjui,  cum  idfbhim  propofi- 
tum  hnberent, utadcertamina{ecomp3rarent,inquibusinterda 
totum  dicm  ,  aut  luftari,  aut  TracyTi^Tiut^eiV  cogebantur ,  iccirco 
cibo  indigebant  corruptu  &:  cuaporatu  difficili ,  cuiufrnodi  e/t  ci- 
bus ex  fuillis  carnibus.quibus foli ueri athletae  ucfcebantur,ai;que 
taleserant,  quiin  Iudis,in  amphitheatris,&:  etiam  in  alijslocisob 
pracmium,&  gloriam  ccrtabant,in  hoca  cctcris  diuerfi,quod 
fblum  uincrere.;&  coronam  affcqui  fluderenr^cum  alij  uel  bono  ha 
bituicorporisacquirendo,&  fanitati  tucndae^uel  militan  forti- 
tudini,&peritiaeacquircndacintcndcrent,quosfimpIicitergym  F^ 
nafticos,&  excrcitatos,neI  athletasbcHicosnuncupari  inuenio.ex 
quoctjllihi^tuialium  cfle  fimpl-citer  ath!ctam,'alium  fiiiipliciter 
gymnafl!Cum,nccnon  tres  fuiffeartesin  excrciiationibusuerfan- 
tes  ccmmuni  nbmine  oymnafticae  uocatas,  quarum  medicaorf:- 
nibusmngispropricitadifta  fuit,aliera /nempe  belhcafapudme- 
dicos  lcquor,  quod  alij  forfan  hanc  pi  imariam'  cflccerint)  minus; 
terriaomniumminimc,  niminun,  qu.ie,  apraedittisdcgenerans, 
uitioG  nppellata  fit :  quacue  robori,  non  lanitati  opcram  daret:  ro 
bur  cnimdiucrfum  habitum  a {.■'.iiitate  exigci  e,  tcihs  cfl Ariftote- 
le;.  viij.  fc<ft.  problcm.  v;.  quo  in  loco  pingucm  habitiun  robonjfa- 
nitatiucrorarum  conucnirefcribit.  '  im. 

De 


P    R    I    M    V     S  ffp 

'A  •DeuttiojaCymnaJltca^JiueK^thletica.      Cap.  XlV. 

jOsTCiVAM  debcllicagymnaftica,  atq.  ctiadcgymna 
fticafimplici,c|uanimvnd  pracrcnsncgotium  fpecibbat, 
fatis ailci uimus, iam oppoi tunum  eiit dc athletica fci'- 
monemhabeic.qii^quoniam  temponbusGaleni,atq. 
etiamfiiperioribusmaximam  auifloritatcmfibi  uendicaueratidco 
eiopusfuit,utcam longifiimaoratione.atqucimpurinimiscontu-  ^"  ^ias.ad 
meliofiflimifcj.  uerbisinfcdarctur.quodquamrapietcrfimulaciu     '*"* 
ftefcccrit,exhisquicdcilliusprofcirorummoribus  aliisq.  condi- 
tionibusdidurusfuin,raci]limeclarumfuturumfpcro.&  utaprin 
<ipiocxordiar,  Plinius  audor  eft  gymnaflicos  ludosa  Lycaone,  i;|,  -  j  ,^ 
athleticamabHcrculcoJympiacinucntam  fuifTcait  tota  haecars 
B duos parentcs habucrit,iui  tametfi infignes fuerint,  atque  artem 
illuftie&admirationedignam  primocondiderint,illatamen  lon- 
gopoflca  temporisintcru.iilo^atcjucprauishominum  monbusita 
corrupta,acadulteratae(l,ut  iicrius;(5£;:0Te5  v<ac.  quamartis  nome   inlfb  ad 
eiconucnifTedixeritG-ilenus,fiqu!dem  illius  exercitatores  dum  ThraC 
rpeui(5toriae,&pracmi;  ^  quorugratiaqui  certabantomnes,  athle 
tasuocatospiopriedocuimus)coipoiiincra{rando,  roboriq.  com- 
parando  nimiumincumbebant,mentem  etiam  craflam,fenfiifq. 
omneshebetes,torpidos,acfegnes  reddebant.  undenon  immerito 
P]atoathletasfbmnolentos,fegnes,ignauos,defides,uertiginofbs,  repub' 
tandemq.  morbofosnuncupauit:Hippocratcmmedicum{ecutus,   i.Aph.lib. 
quihabiiusathletariiueluti  periculofbs,  maximisq.  aegritudini- 
busobnoxiosubiq.dcteflatui  eft,ficut&Plutarchuseosfaxis  atq.    '"  lib  <le 
Cgymnafiorumcolumnis  fimileseffecit,alias  item  confeflus  quod 
Graccisnihilaliudmollitiem,atq.feruituteminuexerit,nifihacc 
gymnaflica  uitiofa ,  cuius  opera  torpentes  atque  rclanguefcentes 
ab  arniisdclapfi  funt,  contenti  proftrenuis,atq.  fortibus  militibus 
leipfosbonospaIaeflritas,&athIetasdici  .Porro  hanc  rem  itaeffe 
nemo  fine  dubitabit,fi  totam  cius  naturam  breuiffima  oratione  ab 
Ariftoteleexplicatam  perpenderit:  is  enim  in  primo  llhetoricoru 
libro  de  Agoniftica(fic  etii  athleticam  appellata  fuperius  diximus) 
haecfcripta  reliquit:  ctymfmiyl efi  tj-af^nTog oipirti  ovyx.fiTou  Ih.  /uLi   Cap.j. 
"^iQac}^ l(j-)^V0(; Kj  Toi^iiQ-^Hy  yctpOTct^ifg la-)Ajp6<; Wtv.yOydp Svvd/ut  ,, 
V0t;Tct(rKiAti,f(etfpi:ffeiV7ra)g.,)^x,iv^VTa.^tj ;($if7roppu)  y(^pof/,/}coi;.6  „ 
Ji  Qxl&(iv^)(c^}{^Ti^BiV,7ra,Xcu<rix.o;,o  Jl coo-cu Tvi7r?^-iiyn -iTTVKTi'  „ 
)LO^,oJ%  a,f/,!poTipoig  TiiTOiq y7rayKpa,Tict<rty,c<^  -^  6  Ji7rd.crt  THTOtQ   ,, 
TTfVTaflAor.ideft,  Agonifticaautemcorporisuirtus  exmagnitudi-  ;. 

Gymnaftica.  £     ii;  ne, 


70  L     I    B    E    R 

ce,&"robore,&ceIeriTatecomponitur:  nam  &:cclerrom?cft:quf  D 
enim  q-JoJammodo  crura  proiiccre.& ueIoater,ac  lon^je  moaere 
poteu,airlbr;quiuerocomprimere,(S:cctinereluCucor;  cui  per- 
cuflione impellere, pugil ;  qui autem  utnfq.  his,  pjncratiancs; qni 
uero  omnibus  }»$,(]  uinquertio  eft .  Ex  quibus  clare  patet  athletaru 
omnium  ioftiiunonem  ,aique  difciplinam  huctantum  fpedafle, 
utcorponsmagitudinem,robur,atquecelentatem  compararcnt, 
quibm  foh  ceteros  antagoniftai  luperare,  &:  praemio  honoreq. 
potiriualerent.  idquodlicetplunbuscertaminumgcneribus  con 
tenderent,quinqueraitienpracdpua  erant,in  quibus  uelfemper, 
uelplerumq.  ta  m  facris  certaminibus ,  quam  in  ludjs,  amphithea- 
tris,&publicis{|>edaculis,fedpraekrtimin  ftadio,quodfere  Colis 
athletis  propnedeftinatum  erat,certabant,lucta,pugilatus,curfus, 
faltus,&  di{cus.unde  ludatores,pugiles,curfores,falratores,di{co-  E 
boL  nuricupabatur,qui  feparatim  in  hngulis  polIerent,licuti  Pan- 
crat!ailadicebatur,quiinlu<fta,&pug;htu  ualebat;qui  ueroin 
canCTisquinque,pethailus,S:uocabulo  Romano  quinquerno  uo- 
cabarar.  etG  Quinquertiones  apudUuium  Andronicum  athletas 
{ignificare{cribatFeftus,apu.i  quem  etiam  perihodon  uicilledice 
baturis,qui  FNthia,Il^mia,Nemea,  Olympiauiciflet,  nomine 
a  drcuiiu  eorum  fpectaculorum  accepio.Erant  poftmodum  Halte 
res ,  iaa:la,atque  nonnulla  alia,quorum  quoque  certamina  athle- 
tacobibant,atin  publjdsludorum,&facrorum  certaminum  cele 
brationibusraro  illa  peragebatur,una  excepta  rronomachia ,  qua 
Graecoslacerdotesaeftadstempore  :n  Pergamo  exercere  confue- 

i.de  an.»5  uifle  memonae  prodidit  Gaienu? .  Quamquam  monomachos,  G- 
ue  gladiatores  apud  ueteres  ab  AthletTsdiuerfbifu  Hefcia,  quod  p 
M.Cicero  teftatum  fedt  Epift.  Fam.  lib.  vij.  Epift.i.  his  uerbis ,  Na 
quid c^o  te athletas putem  dciiderare,  qui  gladiator  es  contempfe- 
rii?  De  ijsin  Digeftorum  libro  o.  t.1.  Aquilia  ab  \  Ipiano  fcriptum 
reperio-  Si  in  colluctatione  uel  in  pancratio,ue]  pugiks dum  ioter 
leexerceturalius3huraoccidcrit,ceilatAquil!a,quiagloriaecauf- 
la&uirtutis,noniniuriae,uideturdamnumd3tum.  undepaterear 
bitrorapudMaioreshancathlencamin  maxima  exiftimationeha- 
bitam.cuiu5  ea  erat  ratio,quod  homines  femper iUas  res  extollere, 
achonoredignascfHccreiolet,aquibusuoluptatcs,ac  delcttatio- 
nesobiinereftudent.  obquodcumathletica  inpublids  ludis  ce- 
terisq.fpe6tacul;smaximasuoIuptatespubliceatrcrret,in  honore 
habitaatqueamultis  expetitafuit:quandoathletisludosingredie- 

lib.i£.c  4    t:bu5UtrefertPliniu5omnesa{Iurgebant,eiiamfcnatus,  ijq.fena- 

tUi 


P   R    I    M   V    5 


►gtijiCuaiiwlfareninyiiBiilfiwiiMMic  ~ 
icocponsf 


0« ■  mfmt Bir li I in> iJsfuaAmy^.  r  ■'  - 

O»  »  •    f  "^  •  ! 

III I     ■  «■IIMIIIIL   lllHi  J 

mS^ m»  iM  ■«  Imj^^—  : .   -  '     ~ 

ZzA^lpaC;^cvaiM^jBmi9S7  ^ 
KJefi,  CmmmdtmmBmetMfa-Cr  i 


■iiX.  .;c    z. 


z. '  r.i 


t  Z      -. 


mel dixi,id  hocin  loco nec]uaquanri  praeteriie uolc),athletis non  ea D 
dem  quocumq.  tempore  f  uifle  premiorum  gcnera  propofita,uerij, 
utClemens  Alcxan.ij.  Paedag.  cap.  vii;.  memoriae  prodidit.primo 
fuit£roo-/c,rcudonum,  fecundoplau/iis,  tertiofiliorum  conieftio, 
poftremo  corona .  Quid  autem  ^oa-ig  Clementi  fignificet ,  nifi  alii» 
quidin  eiusuulgatocodicedefideretur,putonilaliud  quam  con- 
giariumfignificar'^:quo.padoapud  Hej^cdianum  quoqueeauox 
ufurpata  inucnitur.  nifi  potius  leue  aliquod  munufculum  dcfi- 
gnet,  quod  pofterioribus  omnibus  uilius  exAiterit . 

DeuiuendiK^thletarHmratione ,     Cap.  XV. 

VoNiAM  deatlilctica  prauitatequamplurima  egre- 
giefimul,acelocjuenterabHippocrate,Platone,atque  E 
Galenodifputata  funt,  nosq.  etiamillosimitatinon- 
nulladiximus.iamathletarum  eorum,qui  proprieuo- 
cati  funtpalaeflntae,uiuendi  rationcminmedium  proponerede- 
creuimus.  quaperfpeda,racile'cuiuis  eririudicarequodgenusho- 
minum, quaeue illorum ars foret , & quam fapienter illi  fecerint , 
quiipfam  expIodcre,&contumeliofaoratione  improbareconati 
funt. fed,quoniam  tota  uiuendiratioinfex  rcbus,quasnon  natu- 
ralesappcllarc  mediciuoluerunt,collocataeft,uidelicetcibo,& 
potu , fomno,  &  uigilia ,  quiete,  &  motu,  acre,  animi  atfedioni- 
bus,  atqucexcrcmentorum  cuacuationibus,quomodoinunoquo 
que  horumgenere  {ak  gcrerent,  explicabo .  Primum  itaque  in  ci- 
boacpotuquadruplicitcreriaffecon/piciuntur,quahtate,quanti- 
tatc,  ordine,actempore.  Qiindad  qualitatem  pertinet,uari;sci-  F 
bisathlcras  ufbsdiuerfistemporihusinuenic.fiquidem  primisillis 
...  antiquioribus  ucfci  caricis  pracfcriptum  fcribunt  Plinius,  atque 

lib.  6  -oU.  Oiibafius.  quod,utpinguefccrent,  fidtitafleexiftimo.  Qiiis  uero 
primus  carncs  cis  conccffcrit,  audlorcs  interfediflentiunt :  Plinius 
exercitatorem  quendam  Pythngorarn  athletisprimum  carncm  co 
medcndam  cxhibuiffefcribit,  OribafiusPcrgamenusGoram  cari- 
carum  ufum  .  &  antiquam  uiucndi  illorum  confuetudinem  fuftu* 
hffc,  primumq.  turameni  Saniiocarncs  appofuifle,  atquetalem 
uiuendi  rationem  in  poflcros  emanaffe  tradit.  utcumque  fit-  ante 
Hippocrarisactatemathlctaccarn;busutfcebantur,&  pracfcrtim 
fuilhs,ut  ipfcde  Bianie  pugilc  relcrtinv.  Epid.Ceterum  neque 
uno  carniumgencrefiKmpcr  illi  uidlitarunt,quoniamintcrdum  ca 
prini$ucfcebantur,qucmadmodum  ihebanus  quidam  athleta, 

quem 


P    R,*I    M    V    S  7j 

A  quemClltomacliusCartliaginiefis  nouaeacademiaefeftatorprae 
clarusreliquosfui  temporisatliletasuiribusfuperaflererert,  quod 
caprinascarnesmanducaret.  Apriglandulasetiamathletisproci- 
bo  fuilTe  innuitMartialis  in  Iibro  tertio,  ubi  Zoili  cuiufdam  proca 
citatcm,&obfcenosmoresdefcribensait, 

Inter  catelljts  anferum  exta  larnbentes^ 
Partittir  apriglanduUs  palaejhitis . 
Attamenillosin  frcquentioreufuhabui(fecarnestububuIas,tum 
(uillas,  fitis  conftat  ex  Galeno ,  qui  ex  illis ,  &  pane  cum  cafeo  fine 
fermentocofefto,  quodColipIiiumuocatum  eft,  uiditaflefcribit, 
utduritie,aca]imentorum  crasfitienon  modouberius  nutriren- 
tur,{edetiamdiutiusfituripermanerent,quogenereui(fi:us  cum 
Biantespugil ^oXvfiof^po);  immodice  uteretur ,  eos  morbos incur- 
Brcbar,  quosrefertin  quindoEpid.Hippocrates :  fcribit  Plmius,  '^    """'^ 
Valerianus  nullum athletarum  cibum  abfq.  anetho  exftitifl"e,for.- 
fan  quod  credcrent  ab  eo  nutrimentum  fbhdum  produci,  aut  quo 
~    huiufcemodiherbae  odorealijcibicondirentur,ficquemagisip- 
fisfapcrenr,  autquofbmnusilhsmaiorprouocareturproconficien 
discibisdunsjancthum  cnim  fomnum  prouocarefciunt  medici. 
Quantitascibiathlctarumquam  fueritceterishominummenfuris 
fuperior,fciripoteftexi/s,  quaefcriptismandauitGalenusfecun- 
dodedigno.  pulfuum ,  uidclicetcarnisminasduaspaucumcibum 
athletis  fuifle ,  ut  aliqua  ex  parte fabulofb  iUi  fidem  adhibere  ualea 
mus,quod  de  athleta  Milone  Crotoniata,  &  Heraclide  pugile  cele 
bratur.  quorumalterumcarnium  minasuigintideglutiffe,&pa- 
nis  totidem,  uini  choas  perficafle  tres,  ac  aliquando  taurum,quem 
.^perftadium  retentoanhelitugeftarat,fo]umabfumpfifle;alterum 
'  ■  propeinfiniti  cibi,acpotus  capacem,nul]iq.parem  exftitiftefe- 
runt ; atquc  hinc  perfpicuum  fit,  quain  ucre  Ariftoteles  4.  de gen. 
animalium  dixerit,  faepenumero  athlctis  membra  uarijs  formis  ^*^'^* 
affici,  cumobmultamedacitatem  naturahaud  ualetaequein  toto 
corporeomnescibipartesconficere,&conltdasaequaliterdiftri 
buere,ficut  odauo  Polit.  cibum  eorum,  qui  exercebantur  athleii- 
ce,modo  (2'ituov  Tpo<plu)^modo  aj^ctyao^px')  iitv  uocauit,  quafiplus, 
quam  ferepofTent^ederecogerentur:  quaetiamuocc  utiturCle- 
mensAlexan.hb.ij.  Paedagogicap.  primo.Ordinemfimiljtcrnul 
lum ,  autperpufillum  athletas  in  comcdendol(;ruaffe,  ut&  tempo 
ris nullam  rationem  liabuifle,  fatis  cx  fi.iperioribus  darum  eflepo- 
teft.nifiqiiodrcfert  Galenusnon  acque  mane,acue{perccibos  ^.mcth. 
uahdisfimos  accipere  confueuiire,feddumtaxatm  cena,non  mo- 

do 


74  L    I    B    E    R 

do  ratione,  uerumetiam  experientiadodi  cibosin  {bmno,  quandoD 

caIormagisuigetintus,faciliusconfici  ,alioqui  concoftudifficilli 

mos  ipfis,cum  ob  qualiiatem  eorum  ualde  calori  refiftentem ,  tum 

obimmcnfamquantitatem.quamuis  fecus  uideatur  fenfifle  Pli- 

•"■'■"■  nius,c)ui{cribitathlctasmaluiire  femper  cibosambulationcqua 

{bmno  perficere,  ratos  fomnum  ai  corpulentiam',  quam  ad  firmi- 

tatemmagisconferre.quodfiPlutarchus  4. fympofiacorum  cof- 

dem  fimplicisfimis  cibis  uiditafTe^omnemq.  uarietatem  prorfus 

efFugifle  tradit ,  eiusfententiam  ita  accipere  debemus ,  ut  uoluerit 

athletas  uno  folum  carnis,&  panis  genere,  quodcumque,  &  quan 

tumcumque  fuerit ,  ufos.  quod  neque  nos  hegamus,qui  fupra  dixi 

mus  Irequentisfimos  eorum  cibos  fuiflcfolas  bubulas ,  autpotius 

fuillas  carnes.  Atqui  fomno,  &  uigilia  qualem  moderationena  ce- 

teris  uitae  eorum  partibus  refpondentem  athletae  adhibuerint,cla  g 

risfime  demonftrauit  Flato ,  eos  ubiq.  fbmnolentos  appellans .  In 

raotu  quoque,  &  quiete  nullam  menfuram  feruare  Iblitos  athletas 

teftatur  Galenus,  qui  eosmodo  totadielaborare,  quandofcilicet 

exercitium  re A«of,  fiue  >(cf.Ta.o->Ldiiljuij  apud  Galenu  tertio  de  tuen. 

ualetud.ij.  uocatum  inibantjmodo  nodte,modo  a  cibo,m'odo  ante 

confueuiftenarrat.quafi  propofitumin  omnibustenucrintHip- 

pocratispraeceptahaecde(anitateuniuer{ac5temnere,  (labores, 

cibi,  potiones,  fomni,  uenus,  omnia  moderata)  illudq.  unum  fibi 

.       propofuerintimmoderate,  femper,&nuIIahabitaregulaeIabora 

ptob.5.       re. quodcum  Anftotelesintelligeret  cauflamquaerens,quame- 

diocriterinfudantes  ftatim  ab  cxercitatione  coloreamoenohila- 

ientur,AthIetaeueropaIIidiIongeeuadebant,dix]tideoeuenifle, 

quia  Athletae  proi fus  nimium  laborant,  nimius  uero  labor  colo- 

rem  cumfudore,  &  fpiritu  extrudit,  paloremq.  inducit ,  ficuti  me  F^ 

diocriscalore  infummacorpoiis  retentoleuiter  colorem  prouo- 

cat,&adcorporisfuperficieminuitat,utcalefa(fl:is,autpudefa6tis 

,   ...     j    accidere{blct.Quiifriturfinemenfurafemperlaborabant,Athle- 

irorboru     tas  minimcnimirum  clt  (jalcnum  dixilie  quinque  annis  ad  lum- 

tcmporib.    mum /Vorsffi'?  perdurafte.  lamquoque  aeiisiplbsnullumdifcri- 

men  eftecifle  crederc  polTumus ,  quod fub  ardenti  fble excrccren- 

tur,nec  uencorum,  aut  aliorum  boni  aeris  condicionum  uUam  ra- 

tionem  haberent.quamuisdum  fe  ad  futuracartamina  exercerent, 

antiqui  curarint,utilludinfalubriaerefa6titarent,  ficuii  manife-- 

ftum  eftcxyftis,  quas  idco  fabricatas  in  gymnafijs  fcribit  Vitru- 

i .  ..  uius,quoathlctaemhiemeaduitandasaeris  iniurias  inibiinfalu 

briori  aere  commodius  exerceri  ualercnt,quo  tempore  multaspla- 


P    K.    I    M    V    S       ^  71 

'K gas,uttradit Bafilius Magnus,pcrrerebant,ex  paeclotriblj.nec non  Homnia 

uiftu  haud iucundum ,  fed  a  magiftris  cxcrcitationum  pracfcriptii 

fcquebantur . Ita  ctiam  apud Straboncm  lcgimus, uctcres confue-  ^^°8"P* 

uifTcatliletas  Rauennammittere',utibiinfaIubrioriaerecommo 

diusexcrcerentur.  Ab  animiarfedtionibusathlctasuehcmentius, 

tjuam  par  {it,atfedos  ^ifTe  ncmo  negabit,qui  confidcret  quam  le- 

ui  excaunacertatoresomnes  excandefcant,  quantopere  uifti  tri- 

flcntur,quantum  uidores  exfultent,&  deniquc  quo  fempcr  animo 

uiuant  illi,  qui  tum  immodice  faturi,  lum  ieiuni ,  qualcs  athletae, 

cxcruciantur .  De  excrementorum  exinanitionibus  (quod  eratfex 

tum ,  &  ultimum)  pauca  dicenda  forent ,  quod  forfan  in  his  erra- 

rentminus,quaminceteris:atquoniamucnusinterneccfrariasfa- 

nitatiinanitionesamedicisreponitur,quomodo  fefegererentin 

'•»  illa,uideamus.  Dum  enim &: Hippocrates,  & Galen.uenercm  mo 

•    deratameflcdeberepraeceperunt,  tameos,  quiimmodice,quam 

cosquinimium  parce  illa  uterentur,coarguiffeabomnibusinre 

inedica,uelmediocrttereruditisiudicantur.unde  magnopere  in 

hac  athletac  peccaffe  confpiciuntur,qui  perpetuo  feipfbs  coituin- 

terdicebant,cum  ccterisforfanob  nimiamalimenti,&{anguini$ 

copiammagisneccfTeliaberentjquodporroa  Venereprorfusath- 

letaeobtinuerint, praeterPIatonem,qui  Aflylum,  Diopompum 

CrifTonem,IceumTarentitiumtaIescxfliliffememoriaeprodidit»  ^.dclcgil-; 

Galenusquoq.tellatum  fecit,&poflGalcnumBafiliusMagnus,      ,  , 

••     L         -i-^        r    ■    r  J         L  rj  •  °       •     «  deloc. 

quiinhomilia  51. lcriput,paedotiibas  conliderantes  ex  uencreis  aftecJnfi, 

uoluptatibuscorpusimbecillius  &:ad  neccffariorum  opcrationes 

pigruin,atque  debile  rcddi,temperatiae  legem  promulgafle,quac 

(^adolefcentumcorpora  auoluptatibus  tuta  conferuaret,&decer- 

'     tantibusipflsneadfpicerequidcmuennftasformas  permitteret.Id 

ctiam  fignificauitMai  tiahs ,  qui  de Blatara  quodam  atlileta  fermo 

ncm habcnsr  ita fcriptum  reliquit , 

Cur  L^icedaemonio  iuteum  ceromate  corpus  'i''-  "• 

Perfunditgelida,  uirgine  ?  nefutuat. 

Non  modo  eniinfeathletaeadinhibendam  uenercmfrigidalaua 

bant,ucrum  etiam  laminas  plumbeasrenuni,&:  lumborum  regioni 

busadarccndas  noftuinaspollutioncs,&:  Iibidinis  impetusfrau' 

gendosadhibebant,  utteftatifuntPlinius^&Galenus. quamrem  Ii)<-  «■ '«• 

etiam  intelligere  uoluiffcDiiuuTi  Paulum  arbitror,dum  dixit.Qui  ^^j  ^'Ujj 

in  ftadio  Currunt,ab  omnibusabftinent,&  hi  quidem  ut  mortalem 

coronam,no&uero  utimmortalem  accipiamus.Quamfententiam 

fufmsenarrans  Teriullianushaec  dicebaf.Nempecum&  Athle-  „ 

tae 


T^  L    I    B    E    R     " 

tae  fegiegentiir  adftri£tioremdirciplinam,iitrobori'aedificandoD 

uaccnt,  continentiira  luxuria,  a  cibis  laetioribus ,  a  potu  iucun' 

In  lib  ad  diorc:co"untur,  cruciantur,fati"antur.  Idem&Clemens  Ale- 

'         xandnnus  Jibro  tertio  btromitum  ,  &  Simplictus  inCommen- 

tario  fupra  Epitcdium  intellexit,  quiftudiocoronae  athletasa  ue 

llit.c.i.  nere  abftinere  fcripfit.  quamuis  alibiPlinius  athletas  interdum 

coitu uti (blitos  fentire uideatur ,  ubi  eostorpentes  rcftitui,  uene- 

reisq.  uocem,cum  e  candidadecljnatin  fufcam.reuocari  dicit.Hoc 

it3qucruitathletarumuiuendiinfl:itutum,quod  quantum  fanita 

ti  detrimentum  afferret,  ut  Hippocratem  fileam,afle6lum  atlileti- 

cum  haudfecundum  naturam  effedicentem,  argumento  efle  poC- 

Inruaf  ad  funt,  quae  ipfisquotidie  euenirc  folitarecenfet  Galenus,uideli- 

In libr.  ad  ^^^  repentinae obmutationes , fenfus,  & motus  amisfiones,  fuifoca 

Thrai.       tiones,uaforum  ruptiones.ut  non  fine  maxima  ratione  DiuusHie  E 

ronymusathleiasnequaquamdiuuiuerepotuifrefcripferitjHippo 

cratis&Galeni  auftoritate  ufiis.  Igitur  non  fatis  mirari  poflum 

ticrius  lo-  «luar^^ione  duftusCorneIiusCeIfusmedicusalioqui&  eruditidi- 

tiinianum    mus,&eloquentisfimusin  laterum  inueterato  doloreuiduathle- 

tico  utendum  confulat:  nifi  pro  ualido,  &  firmandis  uinbusaccom 

modato  ciborum  genere,  ut  Budaeus ,  interprctemur.Sed  de  athle 

tarum  profesfione^iquoniamad  inftitutum  noftrum  pluradiceie 

•  non  pertinet,haecfuffic]ent,fi  unum  addidero,quod  Clemens  Ale 

}.li  paeda-  xandrinus  quafi  ludens  memonaemandnuit,Athletashancunam 

gogi.  C.9.    honeftatisimaginem  habuifle,  utnumquamin  publicumadcer- 

tandumfinefabligaculisprodirenr.quemmoremabHercule  pri- 

mum  inuedum ,  ficut  a  Palaeftra  Mercurij  filia  puden^los  locos  ob 

tegendi  confiietudinem  inier mulieres,  quae  curfu,  &  alijs  exerce  F 

bantur,introduftam  eflememoriaemandatumeft. 

'Explicit  Liher  Prlmus . 


77 


ARTIS.GYMNASTICAE 

LIBER.SECVNDVS     . 

^mdjit  exercitatio,  cr  quomodo  dijferat  a,  Lbort 
'■  ^motu.  Cap.     1.  ^ 


'•1 


Jw^^-j^^i^O  s  T CLV  A  M  dc  Gymnan]«a,quiJ  fit,eiuj originem^ 
fk*&  ^"v)ytv  necnon  iierae,&nontieiacd]fFerentiamfatis  cxpU 
cauimus,conrequens  efl,  ur,  cetcris  no  prorluscmif 
fi$,il]am  praecipucoratjonenoftra  pro/equamur, 
quaeadiTiedicinamf:5cit,&dec|uatraftaticnem  ha 
*  bere polliciti fumus.Quoniam  uero^dum  gymnafticae definitionc 
in  mcdioproponeremus,eam  efleartem  quandam  facultates  om- 
nium  exercitatioiium  nofccntem,  earumq.  uarietates  opere  ipfb. 
gratiafanitatisedocentemindicauimus:  rcdado>5binaeratio  po- 
fluIareuidetur,ut,qurdfitexercitatio,priuscogno{catur,deindein 
J>ropriasfpccicsdiuidatur,atq.  illarum  unaquacq.  fingulatim  ex- 
plan ctur.lioc  etenim  fa(So,  cum  ars  ( dicebat  Ariftoteles , ) flt redla 
opcradi  ratio,aidebimus  quae  fitin  obeirdis  exefcitationibus  haec 
rcclaratio,quomodoillarum  unaquaeq.  ,uelad  parandum  bonu 
liabitum  ,  uel'{anitatem  defenddndam  conferat.  Excrcitirtionem 
jraq.  definiuit  Galenus,  fecudo  de  tu.uale.&  ipfum  fecutus  Aeuus, 
Cflremotumuehementem,anhclitum  alterantem„ubi  yOij.vdam^i 
KPnTtv,  &  TTOvcv,  {luc  excrcitationcm ,  motum ,  atq.  laborem  inter 
€  fe  dilTerre  demonftrat:propterea  quod  motus  efl  res  quaedam  ma- 
gis communis, arque  pluribus  conueniens  quam  exercitatio ,  cuni 
faepcmnltimoueantur,neq.  exerceridicantur.excrcitatiouerono 
fit,nifi  uehemensniotus:  fimiliterlaborllceciituehemcnsmotus, 
t3mennonomnislaborproprieuocaturexercitatio,'fiquidcmfo- 
dientes.atque  metentes  laboi  are ,  (ed  non  propric  cxcrceri  dicun- 
turjtametfi  etiamaliquadocommuniquad^im  appellationelabor, 
exercitatio  uocatur:  quemadmodum  Galenus  ab  Kippocrateuo- 
catum  efl!ecenfet,quadoisdixit,Laborescibum  praecedant, &,ubi 
fames,Iabofandurnho'n  cft.  ibi  enimuoccm  h'a'n'c  7ro!'c?,quae& 
dolort.-m&Iaborem,fiucdamnan7,i;tErotianopljcuit,&exercita 
tionemfignificareforct^proexercitatione  diimtaxat  accipi  dcbcre 
iudicat.eigo  exercitatio  nihil  aliiid  efit  dxfcnt^tia  Galeni,&  Aetij 
nifimotus uehemensanhehtum alterans,  yv^uvuutov iCr^iQcis  r.p 
*  " '  pella__ 


tf.Eihic. 


ll.j.ca.t^ 


6.demoib. 
uu!^.c6.4. 

t   X.}1. 

1.  Aph.  i6, 
la  Onoma 
ILico. 
i.iltii.La'. 
lib.j. 
cap.  1. 


j9  L    I    B    E    R 

pellatum,cjuod  plerumq.  nudi ,  autfahem  cuiii  pauclovibusuefti- 
busexerceientur;quemadmodumetiam  locum,ubi  fieiiat  ^l/^i/fit- 
4r/ovappellatumriiperiorelibro  abunde  monftrauimus.Sed  quo- 
piampo(Teraliqliisetiamingymnanjsaba!teroper\iim  uebeme- 
termoueri,qui  tamennullopadoexerceridiceretur, iccircobaec 
It  I  fcn      Galenica  exercitationis  (pace  eiusdicam  )definitio  haud  quaqua 
doc.t.  c.i.  integra  eft.  &  proinde  Auicenna  Arabum  omnium  dodiflimus  cfi 
animaduertifTct  haud  plene  exercitationem  a  Galeno  definitam 
fuifTe,  aliam  dcfinitionem  in  meduim  attulit,  uidclicet  quod  exer- 
cjt,aiio  eft,  motus  uoluntarius,,  propter  quem  anhelitus  magnus  >  & 
freques  eft  necefl^rius.  Quo  in  loco  eosquoq.  merito  damnat,  qui 
leucmquamlibetambulationem  evercitij  nomine  compellantmo 
enini  appofuit  (vchemens)  quod,  ubi  magnus,&  fi-equens  fit  anhe 
Iitus,femperncccflariofequiturmotumi]IumvehementemexfifteE 
re.  fedneq.  hacc  definitio  Auicennaemihi  plene  fatisfacit:  quo- 
niam,etfi  conucniatomnibustriplicis  gymnafticac  exercitationi^ 
buS,eas  tamen  proprie  non  comp]efl:itur,de quibus  ad  medicu  tra- 
flare  fpeftat,  &  nos  etiam  loqui  inftituimus;  fiqiiidem  omnia  quat 
tuor  f auftTarum  genera  haudquaquam  copleftitur,  cum  neq.  matc 
ritalis  explicetur,neq.  caufl^  ciuus  gratia.  Accedititem  ilIud,quod 
inultiuoIuntarieuehementer,&cum  anhelitu  auftomouentui', 
qui  nullo  pado  dicentur  proprieexerceri,ficuti  ferui  cum  celerita' 
te  dominovum  mandata  ex{equen.tes,&  ficuti  illi,qui  uel  inimico- 
rumimpctum,ueIquidaIiudtrifteeftugientes,&uehementermo 
uentur,&frequenter,acmognopereanhelant;exquo  Auicennae 
(definitio  haudperfedetotam  exercitationis  naturam  compIe<fti- 
«.coUe.cx  tur;  ficutneq.illa  Auerroisquadixitmlibro  coIIe£ianeorum  efl^e  p 
membrorum  motum  aliqua  uoluntatefadum.  Ideo  nosaliter  defi- 
nientes  dicamus,quod  exerci,tatio,de  qua  mediciintercfltradare, 
propiieeftmotuscorporishumaniueliemes,uoIuntariu$,ciianhe- 
litu  alterato  uel  /anitatis  tuendae,ucl  habitus  boni  comparadi  gra- 
tiafadus.itanamq. dtfinitioomncsciuiftascomprehendit,  atque 
folidefinitocouenit;  uerum  enimueropoflet  aliquis  meritoame 
fcifcitari ,  nuquid  rnotus  cquitando  >  ucl  naiugando  peradus  exer 
citationisnomcnmereatur,eo^non  Iibereauoluniate  hominiit, 
fed  ab  alio  dcpendere  uideatur  i  cui  rcfpondeo  ,  non  minus  equi- 
tantes,&nauigantesalijsexercendicidebere,  finoproprie,  faltem 
communiter,  dum  modo  gratiafanitatis,  ueletiammilitansftu- 
dij  illudcfficiant :  quandoquidemproprieexerceridicuntur,qui 
cxcrcitationciyinuperanobisdefinitamfufcipiunt.quibusueroali 

qua 


SECVNDVS  7p 

A  qua  excondicionibus  nccefTanjs  deeft,illi  potiuscommunitci-,qua 
proprieexerceridicentar,(iue  a  {eipfis,  fiue  ab  alijsmoucantur, 
x]uemadmodum  ecjuitans,<jui  uoluntaneideo  mouctur,quoniam 
motus  equi,ratione cuiusipfe mouetur,ab  equitantisappetitu, & 
dirigitur,&peragitur-,  idquodde  aL;s  quoque  fimihbus  a  nobis 
fempereritintelligendum.atq.  hanc  fuifleGaleni  ipfius  fenren- 
riam,eiusuerbainfecundodetu.  ual.fcriptaindicant:  ubiait,eos, 
qui  fodiunt,&  qui  equitanr,non  laborare  modo ,  fed  etiam  exerci- 
tari  communi  ultem  exercitationis  appellationc,qucmadmodum 
clariusadhucadftruitquinctodetu.ual.ca.il.  ubi  omnemmotum 
communiter  cxercitationem  uocat,proprie  uero  motum  uehemc' 
tem,ut  etiam  uidetur appellafl^e  Paullus  Aegineta  lib.  ij.  cap.  xlix. 
ubi  exercitationcm  a geftationibus,  ambulationibus  ,&  uocifera- 

B  tionibusdiftinguit.Praeterea,  quoniamdixi  exercitationemagrac 
cis^uMfa^/of  uocatamfuifTe,  iiaudfecusaclocum,in  quofiebat; 
ambigeret  fortaffe  aliquis,num  exercitationes,quae  extra  gymna- 
fiaperagebantur^proprietaleseflTent,  an  non?cui  refponfum  effc 
Uolo,  definitione  excrcitationis  cum  non  fitappofltus  peculians 
Jocus,indicari  eum  haudquaquam  exercitationi  neceflarium  fore, 
&proptereamotumuoluntariumuehementem  cum  anhelitual- 
terato  gratia  (anitatis  tuen dae,  uel  optimi  habitus  comparandi  fa- 
£ium,ubicumq.  locoru  ageretur,  nihilo  fecius  exercitationem  uo 
caridebuiffe,atq.  debere,quamingymna(ijs  acftum.nam  anibula- 
tiones  per  uias,pilae  Iufus,iaculationes,&  fimiha  quis  fanae  mentis 
non  uocaretexcrcitationes.^^etiamfiruii^&in  uicisefficerentur, 
dummodoceteriscondicionibus  minime  careant  :qua  re  ita  fcfe 

Chabetc,ctiamadgymnafticamfacultatedeexercitatJonibusomni 
bus  fiue  in  gymnafijs  fiant,fiue  extra  traclarionem  fp  edaredicedii 
€rit,eo  magis,  quod  Galenusalioqui  uerborum  proprietatis  obfer 
uatiffimusetiam  in  squis  yuiu.v aT 'K^g 'ZireuS  104  aputristeport  fuo 
«xercerifblitas  foiflein  4.deloc.affe<ft.hbrofcriptum  rehquit. 

DeGymnaJikaemedicinat  dimjione.        Cap,  11. 

Ractatvri  medicinae gyninafticam.quid fit exer- 

citatio,declanre  coadi  fuimusrordini  autem  nuc  no- 

bis  propofito  ualde  confentaneum  eft,  gvmnafticam 

ipfamparriri.exquadiuifionefefe  claru  ofteret  iter, 

quoadinueniedasexercitationumomniumfingulas  antiquis  ufi- 

tatasfpecicsincedamus.Quod  cnim  huiufcegymnafijcae  ueium, 

atq. 


e®  L    I    B    E    R    1     ? 

brquepraccipuum  principium  a  natur^  acceptu  nt,animantia  bru- Jl 
i.dclcg.  ^ahdenifaceiemcrito  fcripferunt&Plato^i^Galenus :  fiqqidem 
1.  tu.  ua  ,j]].,fj3jjnTacin  mundanamhanclu>.em,ueniunt,refemouerejagi- 
tjre^acriltarecoofpiciuntur:  ueluti  quocjue  pueii  fa(ftitanr,quita 
.jiictiimhocbnuisimbecillioresadfrucndilhacuita  exeant,  nihiT 
lominus&  ipfi,  quantum  conceditur,refe  mouere  nituntur;Qtqu« 
/cx  motibus  non  parum  uoluptatis  accipiunt .  qui  motus  poft  mo- 
^ium  crefcentibusannisdum  condicionesfupradcicriptas  recipiuc 
inilaliudplanefuntnifiipfiffimafacultatis  gymnafticae  opera  :  ut 
omjimodicere  cogamur  ipfamfi  non  anatura  fadam,laltemfe- 
cundum  niUiiracpropenfioncm  efle.Huiufce  facultatiscumPlato 
duasprimarias,atqueuniuerfiIesparteseifecerit;proindc  allatam 
abipfogymnafticaediuifionemin  mediuproponcmus,r.onquod 
iubipfaomnium  excrcitationum  fpecies  appofite  contineantur,  E| 
.quodanulloalioartemhancmeliusdiuifamhucufqueuidcrecon 
tigerit.  nequenosquifquam  reprehenderedcbct,  quod  inpluri- 
bus  Platonis,quem  medicum  nemo  fanus  reputat^auttoritatem  in 
tradtanda  remedica  tanti  faciamus :  quando  Galenus  ille  ,  cui  non 
minus  medici ,  quam  Pythagorae  eius difcipuli  crederetenentur , 
fcriptumreltquitjPlatoiiemHippocratisimitatorem  fuiffcnecuf- 
quamab  illiusplacitisrecesfiflc:nam  Galenum  hocin  locofcqui 
non  poftumus,quoniam,ubi  fimilem  diuifionem  aggreflus cft,  ex 
ercitationumpotius,quamipfiusartispartitioncm  inftituiffeuide 
tur.Plato  igitur  libro  de  legibus .  vji.  ubi  demoftraftct  finiftras  ma 
nusanaturanihilodcxterisimbccillioiesefftci,atqueearumappa 
rcntem  debihtatem  potius  confuetudini,  cxercitationique,  quam 
naturalidefcftui  adfcnbendam  fore,traditad  eos  pertinere,qui  F., 
pueris  alendis,  ac  educandis  pracficiuntur,  ut  eos  finiftris  etiam  ex 
ercendisafliieficiant.pofteadocensquaefintillaedifciplin3e,du 
<ftu  quarum  pueri  excoli  dcbeant,alteram  muficam  ex ijs  cffe,alte- 
jaingymnafticamfcribit:gymnafticae  rui-fus  duomcmbrafacit, 
unaniTMf  9rttAi;v,  alteramT«V  o/j^^^jicr/cappclljt:  atqueo,o;^>i<7e«f  al 
teram  effediciteorum, qui  restuipes  motibusimitantur  ,altcrain 
coiu.n,quibonaccorponshabitudini,nrilitati,membiorumque 
pulchntudmi  opcram  nauant.Quo  iii  locotametfi  Platodegym- 
■naftica  bcllica  duintaxjt  fcrmonem  habere  uideatur,  nihilominus 
cadem  fcrc  eft  ac  mcdicinac  gvmnaftico,fine  folum  diftcrens,  nec 
prorfusfinc,coquodPI;itoqucquc  bonum  corporis  h:bitumpa- 
rare,ualetudinemq.  confcruare  intcnditficutmedicus,  fed  ahum 
finem  addit, nempc  iit eius  cxcrcitationis  mcdio  ad  bclla  gcrcnda 

aptiorts 


S    E   .C   .V    N    Dr  V    S  ;ti 

|(laptioresliomincse\iadanf»  Nos  itaquedicamuSfecundumPlato- 
ncm  gvmnafticnmdiuidi  in  faltatonam,atquepal3eftricam,fub 
nomine  palacftricac  intclligentcs  unmerfam  illa  exetcitationuni 
feriem,  tjuae  uelin  palaeftragymnafiorum,uelin  locopalacftrae 
uiccm  gercntc  pcragcbantur  .  Cum  cnim  gymnaftica  facultaj 
quacdamcxfiflat,utfacpiusdiximus,quae&naturamjqualitatesq. 
iexercitatiommi  nofcit,&  eis  utendi  modos,ac  regulas  fanitatis,aut 
Jjoni  habitusgiatiapraefcribit^cuncflacferecxercitationcscumar 
tefa<fiae,.quacnilaliud  funt,quam  motusquidam  humanorum 
f orporum,  aut  a  faltatoria ,  aut  a  palacflrica  defcribuntur,  pracfi- 
niunturq.idquod  for{anGalenusinnuereuoluit,quando  infe- 
cundo  libro  de  mufculorum  motu  fcriptu  reliquit ;  op-^-nTiKOvc  t^ffjl 

Tj  7rrtAaus"/x,«? ^los facile crura  fledtererneque cnim  fum  nefcius  (ut 
paulloantedixi)minimehanGgymnafticaediuifionemperfe6tam 
exfiflcre,  neq.  abillafingulas  exercitationumfpecics  comprehen; 
di  poflfe^quoniam  ambulatio,equitatio,&fimiha  gymnafticae  cx-" 
et!(tKationesfunt,nihilominusfaItatoriaeautpalaeflricacnequa- 
quam  fubfunt. Attamen  hanc  etiam  ueluti  antiquam,  &  a  grauiflt 
nao auftore tradium  aliqua  expartefcqucmur.quodfinosetiam 
eam  magisilluflrantesdixerimusgymnafticam  duplicem  efle,  alte 
ra,  quae  motus  hominum  a  fe  ipfisfados  fblum,alteram  quae  mo- 
tusabaLjs  fa^oj  contemplatur,  atque  primam  tuminpalaeftri- 
cam,tumin  faltatoriam  diuidi,non  modocum  Platonefentic- 
mus,  ueruraetiam  ipfius  rei  ueritatem  fortaflfe  aflTequemur  \  fi  qui- 
demnullam  exercitationem  poterit  quiscogitare,quam  fiibali- 

(^  q«a  praeJidarum  fpeciecontineri  non  oftendam.  Nccquidquanfi^ 
■  fentcntiaenoflracobfi;abit,quod  Galenus  inlibio  qui/arpocin- 
fcribitur,(fiiseftGaIenigenuinus,autpotiu$,  quodalijcredunt, 
Herodotimedici)fubahoartis  gcnerepalaefti-icam,&  orchefti-^ 
cam,fubaIiomedicinam,cuius  partem gymnafticam  ctfeccrunt' 
ueteres,collocarit;quia  ibi  loquitur  defaltatona,  quae  erathiftric^ 
nicaefpecie$,utinferius  declarabimus,&nonde  quanosloqui- 
murjfimihter  &de  palaeftricauitiofa,  quam  athleticamnosuo 
camus,  &  omnino  a  medicina  ahenam  cum  Galeno  ftatuimus- 
ronautemdepaIaeftrica,nequedefaItatoria  aPlatone,&a  no;- 
bisintcUeftij. 


Bc 


K 


ii  L    I    B    E    R 

DeSaUatorU.  Cap.  III.  D 

V  M  itaque  ovmnaftica  tcta  in  eim  diuidatur,  quae 
motushominuma  feipfis^&quae  abali;sfa<ftosfpecu- 
latur-,atq  prima  adhuc  in  faltatoriam  &  palaeftricam 
paniatur,  ne  conftifa  euada.t  traftatio  nortra,primo  fal- 
tatoriam  ,ddnde  palaeftncam  omnesin  palaelira,  uel  Joco fimili 
adtasexercitationescompledtentem  explicabimus,poftremoeam, 
quaecirca  motusabaJjjs  faCtos  uerfarur,  g^-mnallicaadneCtcmus. 
quibustradtatisuniuerfa  g%-mnai}icanotafiet.SaJtatoriacigitur, 
{lue  cp^JiTiacjtres  fpecies  Homerum  nouiffe ,  qui  eius  libros  ledi- 
tarun t,  intelligere  faciJe  poflunt .  Prima  eft  cubiliica,  quam  Xeno 
phon,  atque  Suidas  fcribunt  tujfle  artem  quandam ,  qua  homines 
uarijsmodii  pedes,ac  manuscontorquentes  in  caput  faltabant.B 
quomodo  etiam  tempeflatenoftracirculatores  nonnullifaciuat, 
<|uilucrigrauahomines  decipientes  uarias  urbescomoedijs  reci- 
tandis  pererrant  i  hanc ,  zt.5<r>'Ma.  uocauit  Lucianiu.  Secunda  fpc 
cies  eft  fphaeriftica^fiue  pilae  ludus .  nam  quod  ludentes  pila  falta- 
rent,  pratterHomenteftimonium  quifexto  Odyfteae de Naiifi- 
caahaectradit : 

ideft  :  LudtbinfptU-,  uittisuelUfq.  remotti , 

i^tqtte  his  Naujicaa  ob  niueas  l^ectibtla  ulnas 
Princtptum  ludo  dibat . 
teftaturquoque Athenaeusexau6toritateDemoxcni,ncutiinre-    . 
riusindicabimus.Tertiafpecieseft  cp^tfcric  GmpJiciterdiCta,  nosp 
fimpliciter  faltationemdicerepoffumus.Totahacorchefticaqua- 
uisinaioresnoftriut  plurimum  uoluptates, ac  lafciuiam  potius, 
quani ad aliud  uterentur^qui  mos  etiam  ufque  ad hat c  tepora  per- 
duraf,  n;hilominusg^"mnafticam  belhcam,athlcticam,atque  me 
dicamillaquoque  prorfusnon  caruiffe  conftat,  ficutnec  ceteras 
exercitationes  ab  ulla  fere  harum  tnum  omilla  fuifTcdemonftra- 
bo,  ubi  in  fingulis  exercitationum  fpeaebu:  dccljrandis,quo  mo- 
do  unaquaequegymnafUcaeilLsleparatimufafit,  indicarecona- 
nabor.  Belhcam  cnim  abfque  faltatona  non  fuifte,IocupletifTi- 
mumteftem  Platonem  habemiiSj  qui  in  feptimodelcgibus  falta- 
tionem  in  trct  diujfit,miliurem,  paci  aptam,atque  mediam ;  mili- 
litorcmq  1  ocau-teorum,  qui  mcdoexfiJitionibusin  aItum,mo 
do  deprerionib  Ui ,  modo  in  .i.naticnibus  hoftihum  incurfuum  in 

uafio- 


SECVNDVS  tf 

A  ua/ione$,euitationesq,,  imitabantur;  quiq.  figuiijuarijsiaculato- 
res,&percu(Tbrc$fimulabantiattj.  lianctantifecir,utuolueritin 
Rcpublicamagiriroshaben,qui  mercede  publicaconduftiuiros 
<imul,acmuliereshancedocerent,  arbitratus  hacunanon  parum 
adiumenti  acccnurum  adadipifccndam  militarem  peritiam.Qupd 
ueroathleticaqvmnafticaintcrceterasexcrcitationeshabueritali  ^'^-T-e-^t 
quando faltationcs^comprobaii  poteft  exPlinio ,  qui  Stephanio- 
nemtogatae  (altationis  primum  inuentorcm  utrifquc  faeculari- 
busludisj&D.Augufti^&ClaudijCaefarisfaltaflememoriacpro 
didit:quemadmodum&PlatoloconupercitatofaItationemano  i- ^  j  r* 
bis  mediam,ab  ip(b  a,a^/CT-^>iT«^ef «i'  nuncupatam  in  {acrificijs,at.'  n  Exped 
queexpiationibus  ficri  fblitam ,  quam  a  Mantinenfibus,  &  Arca- 
dibus  coram  Cyro  faftam  refert  Xenophon ,  tradens ,  aperte  infi- 

B  nuaieuidetur,  athleticam,  cuius  &ludos,&  facrificiorum  celebri- 
tatescfTeiamdecreuimuSjfaltatoriamhabuiffe.Galenusporronec 
mcdicinaegymnaflica  faltationes  a  fe  refpuifTe  tamquam  fanitati, 
&  bono  habitui  inutiles  plane  confitetur,  quandoquide  in  fecudo 
<u%i Cyieivav multosimbecilles ualetudini  icftitutoi;  a le luftis, pa-  '"P' "*** 
craiijs,  faltationibus,  atque  alijs  huiufcemodi  exercitationi  bus  rc- 
ferr.  id  quod  Antyllus  pariter  teftatum  fecit,ubi  interceteras cxer  Oui>.6. 
citationeshominibusadfanitatem  conferentes  hanc  ponit,  me- 
diamq.interchoream,&umbratiIem  pugnamnaturamretinere, 
&  ob  id  pueris,  mulieribus,atque  fenibus ,  quorum  corpus  mirum 
in modum imbecillum, &gracile eft, conducerefcribit.  An uero 
hacc  ca  fit  faltatio,  quam  Plato  eipy^viKriv,  fiue  paci  aptam  nuncupa 
uit,  quamq.animiin  profperitatibus,  &  in  moderatisuoluptati- 

C  bus  teperati  exfiftcre  fciipfit,haud  tuto  affirmare  audeo.  fat  fit  no- 
bishadenusoftendiflenullum  jrvmnofticae  genushac  faltatione 
caruifTc,  in  quam  &  in  palaeftricam  exercitationumartem  aPlato 
ne  diuifam  cfTc  iam  diximus . 

De  Sfbaerijiirica.  Cap.     ly, 

Altationem  in  cubifticam ,  fphaerifticam ,  &  or- 

[chefticam,  fiue  communi  nomme  uocatam  faltationem 

jdiuifimu':,  quarumunaquaeq.  iam  nobis  fufiusdeclara   • 

fdaforet.  Sedquoniamdecubiftica  a\3  audoribuspauca 

admodum  traditareperiuntur,omifrailla,reIiquasduasprofeque' 

mur.  Atqueprimo{phacrifticafefeofrcrt,quae  tametii  Hoineri 

temporibusfimpliciorcftet,attamen  poftenoribus  faeculismiram 

F     i;  uarie- 


8^  ?    V     L    I    B'   E    R.~     H 

uarietarem acquifiuit , ita ut & ipfa in g\mnafiji  tam locum o-Joz-D 
png-ii:,r.v.c\uini  praefcftum  !r!teupi}<rix.ov  uocatum  habere  meruerit. 
Quisueroprimusfphaeriflicam  hanc,fiuepilae]udum  inuenerit, 

lib.7.e.56  fcriptores  diuerfa  fenDunt.  Piiniusinter  LatinosPytho cuidam 
hunc  acceptumrefert.  AgahsCorcyreagrammatica  Nauficaam 

*-  JudipiIaeinuentricem,{edignoroc[uaratione,apud  Athcnaeum 

facit:  Hippafiis  Lacaedemomjs ,  Dicaearchus Sicvonijs  inuentura 
jftud attnbuerunt.  Ex  tjuo  fit,  ut  certi  quidquam  fentire  nequea 
mus,&  eo  magis  quod  Timocratis  Laconis ,  ahorumue  de  hoc lu- 
do  commentaria  non  habemus ,  quibus  fortaf  is  &:  tantae  uarieta- 
tisrationem  intel]igere,&incognita  prope  ludendi  pila  genera 
certiuscognofcerepoflemus.in  quibus  explicandis  cum  hucufq. 
icriptoresnon  parumconfufi  fuerint,  atqueinterdilauentatelon 
ge  recenerinr,nos,quantum  fieri  poterit,tractationem  hanc  clario  E 
rem,minusq.antiquorum  fcriptisrepugnantem  efficereftudebi- 
mus.Pila  itaq.  ludendi  genera  quatuor  diitaxat  apud  graecos  exfti- 
tilTerepeno,  ui')  dXY.v  ^Z^lcaji,  uty.cav  a-tcutoLV^  Kivnv  crSalpav-,  i'^ 
Kci}f.i,x.ov,  fiue  paruam  pilam,  magnam,atq.  pilam  inane,&:  coi ycii. 
repono  corsxii  inter  pilae  genera,quod  licet  Galenus,  Oribafius, 
-  &Paul]usabinis  fecreuerint,inftrumentum  illud^utdemonftrahi 

mus,uelpila  erat,ue]  pilaeafiimile.Paruaelufusfecundu  Ant)'llii 
jtrcs  fpecies diuerfas habuit.prima  erat,  pila  ualde  p3rua,in  qua qui 
exercebantur,  corpore  maxime  elato  ludebant ,  &colludentcs  ma 
nus  manibus  proxime  admouebat.  feciida  erat  pila  maiufcula,  qua 
cubitoscubitisludendoimniifcebat,neccorporibusmutuohaere- 
i)at,necannuebant, feduarijs  modismouebantur,&  propterua- 
riospilaeiactus  hucatoueilluc  diorediebantur.tertia  eracpilaad-  ** 
luicmaiorfecunda,  in  qua  homines  inter fe  diftantes  ludebant,  & 
an.qua Gum  ftataria,  acmotoria  parseflet , qui  manebant .  pilam  e- 
mittebantciuehementia,  &concinnitatc.  interhasfpeciesadnu- 
merari  debere  genus  illud  ludico ,  quod  penes  Athcnacum  dpyrot. 
rcc&Ifiy/jJauocatur^tumquiaaGalenoin  Jibellodeparuaepi- 
lacludo  limul  cumalrjsidquoq.  explicatumhabetur,tuquiaC]e 
mens  Alcxandrinus,fcriptorgrauiffimu5,nbidcmonftraretludum 
paruac  pilae,&  praeftrtim  <r=:'irJa,  exercitationcm  efieuirisualde 
.  accommodata,  eam  paruaepiIacfpeciemfuifTehacorationeclarii 
.facit:  oti a  ^  j-(pa}pyi  tm  uty.caTOi^ovTcov Trv  Qivivii a.7:^ajd  id.y  cv 
riXiu  ua/ira.  quod  &  a  Pollucc  ccfirmatum  inuenitur,  ubi  etiam 
harpafium  uocatum  inn.uit.huius  eteniminuetoremexftitillePha 
.  naeftnum  patdotn  bam,  fcnpfitlubas  MaurufiuSjCUiusitem  defcri 

ptionem 


SECVNDVS  8j 

'^ptionem  Antiphancs  inhiincmodum  attulit:2?a!</;a<'Aa,.5a)V,T(S> 

'  "       ^  '-      tr  -  *  1  I      J  A-     Cap.JO. 

TTaAiv  yi.Xa.yy.Taj.j-i  Jojj-ozc.  v  ocauit  autem  Antiphanes  ludum  ittu     ' 

^ivivS t^if^T^!^  a.z'iJiai%Tcov  a^aicK^ovrav,  quafi  ndudetcsnbiip 

fispilammutuomandarcnt^uclficuocataefta  Fhennidopnmoin 

uentore,  aut  ^W  Ta  J*ya>,i0fi',ideil;,a  decipicndo,quoniam  ahofi- 

mulantes  m  aha  partem  mittunt  decipientes  credulu,  ficuti  mcmo 

riae  prodid;tPollux-,apud  quem  lcnitur,epifcvnim  lufum  fien  foli 

tu,  ubiparibusad  paresin  duas  turmasdHpofitis,  medialinca  edu- 

cebatur ,  quam  fcyrum  uocabant,  cuic].  pilam  impofitl  quifq.  con- 

tedebit,  utintraaliasduashneaspoftutrorumq.ordinedefciiptas 

aduerfiriorum^metasfcilicet,  immitteret,nimirum  quibusconta- 

ftisapila  uidtoriahaberetur.  nam  lufijresdum  pilamcapiebant,at 

•J  que  alteri  mittcbant,  alterum  fugiebant,  altcrum  expelkbant,alte 

rum  magnis  uocibus  eleuabant,  fiue  euertcbant,uerifimile  fitfpe- 

ftatores ,  atque  etiam  feipfos  magna  delcLtatione  artcciffe ,  eo  ma- 

eis,  quodinterdummotuumconcJnnitatioperadabant.undeDe-  acheoaeus 
°        '     •  •       ■  I  1    1    J  J  1'  i-Dhipao- 

moxeniconcinn)tatem,laetitiamq.extaliludopartamapuGeunde  lo-i^-.^^ 
explicaturus haec  prodidit:  'Sia.via^ rig  W^azzK^cv  uj  \Tui<n7az  Itt 
Tai(^iS  i>^.Ka)0:{9iiigyap  ^alvi^  v  vnTOc  tpip&ivyig  \7rei7ror  «uoA« 
'l.eii  Tc7g  i(gLQifiuivoig-i  tt  Aa,u€ctvo}V  tHv  a-(^aipav,  n  o /JWc,  afza  'ZB-d.v- 
Tig  iCoauiV  5 »' <^i  iiif.vBij.ia  to t  itdog .  «Ts  Tarig :  ':i~ii  cv  Tca  t) ^.-f^y 
»  •5^ttT?V<;  \z>atviT0 , TrdpaiTi  xaAA^c .  av^pig , «r  a.Ky}i:a'ifj.izfo- 
^iv  oiiT'  iaparjtTOta/jTiiv ^dpiv.  Kaxoi'  avTiui^ov  lAaofoi:',?^  TrXiio) 
■^ovov  iueiva ,  y^  vZv  J'hK  \uoi  uyiaiv&iv  ocx-v.  ideft,Iuuenis  quida 
annis  fere  decem,  & (eptem  natus  pila  lufit ,  Patria  erat  Cous  (nam 
Q  illa mfula Deos  producere  uidetur)  qui  cum  in  fedentes  intueretur 
uelpilamcapienSjUeltradens^omnesfimulclamabamus:  quamau- 
tem  concinnitas,ordo,  ac  uenuftas  dii  aliquid  dicerct,  aut  faceret, 
{upraomnepulchritudinemexfiftit.Ouiri,ncq  umquamanteaau 
diui,neque  talem  uenuftatem  uidi,  certe  aliquid  mali  cotigiflct mi 
hifidiutiusibipermanfifl"em,nequemultum  mihi  fanus  uideor. 
Ex  quibusDcmoxeni  uerbispilaelulbrcscompte,  &concinniter 
Juderefohtosperfpicuum  efhcitur.Haeitaq.funtpuacparuaclpe 
cies,  de  quibus  a  Graecismenrionem  h  ibita  lcio,  &  in  quibus  Epi 
genesphilofophus,  necnon  CtehbiusChalcidenfis  philcfophus, 
<^uo  cum  multi  cxAntigoni  regislamiliaribusludendigratiaexfue 
bantur,  multum  excelluifle  dicuntur .  Atqui  Pollux  aJia  pilae  par- 
uaeludorum  generaproponit,.'\porraxim,&  Vraniam,in  quofci 
licetfeferecluuntespilamin  caeluinproijciebant, 6canteq-aater- 
Gymnaftica  F     ii;         rjm 


96  L    I    B    E    R 

ram  attingcrer,  cxcipicbanr.  Ccterum  pilam  magnam  duos  quoq.  O 
ludentlimodo^non  (olum  ex  ipfius  pilae  magnitudine^ucructia 
cx manuii  figura  a  fupcrioribusdiuerlos  ctfecifTe ,  Oribafius  ex  An 
tyllo  tcfcatur,  ouorum  unus  cratludcntium  magna ,  alius  maiorc, 
hoc  tanien  ambo  commune  poffidebant,  ut  {icuti  in  cctcris  pracdi 
dtisluforesfummasmanus  fcmper  bumeris  bumiliores,itainbac 
fcmpercapitealtiorcs  tencicnt,quanGot|.  etiam  fummis  pedibus 
ambulabanr,  utmanusaltiusexto]Ierent,quandoq.faltabant,cum 
fcilicct pila fuper  cos tcicbatur, in  qua proijcicnda uehemetcr  bra 
chiaagitabant.  Inanispono,{iueuacua,  quodtertium  pilaegcnus 
fecimu?,qual:sfuerit,haudratis  cxplicatumhabetur:  fiquidtamen 
coniedura  ex  Antylli  uerbis  aflcqui  licet,credo  hancpila^quemad 
modum  &  ccteras,  cx  corio  confutam  fuifle,in  hocab  aJiis  dilTcren 
tem ,  quod  illae uel  pluma ,ucl  alia  materia  ■■,  haec folo  ucnto, fiue  '^ 
acreplcnaforet,  atq.  tantacmagnitudinis,utipfi  ditficulterlude- 
retur.  Corycus  uero  quis  clTer,quomodoueludusillc  perageretur, 
cum  AntyllusapudOribafium  clariffime  expreflerit,  eiusoratio- 
nem  huc  traducerc  ftatui,  quae  itain  Vaticanb  codice  febabtt. 
KopvKO;'f!^/^Sp  T  aid^iVi^TipCDv  ifj.7ri7rAa.Ta1  }tiy)^poLiJi.iSct)V^y\  ctMv- 
pm,'^  ^e  T  icr^upoTipcav  ■^a.fxfj.a-i  to  Sif/tyi9og  ojutS  'cSfot;  t4  Svva. 
jun  ,  ;fa)  TiXiKiaA'  avvapfxo^i&o) ,  xpi  fA.a.vvTai  cv  To7g  yvf^vacrioig  avci) 
flei'  l^  OQ$(pY\i; a.7ri^cvv T"^'ri(;TOcrHTOV.)WTi  T 'WuQfxiva.y^Ta.T Ofxcpa- 
?[gv  ^ivat  T«  yvf.iva.^OfAvii,TUTOv  c^ ^etpc^Vi^ovrn;  afx(poTipaig  dici) 
p^cri',  tHv  jV^  -TSfccTinv  yirrv^ug^  sV«Ta  crcpo^pOTtpov ,  c^<ri  i7rtfjt.fiai~ 
v&iv  "iTP^iyciip^VTi  ojjtS)-^  }{a^md7Kiv  CBfocriovTog vTreiKSiV l^coBafjLiViig 
v'7ro  T* /2icc?  :  to  cTs  TiXiVTozov  a.pia(riv  ojjtov  i^ca  t  ^&tpcov  d.7ru)(Tct.v 
Tic.y  «Vs  VTroTp^^-^ciVTct  (TipoS^pQTipov  ifjcTri-ffevi  acc[j.aTi  iKTYigfmpo- 
(riMva-ieog  '  rd  al  v<;aTx  ra  "6^  7rXi^i<^ov  oiXKravTig  ouiTiiV^iaro-^ifj.- 

Traai-fCO^i  iKT^^TSfOCroSti.y  eifXyi  (XCpoS  pd^tSfOdi^OITO^^STD^pi^pi&OU. 
TTOTi  ju8f)HV  TCUg   ^ipCTiV  CtVTlCcuVHCriV  (WtS)  '?S)fO(TlOVTl\7rOTi  cTs  TU) 

^ipvcpTt.g yc^pai;  aX'j.7riTa(Ta'JT'cg.^  ayhOTiS^Trc^-pi^povTigK^ft.iTd' 
Hb. «.coll.  (p^ jj-o-^  _  id  trt ,  Coi ycus  in  corporibus  imbccillioribus.grano  ficul- 
■"  nco,autfarina,inrobuflioiibusarenaimpletur:  eius uero maoni- 
"  tudo  ad  uircs  corporis,  &  ad  actate accommodatur,  fijfpenditur au 
"  teingy.T-.nnfij  iuperr.ceculmine,  tantumq. atcrradiftar,  utfun 
"  dum  ad  eius  qui  cxercetur  umbilicu  pertineat ,  hunc  unifq. mani- 
•"  bustenetesquiexercentur,primuquidequiete,  pofteauerouehc- 
"  mentiusgci1anr,itautipfumreccdentemconfcquantur,&iterum 
"  redeunti  tcd.^nt  ujoien.M  compulfi  ,  pcftrcmoucroeumemani- 
"  busrcijcitntesemktuntjUtcumreucrtitur^uehemcntiuscorpori 

aduentu 


SECVNDVS  g; 

A  aducntiifuooccumt,  ad  cxtremu  ucro  in  fcdcm  fuafaepifiimere'  „ 
flitucndodimittunt^utcxcongrcHulinon  ualdcaduertant,retro-  ,, 
ccdat,cxc[uofit,utquandoq.  manibus  occurrant^duproiiinquat,   ,, 
quandoq.  ueropedoremanibuspai(is,quadoq.  ueroijsad  tergire  „ 
uolutis.Hadenus  Antyllus.  cjui  tamctd  figuraCoryci  ut  note  om-  ,> 
nibustunctemporisnotamnon  exprimat^conicduratamenafle- 
qui  po(rumus&  ipfum  f]>hacricu,  aut  filte rotudum  ex  materia  co 
riacea  cxftitiflc,alioqui  (langulare  fujfletinoccurfa&manus, & 
pcdlusnonfinelacfionepercufllflet.HaecauteiiuidiflctFuchGus, 
fanc  intellixifl~et,Valcriolam  non  iine  ratione  aducrius  ipflim  con- 
tendifle,fol]e&corycum  paullominus,c[uamcaelii,  &teiTamdi- 
ftaflc.Dc  hoc intclligedum  eft  adagium  illud,  -T^foc  x.6pvzov  yvuvd 
^sa3-ow.quogencre  ccrtaminis  Apulcio  in  Tlieflalia  certatu  eliDc 

ghacquoq.  exercitationcucrbafccitHippocrates,iiaePoIybus,ubi 
y.opvKouctyjajf^hl^o  a  Cornario  follcm  intcrpretatam,  ad  attcnuan 
dum  corpus  probauit :  quemadmodum  &  eandem  intellcxit  Are- 
tacu5,ubi  pro  clcphanticorum  exercitationibus  }iopv:co/2oXicti  pro- 
bauit,  q uas  bonus  illc  intci  pres,  ncfcio  quo  fpiritu,  pcrae,  aut  iacu 
li  iadus,  incptcfatistranftulit.  Eandem  quoqueintclIcxifleCoe- 
Iium  Aurclianum  exiln'mo,cum  ad  polyfirciam  diminuenda  coiy 
comachiamj^ficenim  legendum  eft)  commendauit  ijiHcm  prope 
remcdijsufus,quaeabHippocratclococitatopropoiitafunt.undc 
argumentatusfum,  Audorem  iicuticetera,ita  &corymachiamab 
Hippocratemutuatum  efle.quamuistextus  iudiciomeodcpraua- 
tus  f  t.  Locum  ubi  ludcbatur ,  Coryceum  apud  Vitruuium  appella 
ri,cenfuci-untaliqui  :  quorumfentcntiampoflquainfuperioribus 

(^rcfutauimus  nilaliuddiccndum  eft.  Atq.haecdequattuorpilaelu 
di  graecorumgenenbus,uidehcetpi]aparua,pila  magoa,pilaina- 
ni,&coryco.quaeomniadiuer{ainterfeexftitifle,non  modocx 
defcriptionibusnuperallatismaniteftoc5ftat,uerum  ctiaincxGa- 
^  leni  ucrbis  in  fecundo  de  tuenda  ualetudinc  fcriptis:  ubi  inter  cete 
rasgvmnaiiorum  exercitationescorvcum,pilamparuam,&pilam 
magnam,feparatimrccenfct,  (icut&PauluSi^ginctaipfum  imita 
tus.quod  profeifto  non  fcciflentnifi  quacdam  intcrfcdiuerfi  exfti 
tiflent  pilarum  genera,  &  diucrfae  etiam  cum  ijs  fadae  exercitatio- 
nes .  Quae  niaquid  omnes  in  Graccorum  gymnaiiji  exei  cerentur, 
parumfcirercfert.fat  iitintelli<7crc,medicamovnmafticam,a:ciuc 

111-  O  •'  O^  '  i 

bcl!ic3m,&  praefcrtim  pucrisedocendisincumbentem  pilarum  ex 
ercitationesufurpafle,ncq.adualctudincni,  acagihtatem  compa- 
yandam,augendam  ueeasccterisinferiorcscxiftimaflc.Admirari 

r     iii;         aucem 


n  L    I     B    E     R 

autemnemoclebet,finosin  fiiperioiibusIiiGOS  jnter  atlilcticasexD 
erc:t:iionesrcporuimus, &riibindemultasc2uoqiic  bcliicasmedi- 
casq  cxercitatioijes  ludos  uocainus,ut  nupernmedcpila  diiXu.  cfl: a 
iiobis:  qiioriiam  &  uetej  um,&  recentiorii  tam  Graecoru,  qua  Lati 
norumloquenJi  mosobtinuit,  utmultas  cxeicmuonts  Trcu^icii;^ 
&  ludos  uocarent,aut  quo.l  a  pueris  qui  ■vcuS^iq  Graece  dicuntiir, 
iit  pluriiriia  ficrent,aut quod )lli,qui  cxercentur,non  ferio^fed  ioco 
3"erc  uideantiir,fiue  f?ratiafanitatis,fiuc  alterius  rei  idcfficiat.ludi 
uei^o,quo5  athlcticae  efle  nos  dicimu5,ita  proprie  uocabantur,quo 
niamfblatii,&uoIuptatisfbIiusgratiain  otiis  feiliuisagcbantur  . 

'DeFilaeludofecufidumLiUnos.         Cap,     V. 

[.OiTQyAM  pila  ludedi  Graecis  ufitata  genera  fatis  cxpla  E' 
fnauimus,fiipcreft&ea,  quaeaLatinis&in  ufuhabita, 

l&fcriptistradita  repenuntur,exphcare:unde,inquibus 

famboconuenerint,&in  quibus  diucrfi  fuerint,  perfpi- 
cuum  futurum  fpero.Quattuorigitur  fuifle  pilaegeneraetiaapud 
Latinos,  quibus!udebant,tnuenio,follcm,trigonaIem,paganica, 
&harpaftum,quacomniafub  nomine  Italicac  fphaeraeaCoelio 
Aurehano  medico  complexa  nonnulli  credunt.  Follis  erat  pila  ma 
gnaex  aluta  confedta,  fbloq.  uento  repleta,  quaefi  maior  erat,  bra 
chi;simpc]lcbatur,6cfimpliciterpi]ainterdumnuncupabatur,  ut 
apudNonium  ex  Varrone,Purgatumfcito,  quoniam  uidebisRo- 
mae in  foro  ante ianienas pueros  pila  expulfim ludere;  &  apud  Pro 
pertiumlib.5. 

Cumpila  uelocesfalittper  brachia  iaitiu ,  -r^ 

interdum  quoq.  pila  uelox ,  ut  apud  Horatium  Sat.lib.i.Sat.2. 

Seupita  uelox 

<JMolliter  aufterumfudiofallente  laborem, 

Seu  te  difcm  a^it . 
Huiufinodietcnim  pilae  cxercitationemlicetuiderein  Gordiani 
tcrtij  Imp.Rom.  nummis,quoshicdcpidosadpofuimus,  &  ex  qui 
busconijcereIicet,unumquemque  luforum  propriam  pilaniha- 
tuifTe,  atquecumluduminfacrificijs  Pythijs  apud  Apolloniatas 
adhibitum  cfTc,  uttum  exuocc  n^0IA  ,  tuinexpalma  jaiquefa- 
crificatorijs  uafii  coUigerc non  efl difikile . 


SECVNDVS 


«9 


■  ■        '  ■  '  .  ^•■'/'■:i---:3 


^,1- 


5>o  L     1    B    E    R 

Si  uero  minor  erar,pugnls  cijciebatur,atq.  pugillaris  fbllis,ut  apud  D 
PlautiiinRud.  extemploHercleegote  follcm  pugillatoriufacii; 
uocabatur. Interdu  quoq.  hanc  eandem  pilam  Folliculum  appella 
tam  credo ,  ficuti  a  Suetonio  in  uita  AuguAi ,  quem  hoc  pilae  ludo 
ualde  delcdatum  narrat .  Quomodo  uero  Martialis  Iib.4.  dixerit . 

Vlnmeafcn  Uxi  partirii pondera.  follis  , 
cum  ex corio uento  repleto  pila  haec confueretur , &non  pluma, 
utomnes  fereLatiniaudoresunoorefatentur,  quidquid  alij  re- 
fpondeant ,  opinor  ego ob  leuitatem  follis  pondera  plumea dixif- 
fe.  cuiusIeuitatisgratianequcpueri,nequcfenesalioquiimbeciI- 
lesinter  ludcndum  uel  nimium  quiddefatigabantur,&propterea 
idemMartial.  alibifcriptumreliquit. 
Lib.  14.  Iteprocul  inucnes^initis  mihi  conuenit  aetat , 

Folie  decetpiaros  ludere  ^follefenes .  -g 

Nam  uthoc  gcnere  ludi  corpora  imbecilliora  exerccri  ualerent, 
nonmodoleuis  pila  cfficicbatur,uerum  etiamdicatuslufui  locus 
nullislapidibusautlatcribus  flernebatur ,  ne  laberentur  pedibus 
ludentcs,& ,  fi  forrc  lapfi  cflent,ex  cafudamnum  no  paterentur,& 
propterea,  cum  folum  minimepauimentatum  foret,  ex  continuo 
tcrrae  attntu  puluis  excitabatur :  quamquam  ctiam  ficri  poteft  ut 
pauimento  luderent,  fed  puluerehumili  &r  exiguo  illud  adfpergc- 
retur,itautpilam  refilircnon  impcdiretur,atq.  ludentiupedesma 
gisfirmarcntur.Na  in  pulucrulento  fblo  fieri  hanc  exercitationem 
confucuiffe^innuitMartialisIib.  iz.ubi  Menogenenquendam  ex 
Thermis  ob  dclctfljtionem  exire  nefcientem  in  huncmodu  carpit: 
Ejfugerc  e  T/jcrmis,  csr  circa  balnea  non  ef , 

Oilenozencn,  omni  tu  licet  arte  uclis , 
Captabit  tepidum  dextra  lacuaq>  trigoncm ,  * ' 

Imputct  exceptas  ut  tibifaepepiLts , 
Colliget,  (jr  refcret  lapfum  dcpuluere  follem, 
Etfiam  lotiis,  iamjoleattis  erit : 
Numquidautem  Iudusiflefueritunuscxi;s,  quosfupcrius  ferun- 
dum  Grnccosaudorescnairauimus,uariaefcntcntiaefuerut.  Alij 
cnim  crcdidcrunt  pilam  magnam  Graccorum,  &fo]Icm  Latinorii 
idem  fuilTc,  inter  quosfuit  Thomas  Linaccr,  qui  cum  in.z.de  tu.ua 
lct.  corycum  follcm  traduxiffct^in  fexio  poftmodum  libromagna 
pilamiterum  follcm  tranflulit,  quafi  corycus,&pilamagna  non 
}.;ltu  nal.   diiicrrctapudGaIenum,qui  exprefle&  pilam  paruam,  &magna, 
&  corycum  diflinxit.Alij  malueruntcorvcum  Graccorum,fo]lcm 
Latinorumfuifie:atquchancopinionem  maiorparsreccntiorum 

fcri 


S     E    C    V    N    D  "V    S  91 

A  fcn  ptoium  habuit,  inter  c]uos  Aiere  quidani ,  qui  apud  Oriba/ium 
caputCoryci,de  folle  pugillatono  infcnbeiidumiudicarunt.fed 
hi  omnes  magnopere  alucinantur :  &prin)o,  qui  credidcrunt fol- 
lcm  6c  magnam  pilam  idem  fuiOTc,  duabus  rationibus  redarguun- 
tur,  quarumalteracft,  quodludentesmagna  pilafemper  fummas 
manuscapitealtiores  tenebant,  quandoq.  ctiamfummispedibus 
ambulabant,  ut  manus  altiores  tcnerent:  altera  eft,quod  Oribafius 
ludum  pilae magnae non  modo aegrotis ,{ed  etiam  conuakrcenti- 
bus,  atq.  bcneualentibusinutilem  iudicauit,  quorum  neutrum  ha 
buitTc  follem ,  facile  eft  ex  fuperioribus  iudicarc.  Qui  uero  follcm 
coiycum  fuifle  exiflimarunt,  muItisrationibus&  ipfi  cnafle  dtpre 
hcnduntur. Primo,  quoniam  corycus  e  culminegymiiafiorum  fu- 
fpcndebatur,foIlislibereemittebatur.  Secundocorycusficulneo 
^B  grano ,  aut  farina ,  autarena  implebatur ,  follisfolo  uento .  Tertio 
folhsin  puluere  exercebalur, corycus uero non.  Fuerunt  item qui 
follem  pilam  inanem  fuperius  anobis  ex  Antyilo  defciiptam  fuifle 
crediderunt.quibus  ego  libenter  aflentirem^nif  iVJartialis  dixilTet, 
follcm  mitiori  aetati  conuenire ,  &  Antyllus  pila e  inanis  exercita- 
tionemnonadmodum  facilem,nequeaptam,  &ideoomittendam 
efle  cenfuiflet.  Colligo  igitur  ex  hisomnibusquod  cii  follis  neque 
inanis  pila  Giaecorum,neque  magna  eorundem,  ncq.  coiycus  fiie 
rit,eum  illos  ignorafl!e.nemo  enim  efl,  qui  paruam  pilam  follem  re 
putauerit.PonoTrigonahs  pila,qua ludebatur,  parua  erat,ita nun 
cupatauelaIoco,utuolueruntnonulli,  ubieaexcrcebatur,'quiIo- 
custriangulariseraf,  uelpotiusaludentium(quodmag!scrcdibile 
eft)  numero,figura,  &  fitu.  hanc  cflealiquando  pilam  fimphci  no- 

C  minc  appellatam  inuenio,ut  apud  Martialem  hbro  fcptimo . 
NonfiU,  nonfollis,  non  tcfagamca  Therniis 

Praeparat,aHt  nudtjitpitii  tctt{4  hcbes : 
Vara  nec  iniecto  ceromate  brachiatcnd:s , 
Non  harfajia  itagus  pdiiertdenta  r.ip/s. 
Si  enimfblaquattuorpilaegenerafacimus^neccfTariocumcetcrac 
aomincntur, Trigonalis  fub  pila flmplici  complcitctur : deh.x li- 
militer  locutum  credo  Celfum ,  quandodixjt,  ab  aluo  citata  uexa- 
tispiIam,&reIiquafupcriores  paitescxerccnna  conuenire,  quo- 
niam  inhuiufcemodiludopartesinfenorcstercfemperfirmacnia 
nebant,fupcriorcspcrpctuoagitabjniur.  Quomodo  ucropenge 
retur  exercitatio ifta,  facile conijcere  pofluma;  cx  1\ lartialis ucrbis, 
jn  quibus  demonflrar,  Iufores:Curiangulari  iitusfigiira  colludere 
folitos,  ut  manibus  utnfquc  mcdo  finilira ,  mouo  dextra  pil  im  ui- 

ciffim 


l.b.i.c*. 


Ji  '^'      'L    I     B    E    R 

ciflim  expellere ,  &  excipere  iialerent,  ne umquam  caderet.in  (^itoD 
fummam  ludcntium  laudem  fuifle  uerifimile  fit ,  ficut  in  lib. 7.  ubi 
Polybum  quendam  laudat ob  agilitatem  finiftrae  manus  in  iacien- 
daexcipiendaq.pila. 

Sicpalmamtihide  Trigommdo 
Vnffae  detfatior  arbiter  coronae^ 
Nec  laudet  Poljbimagisfinijlras .  &.  libro.  la» 

Captahit  tepidum  dextra,  leuacj.  tngonem,    &  l:bro.  14. 

Si  rne  fiohilihu-s  fc/s  expulfarefniftris 
Sum  tua.)  iineftii,  ruftice  reddepilam .' 
Exhismeherclepatct  confucuiiretrigoneludentesafeinuiccmo- 
do  mitterc,modo  excipere  pilam,modo  finiftris,modo  dexteris,  co 
prope  modo  ,'quo  noftrates  pila  parua  lupra  funiculum  ludunt ,  Sc 
quo  etiam  Antyllustertium  paruaepilaeluhimdefcripfit.Cur  ue-E 
ro  Mart.tcpidum  trigona  dixerit  tum  loco  fupra  citatO;,tum  lib.4. 

Seu  lentum  ccroma  teris,  tepidum  ue  trigona: 
haud  latis  mihi  con Aat.  attamen,  fi  quid  diuinare  conceditur  ,  dicc- 
reni  proptcrea  tngona  tepidum  dixifle ,  uel  quod  homines  ludca- 
doobuehementcmutnufq,  manuslaboremj&affiduomotuspi- 
laetenoremagisincalelcerenttuel  quodlocus,  ubiludebaturtepi- 
darioin  gymnafijs  uicinus  foret,  &:propterealudentestamIoci, 
quam  pilae  teporem  quendam  perciperent .  ita  uero  fuifle,  uerifi- 
milcuiden  poteft:  cum  fupra  tum  exGaIeni|,tum  exMartialisfen- 
tentiademonftrauerimus,pofl:  pilaeludum  flatim  confueuifl^ebal- 
nea  calida ingredi .  Nifi  malimus  dicerc  ,  poetam  trigona  tepidum 
dixifle ,  quia  cx  continuo  motu  pilae  in  manibus  ipfa  tepida  euade- 
bat,eo  modo,quo Pi opertius libro.i.  in  Elegia lanuae  conqueretis  F  i 
dixitTepidum  lime,  quod  exc5tinuofupraipfumftatutepefceret. 

ISiulla  nefinis  erit  noftro  conccffk  dohri , 
Turpis,  (^  in  tepido  liminefomnus  erit  ? 
Exemplum  trigonahs  pilaemihiuidetur  illud,quod  in  nummis 
M.Aurelij  Antoniniapud  Byzantiosexcufiis  buncin  modumap- 
parct .  Qiiem  itcm  ludum  in  facrificijs  Apollinis Py thi;  Adiiaci ad- 
hiben  foliium,  memoriaeproditum  efl . 


> 


(P4  ?     L    I    B    E    R  : 

Succetllrpagaricapilaficappellata,  o|iiod  efletuuIgansadmodum,D 
c  m  ujjlis  pagij  uocatis;  uel  in  pagis  uibis  utplurimum  in  ufiihabe 
rctur.  Nam  Dionyfiusantiquitatum  libro  4.  refert,Romain  quat- 
tuort;  ibusolim  partitam  ruifrc,quae&  pagi,{icut  earum  habitato- 
rcsp3gani,nominabantur.fiueigiturabiftispagis^fiueauillispaga 
nicapiladenominatafir,parumrererrccTedo.fatefl,pilamruifreeX 
corio  plunia  replcto,  trigonali  latiorem,non  ita  tamcn  ut  cft  follis, 
laxam,reJduriorcm;  fiquirlcm  follis,  cjui  uento  replebatur,  etfi 
cjuantoduriorerat,  tantoficiliuseoludebatur,  quantoIaxior,tan- 
to  difficilius^utetiam  tcmpcflate  noflra  quotidiana  experientia 
comprobat j tamen  paganica  pila cjuo  etiam durior  ellet,  &  pluma 
replcbatur,&  non  ita  replebatur,ut  laxa  ufquam  foret,fed  undequa 
quedunflima,»^  proptcreadifficulter  ealudebatur,  quemadmo- 
dum  uenufliflimeMartialishocdiflicho  oflenditlibro  14.  E 

Htcc  qit.eAiffcUis  turget  paganica  plitma, 
Fo/le  minus  laxa  eji,  dr  mintts  arcfapila , 
Subnomineenim  fimplici  pilaeintelligiahquandofoIIem,aIiqua- 
dotrigonalem,pauIlo  ante  fignificauimus.  Iterumilludignorari 
hocinloco  nolo,  etiamin  gymnafijs  paganicaepilae  exercitatio- 
ncmin ufii c.xflitifTe, ut idem  IVlartialis hb. 7. teftatum reliquit. 
Nonpila,  non  follis,  non  tepaganka  thermis 
Vraeparat,  aut  nudiflipitis  t^us  hebes. 
Nam  cum  faepius  a  nobis  indicatum  fit condieuifle  fcre  omncs,  qui 
fefe in  gymnafijs  pila  cxercebant ,  prius  pila  ludcre  ,  & deinceps  fta 
timbalneaingrcdi,Martiahs  illis  ueifibusdemonftiat,inter  ceie- 
rospilaeludos  in  gymnafijsfeexercentiumadbalnea  pracparato- 
riospaganicam  quoq.  adnumerat.im  effe.  Vltimuni&quartumLa  F 
tinorum  pilaegenusharpaftum  fecimus.quod  obnominis  fimihtu- 
dinemidcm  proifus  uidetur  quod  ctWarovGraecorum  leratenim 
pila,quamludentesalteralteri  eripiebat.  cuius  ueromagnitudinis, 
&exquamateriaforet,  haudquaquam  ab  ullo  audoreexplicatuni 
habcmus,  nifi  quod  Athenacushisucrbismanifeflum  facit,  harpa- 
flum  rotundum  fuilTc .  ro  S\  }^g.?\9'^ixivov  S^fa.  rtiQ  (r<palpa?  a.pyra<rcv, 
(fnvivJ^ct  i>(y.XeiTO,  0  lycoTrctvrMV iX'jiXiTct  aazra^o,MCMrideff,Lufusaii 
tcmpilaeharpaftum  nuncupatum  phcninda  uocabatur,  quem  ego 
maximcomniiiindiligo.Sicut  ciiamucridmilefitcxcorio  ficut  ce- 
teras  pilas  conftafTe.quae  omnia,propterca  quod  tu  nc  tcmporis  nul 
liiiinota  crant,  auvfiorcs  fcribcrc  dimifcrunt.  Cetcrum  eius  ma- 
gnitudinem  omnino  explicafle  Galenus  uidctur,  qui  dum  in  li- 
brodc  ludo  paruae  pilaeharpaftum  appofitifrimcdcfcnbit,  illud 

paruam 


SECVNDVS  ^  9f 

Aparuam  pllam  &non  mediam  inter  paruam  &  magnam,quemail- 
inodumuolueruntnonnulli,fui(lecomprobatur.  unde&ludus, 
.quihodicacalcenuncupatui-,etfiinalicjuibu$  affimileturharpa- 
fto  ,  in  lioc  tamc ab  harpafto  antiquorum  dittcrre  uidetur,  quod  il 
lud  paruum  erit;  pila  autem,qua  noftrates calce  Iudunt,maior  eft . 
Nam  &  antiquiorcs  in  puluerulcnto  fblo  hac  pila  ludebant,  ut  te- 
(latus  efl.Vlartialis  lib.4. 

Siue  Harpa/Ia  mampuluertilenta  rapis .        &  libro.7. 
Non  Harpajla  ua^uspuluerulenta  rapls      &  li  bro.  1 4. 
Hacc  rapitkntei  uelox  inpuluere  Draucus, 
Grandta  qui  i/ano  coHa  laborefacit , 
Quaeomniaargumento  efle  pofTunt,  hancexercitationem  perar- 
duamfuifle  ,  {blisqucualidioribushominibusconueniflTe.quod 
B  etenim  nequaquam  mulieres  hoc  genere  ludere  ualerent,praeter 
©uidi;  teftmionium  de ludis  uiro» um  ita (cribentis  , 
Hos  ignaua  iocos  tribuitnatura  puellis , 

Materia  ludunt  uberiore  uiri . 
Sunt  illis  celeresq.  pilae ,  iaculumq.  trochiq. ,  i. 

i^rmaq. ,  (jr  tngyros  ire  coacfta  equtts : 
eiufde  poetae  uerfus  comprobant,  ubi  Philaenini  quand.im  triba  ,  jg  jj— 
de exprobrans,  quod  omnibus fere uiroru munijs fungeretur,qua  araandi . 
{1  re  mulieribus  prae  alijs maxi<ne  infueta  ageret,poft  multa  dixit, 

Harpajio  quoq.  (iibligata  ludit . 
Ideo  miran  fbleo,  cur  Coeliut  Aurelianus  in  curada  pueroru  epi-  ^'^  '  ^"^' 
lepfiauelitnutnces  fphaeraeludo,  uelaliquafaltatione  excrccri:  cap  t. 
nififitfphaeraapudipfumfollis^quem  &pucros,&fenesu{lnpaf 
Cfe,fupradocui.  Auicennacuiufdampilaeligneaementionefacit, 
de  qua  pofterius  uerba  facia,cum  ad  praefente  defphaeriftica  alte- 
ra  faltatoriae  parte  tra6latione  minime  pcrtineatjde  qua  hacc  fatis. 

DeOrcheJlica,  (iuetertiafaltaturiae  parte .  Cap.     VI. 

R  E  s  {altatoriae  partes,  cubiftica,fphaerifticam,&  qnae 

nominegenerisuocaturfimplicitcr,faltaiione,  in  fupe 

:  rioribus  cffccimus:  quarum  duabus  iam  declaratis  tertia 

modo, qua firrupulofiffima uocauitColumella,fubne-  1,'^  deK^ri» 

fteda  uenit.de  quahaec  anobisdcclarabiitur,  pnmoquidfuent,  ftic. 

fecundoquotfpecies  habuerittertiocur  ea  uterenturmaioresno 

ftri, &quarto &  ultimo  in  quo  loco,& a quibus  exerceretur .  Ari- 

ftotelesitaq.  in  principio  fuae  poetices,ubi  dixifler,omnia  poefeos 

genera  in  hoc  conuenire ,  quod  imitationes  fint,imitationes  diui* 

dic 


9f  2     ,  L    I    B    E    R  ^ 

dit, quarum alias diueifis  geneiibus  imitari  ut uel harrhonia , xitlT^ 

i  ry  tli  mo,  uel  nudo  fermone  •,  aliasdiucrfas  res ,  ut  ucl  meliores ,  ud 

^miles,ueIdeicriores; aliasdiucrfb  modout  ue]agentes,ueliri- 

*  troducentes,  uelnarrantes,atq.  autalienamperfbnaminduti,auc 

non  mutati-,dc  faltatione  haec  concludif.au/Taj  Ji  tco  pv9fji,a  /uijuSii 
Tcu  ^ci)p}^  dpfxovia^ ,  oi  t  op^^^nTutv ,  y^  ^  ap  «toi  SJ!g:.  t  iT^Hfjt,a,Ti^C' 
/iA.iV<»vpu9ium,  ij.ifJLOVVTou ,  ^ TTciSn.,  ;»ajf  yi8r„  y^  '^a.^e^c.,  ideft^Nu* 
mero  uero  ipfb  fine harmonia ,  imitantur faltatores :  ifli  enim  nu- 
merofagefliculationisuarietatejmores,  pafiiones&aftiones  imi- 
tatur.  Exquaorationeapparet,  OjO;^;)!r/i',fiuefaltationc,nihilaliud 
fuifTe,  quaui  facultatcm  quandam  motibus ,  acgeftibus  corporis, 
artificio  quodam ,  numero,  &  i  ationcfadisjimitandi  hominij  md 
res,afledus,& aftiones.  qui  enim in.  7. ciuilium dixejat, nihil  efle 
in  rerum  natura,quod  magis  exprimatrerum  fimilitudines,quam  H, 

„  numerus,&cantus,fapienteretiamrcripflt,  faltatoresinimitandii 

adionibusnumero  uti.  Quomodo  haccper  niimerofbsmotuseffi 
cereturimitatio,unusomnium  clanflimepofl  Ariilotelem  expref 

Pxob.  ij.  fitPIutarchusi,quiin.  ix^Conuiuialiumfaltationemtrespartesha- 
buifTefcripfit,  lationem,figuram,&indicationenr,eoquiatotaip 
faexmotibus,&habitudinibus,&quietibusconftaret,  perindcac 
harmoniaextonisatq.  interuaIlis:lationcnidicitipfenilaliudfuif- 
fe,  quam  motionem  atfecStus  ahcuius,  uel  adioniSjUcI  potentiae  re 
praefentatiuam:  figui-am  uero  fuifle  habitudinem,difpofitionem- 
que, in  quammotiohuelatio  terminabatur,nempequandofalta- 
toresquiefcentesfecunduni  Apollinis,  ueIPan]S,uelahcuiusBac- 

r.deleg.     chacruteflapud  Platonem)  figuram  difpofiti  mcorporis  fimili-i 
bu.sformisgraphiceaIiquantulumperfifi:ebant,indicationemau  F 
tem  fuiffen^  proprie  imit3tionem,fedahcuiusrei ,  nempe  terrae,- 
caeli,  uicinorum  numerofis,atqueordinatismotibusfaftamdecl3j 
rationcni.  quemadmodum  namquepoetae,dumimitantur,ahas 
nominibus  fidtis,  alias  tranflatis  uturt tur;dum  uero  indicant ,  pro- 
pria  nomina  ufiirpant:  fimi  Iiter  faltatores  imitantes,figuris,  &ha- 
bitudiiiibus;  declarantesautem  ,resipfas  praedidis  indicationi- 
bus  ucuntur :  adeo  ut ,  fccundum  Platonem ,  Ariflotelem  ,  atque 
euam  Plutarchum ,  tota  hacc  faltatoria  facultas  in  imitationefolo 
motu  fafta  cofilteret.ipfiq.  faltatores  nil  aliud  aftitabant,nifi  quod 
fefcmoucntesnumero,&ordincgcfliculantcs,  autIationibus,&fi 
gurismores  &  alTeitus  imiiabantur,aut  indicationibus  dedara- 
hant,automnibus(imulmores,  perturbationes,  atqueaftionesho 
minumrepracfentabant.unde  non  abfq.  fummaratione  Simoni- 


S  E  C  V  ND  V  S^ 


91 


A  des  pocta  {altationem  pocfim  tacentem,  ficuti  poefim  faltationem 
Joquentem  uocaiefoiebat:quamquam  refeitPutarchus, tempcfta  ^oco  ciu- 
tefuaucram  (altationcm  a  mufica,  cuiaflociabatur,deprauatim 
fuifl^e;atquc  acaelefti  iila  Jecidentem  in  tumultuofisac  indoftis 
Tl-.eatrisinflar  tyranni  cuiufiiam  imperium  tenuiflfe,  idq.  poftmo- 
dum  ufijue ad  tempora  noftra  permanafle ,  in  quibus  omnis falta- 
tiocorruptaeftjOmnescordatiuin  cognofcunt.  Quis autem pri- 
mushuiufcemodifaltationemliominibusdemonftrauerit,fatisco- 
pertumnon  habetur,nifiquod  Theophraftus  apud  Athenaeum 
rcfcrt,  AndronaCataneum  tibicinem,  dum  {bnaret,motionesat-  g.  dipnof. 
que  numeros  corpore  efleciife ,  &  ob  id  apud  uetcres  laltare  uoca- 
tuni  fuiflc  ficeliflare ;  poft  quem  Chleophantus  Thebanus, &  Pc.£- 
chylus multas (altatoriae figurasinuenerunt, quas  Ca,>^i<r/uiii; Si- 
Bcula  uoce  appellatas  Epicharmiaudoritate  infinuat  Athenaeus. 
unde  &  hodie  apud  multas  Italiae  nationesBalli  nomen  adhuc  per 
durat.Fuit  porrohaecfaltatio  tantaeexiftimationis,atq.  honoris 
apud  antiquiores,ut  ApoUinem  ialtatorem  uocarent,quemad- 
modum  Pindarus: 

0'/3;^«ra  A^Afl"a<  avdarav  ivpu^ctpirp  ^^o?^ov:  ideft : 
■  S/tltator  rex  (plendoris  ,pharetrate^.  C^poUo. 

ataue  illa  quandoq.  ad  tibiarum,  uel  lyrae,  uel  alterius  inftrumen 
ti  ujnitum,  uel  ad  cantum,  uel  abfque  alia  re  peragebatur .  Species 
autem  illius  innumeras  fere  recenftierunt  Homerus,  Plato  Xeno- 
phon,  Ariftoteles,Strabo,  Plutarchus,  Galenus,  Pollux,  &  Lucia- 
nus :  quaeillarumpraeftantiores  &  ilIuftrioreshabebantur,uela 
regionibus ,  in  quibus  in ufu  erant,  aut  repertae  &illuftratae fue- 
Crant^nomen  fufi;eperunt;uel  abinuentore,&  modo,  quo  effi- 
cicbantur:aregionibus  appellataefuntLaconicae,Troexenicae, 
Epirephy riae , Cictenfes, lonicae ,  Mantiniacae, Gaditanae , de 
ijujbusficluuenalis. 

Torjttan  exfpe^es  ut  Gaditana  canore  5at_  „, 

Incipiet  pritrire  choro ,  plaujitcj.probatae 

(^dterram  tremulo  defcendant  cltine  puellae , 

Irritamentum  Veneris  languentis ,  ^  acres 
Diuitis  urticae 
&huiu(cemodi  aliae  .  Abinuentoreautem  &  modo  uocatac  fuc- 
runt  aliae  Pyirhichiae  a  Py  rrhicho  quoda  Lacon  e,  feu ,  ut  alij  ma> 
lunt,aPyrrho  Achillisfihoinuentae,in  quibusarmati  faltabant 
cum  cantu,  &  fine  cantu.  ut  uidere  li  cet  ex  icone  ab  an  tiquis  lapidi 
bus  cxcepto,  quem  hic  ponendum  curaujmus . 

Gymnaftica  G 


PYPLRHICHIA  xSALTATIO 


S     E    C     V     N    D     V    S  99 

A  (Pynhichiasaurem  noftris  tcmporibus  acmulantur  illa  pugnarunr 
gencra,quasMorc{cas  populari  uocabuloappellant)  Ati.]ue  hae 
uarias  nominationcs  obtinuerunt,  ut  Orfitis,  &Epichiedios  pc- 
nesCrctcnfes ,  Carpacaapucl/Emancnfcs&Magnetcs,decjua  Xc 
nophon.6. dcexp.Cyri.  Iibro,apochinosfiucmac]:rifinos,  quam 
muliercs  faltabant ,  &  ob  id  Mariypiae  uocabantur ,  <S>.  quae  llabi- 
liorcs ,  Sc  uarictate  maiore  praeditac  erant,  ut  dadiyli,  iambici,  mo 
loflica,  emmelia,  cordax,ficinnis,perfica,phrygia,nicatifinus,thra 
cius,  calabrifinus.  Tclcfias  a  quodam  uiro  Telelio,  qui  primus  cam 
armatus  {altauit,fic  uocata,  qua  utcntesPtolemaei  milites  Alcxan- 
drum  Philippi  fiatrcm  fiiftulerunt,aliae  tornatiles  fiueuerfbriac 
quodfi;  incircumucrtcntes  {aItarenr.Erotianus,qui  Androma- 
cho  Neronis,quod  fi;ribitGaIenus,archiatro  contemporaneus 

B  exftitir,  has  faltationes  cT/Va?  uocatas  fcribit,  aliae  infanae,  ut  caudi 
fer,mongas,Thermauftris,necnon  anthema,  quamfaltantesobi- 
bant,ita  dicentcs,  ubi  mihi  rofae,  ubi  mihi  lilia,ubi  mihi  apia:aliae 
ridicuIae,utigdis,ma£lrifmus,apochinos,  &fbbas,  morphafmus, 
Glaux, & leo :  aliae  fcenicae, quales tragica , comica , & fa tyrica  : 
ahaclyricae,qualespyrrhichia,gymnopacdic3,&hyporchaemati 
ca.quae  omnes  quomodo  fierent,no  cft  praefcntis  tradationis  de- 
clarare :  fatis  fit  intelligerc  hanc  tertia  faltatione  tot atq.  plurcs  ad 
huc diuerfas fpccies,  quibus  libellum  propnum  dicauit  Lucianus , 
habuiffe,  ficut  etiam  diuerfis  motibus  tam  pedum,  quam  manuum 
utebatur.  cum  enim  motus  omnis  ex  fententia  Ariftotehs  ex  impul  7.  vhyC 
fu,  atq.  traftu  componatur ,  faltantes  aut  impellebant  corpus ,  aut 
trahebant  ■,  &  hoc  furfiim ,  uel  deorfum ,  uel  prorfum ,  uel  retror- 

^fum,uel  dextrorfum,uelfiniftrorfum:  a  quibus  poftea  motibus 
componebatur  fimplex  ambuIatio,flexus,  procurfus,{altus,diuari- 
catio,  claudicatio,ingeniculatio,eIatio,iadatiopedum,  permuta- 
tio :  quibus  tota  faltatio  perficiebatur . 

Befnefaltationis^i^de  loco.  Cap.  Vll. 

■jV M  antiquiin certaminibus,atq.uenationibuSjpedum 

exercitationibus  ferefernperftuderent,manibusq.  mo- 

Puendis  nullam  curam  adhi  berent,  uerifimile  fit,  ut  prius 

ifaltatoria  parres  inferiorcs  dumtaxat  exercens  inuenta 

fitjdeinceps^jl-w/Dovoiti/a^quaeordinatas  manuum  motiones  edoce>- 

bat,eiadiundafit,utunacumceteris  praedidis  motionibus  ma- 

nuuraconnexionemjconfertionemjcompedinationemjdiftentio 

•(!■.  G     jj         nem 


loc  citatis 
I 


ioo  L    I    B    E    R 

nem  ,compIexum ,  alternationem  {altatores  peragercnt :  atque  ita  D 
uniuerfa  faltatio  ex  motibus tam  manuum,quam  pcdum  ad  reprac 
fentandas res  formatis conflata  fit.cjuod  autem  faltantes  praecipue 
brachiamouercnt,fii;nificauit&Ouidius,  ubi  dixit: 

Siuerefi,cmtayfimolliabrachu,filta ,  3c 

Brachiafaltantu,  uocem  mirare  canentis. 
Huiusfinis  primarius  licet(ut  diximus}imitatio  forct  ,nihilomi' 
nus  alios  ctiam  fineseam  habuifle  comperio :  nam  ad  thcatra,&  ad 
ludosuohiptatisgratia,  nccnon  ob  rchgionem  quandam  ad  facrifi 

&  i'.'^'ai-  ciain  ufufuifiepraeterPlatonem  atquePlutarchum  teftatur  Gale 
te  amao.     nus,c]ui  in  principio  curatiuae  artis  ueliemcnter  contra  fui  tempo- 
rishomines  inuehitur,quod  faltatoriae  nimis  operam  darent,c]ua- 
fl  fbhs  uoluptatibus,  &  ludis  dediti  bonas  artes  neghgerent.  Quod 
pariteradquaerendam  corporisfortitudinem  mihtaremqueperi-E 
tiameademlaltationemaiores  noftri  uterentur,  tametfifupra  ex 
Platone  comprobatum  fuerit,  tamen  addendum  eft  illud,  quod 
omnisarmata  filtatio  pyrrhichia  uocitata  no  ob  ahudinuenta  fuit, 
nifi  quo  uirtute  ilhus  tam  pueri ,  quam  uiri  &  muheres  modo  ho- 
ftcs  elfugcre,  modo  inuadere,ahosq.  geftusbelhsgerendis  necefti 
rios  perdifcerent.undeapud  Xenophontem  PaphlagonesMimi. 
faltatriculam  a  IVlyfo  pyrrhicham  faltare  luflam  confpicati,  admira 
tesgraecosinterrogarunt,  numquid  mulieribus  etiamin  pugna 
uterentur.  in  hoc  quidcm  faltationis  genere  cuni  Phrynicus  fe  ex-- 
cellenter  in  fabulagefsiffet,  illum  fibi  imperatorem  Athenienfes' 
delcgerunt. Nequeetiamdifficile  eftindicarehanceandemfalta-: 
tion  em  &  bono  habitui  comparando,  &  fanitati  conferuandae  n5 
parum  conduxiffe:  quandoquidem  de  manuum  gefticulatione,  F' 
quam  ^^«/lOfoa/W  uocantgraeci ,  fcriptum  reperitur &  ab Hippo- 
crate &  ab  Aretaeo,atquc  alijs,  pro  exercendis  &  fanis  &  interdum 
aegriscorporibusufurpatamefTe.  Temporibus  uero  noflrisfalta-: 
tiones  alias  tcmporc,  ordine,&  certo  modo  fadas  talem  utihtatem 

dedi  t  P'"^ft3reJiemonegaret,  quemadmodumGalenujfepIuumosfa- 
libro  i.dc  nitatireftituifle,aIiosq. in  cifoliusfaltationisauxilio  conferuaffe 
cur.chr.      confitetur :  quifimiliter&:  faltatorum  exercitationesintercetera 

^**"  amedicopetitarecenfuit,  dumdixit:  opyviruiv  axuivTOVoiTt.tvna-Ht; 
ZM  auic,  ct/^ovTcu  fxiyiTcL ,  )(cf^  <rs^d  ivavrcu  ^pi<pof/.ivot  Ttt;^/5"a,  j(ffj 
OKXao-cufTig  i^ctv'i<rcWTcu-,  >(ff^ tsfocTV pncr I ,  }(c^ ^ ict.o^i^is<7tv 'f)n7rA^- 
<rov  To,  o-/eA«.ideft,  faltatorum  uehementes  motus,  in  quibus  maxi 
mefaltant,&  uclocifsime  uolutati  circum  circa  uertuntur,  necnon 
genuafieftentes  furfum  exfuigunt,atquc  cruraplurimumattra- 
r  Imnt 


S     n    C  -V    IN  iDiW     S  10 1: 

A'hunr,di'inricantquc.  ut4ubitare  nemodcbeat^  qaitfOrchefticam 
jngymnafticamedic>naeiurecollocaucrimus;prac(;ipacf|uo(.i  So- 
cratesin  conuiuioXenoph5ti$  feniltaroriam  tum  ad  uilctudinem 
crhcicndamjConferuandamque,  tum  ad corporis robur compiran 
diim  exercuifrepalam  profitetur,cuiusC]uoc)uegratiaeiuii  libi  am 
piamdomumopEaflreferunt.  Quiuero  hancorchefticam  exerce- 
rent,uariosfuiflercpeno.  Cinaedosmaximeomnium  (altandiarH 
ti  operam  naualfe fignificauit  Plautus :  apud cjuem  Periplcdom c- 
nusfenexficait. Tumadfaltandummon  cinaedus  u(c|uam  magis  '* 
falt3t,quamcgo.quamquam  Nonius  Marcellus  Lucili;  teftimo-  " 
nio,  atq.etiam  PIauti,uuIt,cinaedosdiftosaueterib.  faltatorcsip- 
{bs,atque pantomimos,"^'  tS  x.'iveiv  to  crco/xa.  Poetae fimi liter om 
nes  non  modo  hiftriones  motus  figuratosedocebant,uerum  &  ipfi 

B  quoqucinterdumfaltabat;namThefpias,Pratin3S,CratinusPhrv  ,  „.,   , 
nicus  poetae onines iccirco  laltatores nucupabantur, quia  non  mo  a:lu.}. 
do  propria  drammata  inter  laltantes  choros  repraefcntabant ,  uerii 
etiam  extra  propria  poemata  uoientes  omnes  faltare  edocebant. 
pueriquoque,&  malieres  omniuni  frequentifsimeinfaltationi- 
bus  uerfabantur,  poft  quos  etiam  faltationi  operam  nauabant  qui.- 
kufcumque  ualetudinis,  &  roborisgratia  uel  a  medicis,  uel  a  gym 
Jiaftis  illud  agere  praeceptum  erat .  Loca  autem  in  quibus  faltatio- 
nes  peragerentur ,  primo ,  dum  nondum  excultaeforent,  fuerunt 
nicij&plateaepublicae-.deindejCurair.aioremdignitatem,  atquc        "^  '-" 
ornamentum  recepiflfent,  ad  theatrorum  partcs quafdara  tranfla- 
tae  fuerunt,quac  &  ab  Arillotele  &  a  Polluce ob  id  orcheflrae  uo- 
tataefueruntjundectiamchorea  nomenfaltationis  pereleganse- 

Cmanauit.  a  theatrisad  palaeflras,  fiuegvmnafiaillas  tradudas  fuif- 

feauftorefl  Athenaeus,  cui  aflentiri  uidcturPIutarchus  in  nono  ^••'4-<Ji?- 
fynipofiacon,ubi  mcntionemcuiufdam  facit^qui  pyrrhicamadeo 
cgrcgic  filtauerat,utpusrosin  palaeftra  gefticulantes  excellerc 
Uifus  efl^et.  quo  ctiam  in  loco  Menifcum  paedotribam  faltatioms  iu 
dicemefTecit^utindepIaneconietftari  ualeamuspaedotribasgym- 
nafiorummmiftrosorchefticaenonparuamcognitionembabuiC- 
{«.Inconuiuijs  item  faltationem  cxercenfblitam  fuifle  teftatum 
dariflime  rchquitin  Sympofio  fuo  Xenophon ,  ficun  Plutarchus , 
&PIiniusnec  theatra  eandem  refpuilfe  memonae  prodiderunt. 
Concludo  itaque  faltationem  a  gymnaftica  omni  acceptam  efle,  fi 
cutifphaerirticam,quaefueruntduaeorchefticaepartes,  in  quam, 
&  iri  palaeftricam  unmcrfam  ipfam  gymnafticam  diuifimus:  atque 
iiaecfatisdeipfa. 

'.Aj  Gymnaftica  G     iij  Dc 


ii 
ii 


10*  L    I    B    E    R 

r-.  DeLuSfatorU.  .,  .u:  Ca/>,  HX.  IX 

EcLAR  ATA  iamfatis,quantumaJlianctia£l:ationcm 
fpeftabat,  (altatoria,  modo  palaeftricam,c]uae  cratalte- 
;|?ji  ragymnafticaepars,  utaggrediamur,operacpretiiicft, 
cui  poftmodum&reliquascxercitationesiam  ingym- 
nafi;s,  quam  extra  fadasfubiungemus.  Palaeftram  multasfubfe 
exercitationes  habuifledemonftratumfuperiusfuit,interquasco- 
tinuoprimum  locumobtmuit  lufta  a  Graeciscommuni  nommc 
7raAn,quandoquex;xTa/5A>jT/>c«  fiue  deiedoria:  a  Laconibusnun 
cupatn,  Haec  niiiil  aliud  fuit,  nifi  excrcitatio  quacdam  In  loco  gy- 
mnafij  peculiari  nempe  palaeftra ,  {lue  porticu  tedta ,  quae  xyftus 
uocabatur ,  fieri  folita ,  in  c]ua  lu<9^atores  bini  nudi , imdti  oleo , & 
puluereafperfi  kk  brachijs  complicantes,inuicemq. concertan-E 
tes ,  alter  alterum  deijcere  humi  contendebant ,  ad  quod  peragen- 
dum  embolae,  parembolae,  parathefi:s,&  {vftafesneceftario  requi 
rebantur,illudq.  praeceterisquacrebatur,ut  pedes  primocomprc 
hendcrentur,  quodPfcudolus  ebiiusapud  P.'autum  fignificauit, 
deuinodicens.  Captatpedesprimum,  Ludator dolofus  eft.Sed 
In  pfeu.      antequam  certamen  inirent,  mufculos  priuscalefaciebant,perfri- 
«(Su  j.        ftionibusque,  aclenibusmotibus  explanabant.quodfialiquando 
haccagcreintermiffifTent,ijsquaedam  partes  rumpebantur  con- 
cap.  8.        uellcbanturque ,  ficuti  traditGaJe.  4.  delocisaft"c(ftis:qui  etiam  ali 
bifcriptumreliquit,  huncagymnafticis  in  ludis  obferuatum  efle 
ordinem,utnumquam  uehementesinirent,  nifi  priusfaciles,& 
fimpliceseftentedofti,  nequehasaggrcdi  fblitos  antcquam  firica-' 
dediff     rentur ,  neqne  fricari,  priufquam  ungerentur .  Dixi,  bini ,  quonia  F 
pulfufim  .   etfi  plures  poftent  uno  tempore  eodem  in  loco  lufta  contendere , 
tamen  fcmpcr  unusunidumtaxatcomplicabatur,  &apudnonnul 
losnon  foluin  uiro  uir  concertabat,fcd  puellae  quoq.  iuuenibus 
conten  Jcbant,  quemadmodumapud  Lacones,&  ficuti  de  Chijs  re 
fert  Athenaeus.  Luitam ,  quam  non  tcmeregymnafticaeartismi- 
nimampartem  credidit  Galenus,non  defuerunt  inter  antiquos, 
quiomnibus-alijsexcrcitationibus  uetuftiorem  exftitifte  autuma-. 
rint,  nominis  illuis  qualitate  dudti,  quippe  cum  (TraAoz)  apud 
Graecos  nil  aliud ,  quam  uetuftatem  ludicare  uideatur:  nam  &  lo- 
cum  exercitationum  palacftram  nuncupatum,  7ra.Mv  primo  nomi 
natum  conftat.  quamquam  etiam  non  defuerint,ut  rcfcrt Plutar- 
a.Symp.     chus,qui  non  palaeftiae nomcn  "^OTTwf^T-aAn^quafi  antiquiffima 
jtob.4.      res  fitluda  ,  dcdudum  effe  uoluerint ,  fed  potius  quod  fblum  haec 
'.'U  l'      ^  *i  exer 


i 


S    E    C  V    N    D     V    S  i^f. ' 

A  cxCrcitatlo  ■JthAS idcft  luti,  pulueris,  &  ceromatis  egcrct;  atquc  ad 
idmagis  impugnandum  aliam  quoq.  rationemaddebant,  uidcli- 
ccthaudquaquam  ucrifimilcuidcri,ut  luda,c]uaeomnium  cxcrci 
tatipnum  artificiofinima,&:  aftutifsima  exdftit,  omnium  etiam  ue- 
tuftifsima  fuerir,  cum  mani  fcfte  appareat,  primo  in  ufiim  ca  uoca- 
ri,quac  fimplicia  fine  uila  arte,&  uia  magis  quam  methodo  confi^- 
ftunt :  undeSoficles -TrciXnv^^TTo  tS "raMvnv ,  quod  eft  dolo &  infi- 
dijsdeijccre,  fuiflcderiuatum  mahiit.  Phihnusautcm"^'  TSvra- 
Aai5"«,  ideft  a  conumftis ,  fimulq.  conncxis  quattuor  digitis,  quia 
luftatorcshacmanuum  partc  praecipue  operantur,  quafiitaipfi 
appellata  fit,perindeac  pugillatoriaapugnis.quam  fententiam 
ap€rterefeIlereuidcturIuIiusPoIlux,ubi  nomenilludfblamquat 
tuor  digitorum  mcnfuram  fignificare  fcribit,a  qua  menfura  dcdu- 

Bci  poftmodum  cxcrcitationis  nomen  ualde  longinquum  efti  &. 
prDinJcmcIiusfenfifleuidentur  illi,qui  "^570  iQ  TraXwou  natam 
&  dictam  TrdAnv^  credunt,  Ciue^^  rS 7ra./<}\.eiv  yjtj  7rd.>^iQ-cu^ 
quorum  alterum  apud  poetasdei]cere,&  proijccre  &  fpargere, 
quod  poftremum  ab  Homero  quoq.  ac Hippocrate ufiirpatum  te- 
ftatur  Erotianus;  alterum  apud  Platonem  in  Cratylo  a  terra  uel  in 
tnanibus  eleuare ,  quae  omnia  a  ludatoribus  intenduntur,  fignift- 
carcconftat:  mfi  quoque  uclimus,  utalij^itadidam^^^TS^^An- 
(rtai^tiv^i(efiyivi(Q-at  TriXcu;,  hoc  eft  appropinquari  &  uicinos  fieri : 
quandoquidem  curforesfemperdiftabant,  necumquam  appropin 
c[uabantur,pugiIIatores  pariteradefignatoribus  numquam  com- 
phcari  permittebantur ,  fed  foh  ludatores  hoc  agebant:  ut  omnia 
mehus  m  Syracufanorum  nummis  rccognofcere  pofTumus ,  in  qui 
biuficlu^atores  uarios  repraefentari ,  indicamt  nobisLigorius* 


m 


io4° 


L    I    B    E    R 


VJt 


S    E    C    'V    'N  't>  IvIS  ioV  = 

A Totaliacc  facultas  ingymnafijs  tres  fines habuIt,tcmporeq.  Gale- 
ni  miru  in  modu  eius  peritia  crcuit ,  ncmpc  quando  refei  t  ipfe  pri- 
modcart.xxiij.luftandi  magiftrosuarias,acmuItirorniesmembro- 
rumdiftorfioncs,circumncxionesq.  inuenifTe:primum,ut  Athle- 
tae  in  illisexerceretur,  quoin  ludos  (acrificia  &amphithcatraexeu 
fc$,ui£ioria2dipirci  poflent:atq.huiusludatoriaeau(florcs  fuilTc 
Antheu,&CercionercribitPlato;Secunduutad bellahominesex  7  ddcg. 
crcerentur,  quod  cj^ercitationisgenuj,  primo  in  ufu  pofitum  alija 
Thefeo  Atiienienfiii  principc;ahj  a  Phorbante  1  hcfei  paedotriba 
rcferunt.  tcrtiu  ut  homines ;  &  pueri  lu<ftantes  optimu  corporis  ha- 
bituacquirerent,  ficq.  fanitatcm  curarcnf,  in  quo  ufq.  adeo  elabo- 
rabant ,  &  totis  uiribus  contendcban t ,  ut  non  raro  fic  ludlantibus 
ofraaliquafrangerentur,6c"  luxarentur,  quae  illis  palacftrico  quo- 

B  dam  padlo  ab  alijs diuerfb  fc  rcmittere  cofueuilTe  teftatur  Galenus.  , 
Hoctamen  animaduertenducireduco,Galcnunon  modoluftam  chinamen. 
athletica,quarefpub.  bencinftitutasodifltfcnbit, improbafTejUC 
rn&fanitati  ftudcteinterdiiparcelaudafre,utpotequarobur  qui- 
deaugetur,at  !uxationis,ac  fradionts  offium,  necnon  fuftocationi» 
periculumimmincat  fimiliter&ClemensAlexandrinusquitem- 
porcGaleni  Romac  floruit,in  ii;.  Pacdag.  lib.  ubi  exercitationum 
traftationem  habet,Iudasomnes  improbat,  eam  tamen  honeftio- 
re, & magis ujrodignafacit, quae  /jt.iT' ti/o^» fxovogSc gratia  bonae, 
ac  utilis  ualetudinis  efficitur.  Praeterea,quoniam  Plutarchus  folii- 
modo  lu£iam  &  pancratium  uolutatorium  in  palaeftra  exerceri  fb 
litum  fcribit,  duo  cofideranda  funt.  Alteru,  q»  palaeftra  aliquando 
(ignificat  totu  gymnafiu,ut  flipra  declarauimus,  aliquando  locum 

Cjngymnafio,  ubi  totexercitationesanobisin  primolibroenumc- 
ratae  pcragebantur;  aliquando  locu,in  quo fbli  lu6tatores,&pa«- 
cratiaftaeuolutatorij  exercebantur,  quorum  certaminagrauiaa- 
pudGalcnumhb.iij  detuen.ualet.cap.ij.  appellantur.quemadmo 
aum  hic  innuit  Plutarchus,atq.  etiainnuereuifuseftOalenusin 
finc  libri  deludo  paruae  pilae.  Alteru  gjduplcx  crat  pancratiil,  pri 
mu dc  quo  agcmus infra,  ex lufta &  pugilatu  copofitii.Secudum^ 
uc^utatoriiinuncupabatur,fpcciesq.  ludtaeerat,naminludacer- 
tantes CeCe dei/cere  ftudebant,re6tiq.  manebant ;  in  pancratio  aulc 
uolutatorio  humi  profternebahtur,atq.  ibi  inuicem  eoplicati ;  feq. 
mutuo conuoluentcs alter  altcrum fibi  fupponere nitebantur:que 
tdmodifm  darifsimemoftratdepifti  hic  nummi  cuiufdam  Saluftij 
Audoris  qui  fub  Valentiniani ,  &  Placidiae  Auguftae  principaiu 
Africae  regnoui  occupato ludos  Amil€s,atq.aliosob  uidoriam 
«didit. 


lO^    - 


L    I    B    E    R 


PANCRAmVM  VOLVTArORTVH 


1  ?;;.i. 


.!>;>,:■.. 


.liLu.; 


S     E    C  -V    N-''I>i    V    S  107 

A  Dehacexercitatione  uerifimife  mihi  fic,'Ariftoteleinuerba  feciflc^ 

ubi  nuHum  creftiim)& ftafitem  continenter,&  tuto  incedere  pof-  ^'^  <''■.'.»' 
fedemonftrat,qiii,iperintdc{emoucrct,  utpalaeftritae,qui  perpul  „rcfl'Q.,i'i 
uerem  in  genua  fubiidentes  procurrunt .  De hoc item alicui  proba 
bile  uideretur,  lociitiim  elTe  Martialcm,  ubi  dixir . 

Non  amo  qiii  mnctt  ^fed  qmfuccumbere  nouit 
Et  didicit  melim  thV  (tvtmXivoTrdihiW . 
nifi  potius  exponendum  eilet  tfVazA/fOTrttAMi',  reflexionem,  c|ua 
palaeftritarcdufto  pectorcaduerfariumretrahebat,acidumi!lius 
deuitabat.  De  codem  itcm  loquebatur  Antyllus  apudOribafium ,  <   collcft, 
dumdupliccmludametfecit,alteram  ereftam,altcramfuperpa-  "?'  ^^' 
iiimento ;  pro  lufta  fuper  pauimcnto  nil  aliud  intelligcns,  nid  Pan 
cratium  uolutatorium,quodtamen  ualde  diuerfumeratabaltcra 

B  uoIutationeiabHippocrateaA/vJ^wViocnominefignificata  quaho 
mi nes  in  palaeftra  humi  proftrati  uel  (bli,  uel cum alijs  circumuol-  ^  ^^ ^^,^^ 
uebantur,  &de  qua  Coelius  Aurehanus  uerba  fecit,ubi  uolutatio 
nemin  palaeftra  prodiminuenda  carne  laudauif.fi  quidemin  ea 
ncccertabant,ncque  complicabantur,fed  folum  celeriter  fiipra 
pauimentum  nitidum  autpuluere confperfum fefe rotabant .  un-  t.a cu.u». 
de  Galenus  cam  inter  celeres  motus  non  fine  rationc  pofuit . 

BePugilatu,(^Pti»cratio^(^CeJliltti.     -.yCaf.  IX. 

Vgilatok.iam    «TJri/^itt/xxV  a  Graecis  uocatam  ante 
Troianorumtemporainufufui(le,teftatifuntPlinius, 
&  ante  Plinium  Homerus ,  quem  ctiam  Plutarchus  m,  Pfob.j. 
x.Symp.obfcruauit,  continuo  pugilatum  luttac&our- 
C fui iccirco  praeponere ,  quoniam  hoc  exercitationis gcnus  prius il 

lisorigine  acccpit,  ficuti  quoq.  Lucr.  hocuerfuinnuereuidetur.  '  rT 

:  '^■■mxa.ntiquama.nitiytinguesydentesq.fuerunt.  Lib.j.     « 

Quiducroeflethaec  exCTcitatio,quomodoq.perageretur,  pauci 
(quodego{ciam)diligenterexplicarunt,&minuscetcrishancrem 
intellexerunt  illi,  qui  pugnam  cefluum ,  &  pugilatu  idem  pcnitus 
«xftitilfe  uoluerunt.ex  au(.%rum  tamcn  fcriptis  conicftura  confc- 
<|ui  poffumus,inhacexcrcitationehominesnudosconcertarecon  '  i 

iueuilTe,  pugnisq.  flriitis  uel  nudis ,  uel  aenea ,  uel  lapidea  fphaera 
plenis,  undc  T(ticupoij.a.y^eiv,  ucl  loris  larainaue  circumfepti  fcfe  in- 
uicempercutere  modocaput,  moJo  dorfum,  modo  brachia  pe- 
tentes,nequcumquamlefemutuocomplicances;in  qua  pugnafu- 
perabatqui  ucladuerfariumpugnorumidtibiisin  tcrram  profter-  .j 

.nebatjUel  grauius  &  damnofius  feriebat.Tynhenos  ad  tibiam-^o». 


X 


:"T 


loS  .:    L    I    B     E    R 

rtveiv  roirt05,£uifre,elifententiaEratofthenis  refeit  Aihenacus^.D 
'■'[■  ■'  ■'  Dipnofbphi.HoccertamenPIutarchusquidemexerccndocorpori 
»«ymp.  infcruijfle^tcftatum  rehtjuit.egoueroitafentio,  pugilatuiTiintcr: 
exercitationesaGalenoin  z.detu.ualetu.adnumeran  ,fed  prola- 
nitate  tuenda ,  proc).  bono,corporis  habitu  comparando  parura  iii 
ufuingymnafijs  fuiflc.  ad  quod  crcdendum  duabus  potiflimum 
rationibusadducor,  quarum  primaefl,  quodGalenusbij,  ucl  ter 
fblummodo  pugilatum  nom)nauit;&  Antyllus,  cjuihancremdi- 
ligentinimctractauit,nulium  paeneucrbumdehacexercitatione 
habuitjiicuti  necullusahiis iidedignusn)edicuse>:cepto  Aretaco, 
cjui  iniiertiginofispugilatumcommendarcuidetur:nifi(quodcgo 
fulpicor)  Iit  Graccus  contcxtusdeprauatus.  Quod  fi pugilatus  me- 
dicaegymnafticaeexercitationis  genus  exftitiflet,aequum  certe 
erat,  nonadco  ab  omnibus  filentio  practeriri.  Altera  ratioeft,E 
quod,{i  naturam  pugilatus  exade  fpeiftemus,  cum  percufiiones,  & 
euitationes  bcllum  gerentibus  neceffarias  aemulctur,  ut  dicebat 
Plutarchus ,  edoceaique,  quin  militarcm  peritiam  magnopere  ad  • 
iuuet ,  infitiari  non  poflumus;  at  cum  folum  brachia ,  atq.  pugnos 
e-xcrceat,  interdumq.  potiusplagisacgrauibuspercufsionibuscor 
pus  offendat,quomodo  ualetudinis  conferuationi ,  boniq.  habitus 
acquifitioniconferrepoflit,non  uideo;uttutodicendumfit,pugi- 
latumingymnaftica'medica  exiguum  ufumhabuifTe,  in  militarf 
uero  multum  ,  inathletica  plurimum :  cuius  principe$&  audores 
fuifl^e  Amycum,atque  Epeum,  prodidcruntPIato  6c  Galenus,nec  ■ 

non  in  qua  adco  GlacusCaryftius  cxcclluit,ut  quinda  &  uigefima  * 

Olympiade  coronatuspydaeideftpugilatoris  nomine  perexcel- 
lentiammeruerituocari.  Pugilaioresiftospinguedini  comparan-  F 
In  Eun.     dae opcram  dediflV,Iegitur apud Terentium,  quod agebant,ut gra 
adl  i.fce.j.  uiuspercutereualerent,&plagasipfisillatasminus  fentirent:  eft 

enim  cxperientia  2c  ratione  comprobatum .obefbs  minus  excarni-  ^ 

businiiiriasfcntire.CurauteraTefpriojllePlautinus,abEpidic6 

intcrrogatus,quomodo herilis  filiusualeret, rcfpondeat,  pugili- 

ce  atq.  athlctice  ,  non  cft  admodum  difficile  conie(iiura  confequi. 

»  dealim.  quod  ctiam  Galcnus  fcriptum  reliquit,  Lui^atores  potifsimuna 

■**      athletasueroscflcuocatos,fedpaulloanteipfiustemporaetiameo 

demnomineappellatosfuiflc  pugiles,&  pancratiaftes.quaderc 

fieri  potcft ut  Plauti  aetare  pugiles  ab  athletis  diucrfi  eflent ,  utriq. 

Plau  inE-  tamcnrobori, &corpoiiscrafsitieiftuderent,&iccircoferuus  illc 

pidico.       merito  pugilatum  ,  &  athleticam  feparauerit,  herumque  fuum 

robuftum, &pinguiucntieefle  fignificant.  Exlu6ta&  pugilatu 

tertium 


ti 

>i 


SECVNDVS  lop 

Arcrtium  quoddam  cxcitationij  genuscomponebatur,quod  pan- 
cratiumcommunitergymnafliciomnesappcllabant,  in  hoc(utte 
ftatur  Ariftotcles  prmio  Rlietoricorum)c[ui  excrcebantur  aduer-  Cap.j. 
farios &  pugnis  ferirc,&  coprimerc,  &  continerc,& deijcerc  ftude 
bantmam  pugilcs  foL  s  pugnis  contcndebant,nec  umquam  compli 
cabanturjlui^atores  complicabantur&comprimebant,  utdeijcc- 
rent,  fed  pugnisminimepercutiebant;  pancratiaftaetum  utroque 
utebantur,  &  tum  ctiam  quacumque  alia  ratione,  ut  dentibu5,ge- 
nibus,calcibus,talitris,deniquetotocorpore(utdixitPaufanias)    '  ''"^  '*" 
aducrfarium  uincerc contendcbant ,  atque in  eo a  pugilibus^difte- 
rcbant.  quod  illi  pugnis  ftridlis ,  hi  digitis  fblummodo  inflQxis  cer  i.dc  mota 
tabant.atque hoc  (ignificare uoluit  Galenus  ubi fcripfit :  h cTe  iKo,'  niaicul. 
Tog Tcov S ttKTvXeov  x«fc,a<pfl«,TO  <r^>i/u!,et  T)ig ^etpog yivotTO uiiAiTct 

B  ToTc  ov  7ra.yx.pa.Ticf>  ■■SffOTtTax.ocnv  auuTnv  ofjioiov ,  lioc  eft ,  fin  autem 
unufquifq.digitusfle(ftatur,manusfiguraijsmaxime  fimilis  eua- 
det,  qui  ipfam  m  pancratio  protenderint .  talis  etenim  manuum  fi- 
gura  prchenfandis  aduerfarijs,  cui  maxime  ftudebat  pancratiaftae, 
utnomenquoque  fignificare  uidetur,ualde  accommodata  erat; 
hisdecauffis  exercitatio  haec  •;Ta^^a>/oi' uocata  eft  quandoque, 
(icuti  PlatoEuthydemum  Trau^avofdixit^necnon  ambobusdiffi 
cilius  ceitamen  habebatur,  obquod  Galenusin  6.  Epid.ubireni- 
bus  aifedis  exercitationem  commendat  Hippocrates,fub  tali  exer- 
dtatione  non  debere  pancratium  ob magnitudinem  laboris intel- 
ligicredit.  quaitemrationepermolumopinor  Platonem,dum  8. 
de  legibusfua  illa  parum  ab  aliquibus  approbata  feminas  exercen- 

^dirationeduiftusmulieres  folummodopoftnubilem  aetatempan 
^cratioexerccri  confulit.  de  Pancratij  fpeciequapiamloquebatur 
mea  fententia  Galenus,  quando  in  commentarijsfuper  libellum 
dcfalubridiactadixit,gvmnaftas  ferequosimpinguareuolebant 
conftituilfe,  inter  exercendum  ■^o<rct'^c<Q-a/ ,  ^a)  a-ci)ixa.TOfj.a^eiv.y 
(erant  enim  c[uaedam  exercitationum  genera)  ut  fcilicetiungeren 
tur,  & toto  corpore certarenr ,  fed  nudi ,  ac fine  complexu .  Hanc 
cxercitationem  ex  his  fuiffe,  q  uae  in  gymnafijs  peragebantur,  per- 
fpicue  fignificauit  Propertius ,  ubi  palaeftrarum  Lacedaemonio- 
rumexcrcitationesdecantansdixit; 

Etpatitur  duro  uulnera.pa.ncra.tio . 
Neq.  tamen  ob  id  colligere decet ,  Pancratium  apud  medicos  mul 
tum  in  fanitatis  ufum  uenifte,  quoniam,  fi  pugilatus  &  luda  rarius' 
ab  ijs  corpori  exercendo  probabantur,  tanto  minus Pancratium  ex' 
pugilatu^&Iuita  conftansfanitatijmultum  ex  ufu  cfle  potuiffecre-i 
.  .:.•;!  '  denduin 


iio  L     I    B    E    R 

dendum  eft .  cjuod  C\  Galenus  aliquando  fcripflt  fe  plurimos  Pan-  D 
1  S  tu.na.  cratiofanitati  reftituiife^autinipfaconferuaffe,  illud  effecitm  ijs, 
''■     '■     quiexercitationibusluiir.rcemodi  folisdediti  eranr,  arq.  tuncma- 
gnaprudentia,&  dexteritite  adliibitis :  ut  nequaquam  inferen- 
dum  fit, Pancratium  in  gymnaftica  medicinae  locum  aliqueprae- 
cipuumhabuifle;  quamuisfccusplurimum  eiusaudloritasinathle 
tica  ualuerit, atqucetiamin  bellica;  quandoquidem  in  ludis,  & 
certaminibusufqueadeoPancratiaftarumfpedtaculumobledabat 
atquereputabarur,  utetiamnobilesilludexercerenon  recularct, 
quahs  fuit  Plirynon  Atbenienfium  dux  Pancratiaftes  clarifsimus, 
quemPittacus  Mitylencus  fingulari  contendens  ccrtamine  rcflc 
fub  clypeo  latente  muoluit,  atq.  hoc  modo  fiiperauit :  quahs item 
fuit  Autolicus,cui  ob gloriam  Pancrati;  in  Pritaneo  loco  Athenis 
dignifsimoftatua  ereda  fuit.  Simile  profefto  pugilatui  uel  potius  E 
eius  quacdam  fpecieserat  certamen  illud,quod  ceftibus  perngcba- 
tur. ijautemerant  larhinae  aeneaemanibusal]igatae,quibus  au- 
temalligabantur,erant  loraquaedam  pundlis  interfl.inda,quac 
manibus  &  brachijs  circumcirca  alligabantur,ut  non  modo  ponde 
re aliquo, &  crafiitie,  uerum  etiam  foliditate  ccllibus  certantes fe- 
jpfos  ferirent.  undepatet,hos  aliqua  ex  parte  diuerfos  fuiffe  a  pugi 
libusproprieuocatiSjnempequifDlis  manibus  in  pugnos  coniun- 
ftisinter  fe  dimicabant:  quamuis  etiam  ita  certantes  nonnum- 
quampugilcsuocarifcio,  utapud  M.  Tullium  i.  lufculanarum 
quaeflionum  lib.  Ceftiphoros  in  gymnafijs  quoqueexerceri  fo- 
litos  teflatum  fecit  Propertius ,  qui  libro  j.  in  palacftris  Spartano- 
rum  puellas  etiam  cum  ceflibus  exerceri  confueuifle ,  in  hunc  mo^ 
dumfcribit.  P 

2Vu»c  Itgat  adcejlumgaudentia  hrachia  lorls , 
Qiiod  uero  huiufcemodi  certamen  potius  athletae,  quam  fanitatis 
ftudiofiexercerent,  cxi;s,quaefupradcpugilatu{cripfimusjfacile 
cognofci  poteft: quandoquidem  tanto deterius  percufliones  cefli- 
busimpadaecorpora  hominum,quam  pugnisafficiunt,  quanto 
pugniexpanfismanibus.  quarenoneftcredibilefanitatisftiidiofbs 
noc  exercitationis  genus  adamaffe,  &  qui  fe  uerberibus ,  plagis  ,& 
idibus,pugnisq.  exponeret,fanitatiadmodum  confuluifTeificut 
exaduerfo  athlctasnon  parum eodeleftatos^hincconijcerepoffu- 
mus ,  tum  quia  maxima  populum  huiufcemodi  pugnadeleftatio- 
ne  afficiebat,  tum  quia  gloriam ,  &  pracmia  ex  ea  populi  uolupta- 
tein  amphitheatris,  &  facrificijs  comparabant .  Ceftibus  enim  cla- 
rum  fuifTe  Amycum  Bebryciorum  regem  ,  Neptuni  fihum  a  Pol- 

luce 


SECVNDVS  tii 

Aluccocclfum^fcripfitValerius  Flaccus  4.  Argon.  ' 

Spartater.ip»eapugilem  ciim  Gymnade pinguem 
Stratiim  Behrycijs  K^mycumfii[l>exit  arenis . 
fimilirer  Virgilius  Entellum,  ac  Darctcm  ,  &  Ouidius  Brothcam,  '  •  Aneid. 
ac  Ammonem  cefljbus  ualuifle  fcripferunt.itaciuc  inter  pugila-  ''  ™** 
tum ,  Pancratium ,  & ceftus,  unum  Pancratium  in  mediona  gym- 
nafticafrequentius,  ceterosduosrariusufurpatos  efle  lam  liquet. 
Pugilumautem  ,qui  ceftibus  certabant,necnon  ceftuum  ipfb- 
rum  uarias pi<5turas hic danius ,  ut ipfas  uel  ex  fcpulcrorum ,  uel  ex 
gemmarum  antiquarum  fcuIpturiscaptasnobisdeditPyrrhusLi- 
gorius  ,  m  ucterum  monumcntis  rcnouandis  peritiiiimus. 


v^. 


L    I    E'   E    R 


I 


S    E.   CtV:  H    V(    Y    S 


fU 


CyRinaJUca 


B 


1    i    B    E    R 


S    E    C    V    N    D    V    S  nf 

X^'"  "J         VtGtH-r».  Cap.  X. 

Ntercctcrn,quaeobuit3econ(eruationem3nimalibusa 
natura  iributa  fuerunt,  currendi  poteftatcm  praecipua 
c{rc,omnes,quieoriimftatumconriderare  uoknt ,  ilnc 
laboreinteliigeni,fiquidcmcctera  <fiaeque,quibus  (e 
ip{a  tucntur,uel  non  ftatim  connafcuntur,  uel  non  pcrfcfte  corpo- 
radefendereualent,tjuinabin(idiantibus  aliqua  ex  partelaedin- 
tur;atcur{uscunfti$fereabortusprincipiodonatur,atqueitacor 
pora  ab  infidiatorum,&  omnium  otFendereualetium  iniurijs  tuc 
tur,utnullamlaefioncm  ea  fuftinere  patiatur.  c|uomjgishomini 
ualdeconquerendum  cftet,  cum  multo  lempore  ad  currendum 
incptusdegat;ni{i  &ipfe,cui  cruraambulationis,&curfusgratia 
Janaturain  eam  figuram  fabricata  Ariftoteles&Galen.prodide-  -^[  ^°p 
runt,hanciaduiam  cuftodia  parentum ,  fub  qua  tunc uiuit ,  facile  li.ij.ii  ufu 
emcndaret,cjuietiamnaturaedonisnonmodoad  uitam  conlerua  pitcium. 
dam,uerumctiam  adeamiucundefimul,atque(ane  traducendam 
uel  folu$,ueI omnium  animalium  maxime uti  nouit,  ficuti  in  cui-- 
fu  uiderepofTumutjqui  cum  uitaedumtaxatconferuandae  caufTa 
homini  tnbutus  forer,eotamenadgloriam,ad  uoluptarem,adfa- 
nitatemconfequendamutinon  aegre  tuIit.Qui$nefcit,maiores 
noftros  inter  alias  exercitattones  ad  fpe<fiacula,  ad  militares  excici- 
tationes,  adfanoshabitusacquirendos  inftitutas  curfum  cjuoque 
habuifle^-cuilocumpecuharemin  gymnafijs  affignatum  nullim> 
uiderelicet,quodhaecexejcitatio  in  uijs  ipforum  communibus, 
dum  ab  alijs  non  occuparentur,fieri  pofter^atque  etiam  quandoq. 
C  in  loco,ubi  altus  puluisftratus erat,fi  credimus Luciano,  ageretur.  [ndialogo 
nequeenimperidromidasad  curfam,etfinomcn  innuat,  fed  ad  «legynwa- 
deambulationisufuminftitutas  fcinius  ex  fupcrioribus.Athletae, 
«juiludorum&ccitaminumgymnicorumcclebritatesrcpraefen- 
tabanr,ufque  adco  currcndi  oim  interdum  aeftimabant,ut  (  quod 
refertPIinius)lieneinfibiipfisinurendumcurarent,quominusiI-  li.u.c.jy. 
lecurrendi  ccleritatcm,ficutifbldt,impedirct.  Huiufcecurfusccr- 
tamcn,ficut&ludlie  primosEIeosfineulIoueterismemoriaccxd 
^oinftituifte,au(5torcftPaufanias:  apudqucmfimilirer  lcgitur, 
Endymionem  filijs  de  impverio  talc  certamcn  in  Olympia  piO' 
pofu;ffe;necnoncunendi  morcm  Ncmiacis,&  Iftlimicis  inter- 
miflum  ab  Hadriano  reftitutum  cfTc .  Ex  qun  loco  fcirc  polTumas  5.&<^  E'i'a 
&fcruos,&ingenuosantiquicus  in  cmfas  certamimbu.';  conten^ 
diflc:eo  magis  (^uod  tradit  LampndiuSj  Alexandrum  Seueru  num- 

H     i\         <^uani 


tt6  L    I    B    E    R 

quam  curfbrem  nifi  feruum  uoluifle,quoddiccrct,  ingentium  no  0 
'■«^f''?;  niH  in  racrocertaminecurreredcbere.Exalteraparte  Platoadbel 
Jicas  C3(crc)tationes  ita  curfum  commenJauit,utnon  modo  uiros, 
&iuucnes,uerum  etiam  uirgines ,  pueros,&mulieres,  omnesquc 
t.im  nudos,c]uam  armatosad  currendumexerceriuolueritnori  in 
fto.diorolum,rcd&  indolicho,mdiaulo,  &in  ephippio.Platonis 
fententiamfecutusVegetiusin  commenranodemilitari  exercita- 
tionefcnptumreliquit^ad  curfum  praecipueniuenes,  qui  militari 
cifciplinaeincumbunt^affueraciendos  efTe,ut  maiore  impetuin 
hoftemcurrant:utlocaopportunaccleritcr,cumuruuenerit,occu 
pcnr,ue]aduedarij$idemfacereuolentibus  praeoccupct,utad  ex- 
plorandualacriterpergant,alacriusrcdeant,utfugientium  facilius 
tcrgacomprehendant.Refcrt  SalluftiusdeMagni  Pompeij  exerci 
tationeeum  cumagilibus,filtu-,cu  uelocibus,  curflj-, cum  ualidis,H; 
uedecertalfe.nequealitcr  Sertorioaequandiiumquom  fuifle,  ni- 
fi{e,&  fuoi  milites  huiufccmodi  frequcntibuj  exercitijsad  bella 
praeparaffct.Ex  quibuscolligitur,  curfumhuncin  gvmnafiica  bel 
licamaximi  mometi  fuifrc,&qucmadmodum  athlcticu  quattuor 
praecipuashiibuirtefpecies,ftadium  de  quo  D.Paullus  loqueba- 
tur,quandodixit,currente$  in  ftadioob  corruptibilem  coionani; 
certarc;  dolicum,  diaulum,  &  armatum  ,  in  quorum  poflrcmo  bis 
i^j  j  Callicratem  uiciilefcribitPau{anias,unde  <raS^io^p6fxoi^^oXt^o-^ 
S' p6 ixoi^S iauij>^S pofxot , OTrXiroSpOfxi  didi  funt,  horum  exercitato- 
rcs .  Qui  praetcrca  Galenum  medicum  in  2.  &  in  6At  tuen.ual.li- 
bro  non  ofcitanter  uidit  intelligere  facile  porcft ,  curfum  inter  ex- 
ercitationes  lanitati  ac  bono  corporum  habitui  conferentesnon, 
hbiEpo.  exiguampartem  habuifle:quandoctiam  Senecainter  exercitatio-  Fi 
•».xT.  ncscorporis,qu3rum  rationcm  habendam  cenfuit,  primum  lo- 
cum  curluidcdit.Huiustrestantumfpccieseflt.cifle  Antyliumre-. 
pcrio,aIteram  in  anteriora  currendi ,  alteram  in  poflenora  ,altera 


i.'<f  rii  ua. 


n  orbcm.quamuisitem  apudGalcnum  &dolichum,&  diaulum 
caji.ie.  repcriri  fciam, quorumaltcrum  rcfcit  ipfe  Graecis  continuatum 
diu  curfum  i!gniticarc,qut  m  tanfen  maior  pars  audorum  duplicil 
fladijfpatium  cxftitiflecenfcr,alttrun)  uerodcfiniunt  fcre  omnes 
fuillecurfum,quoftadiumfemelcurrcbant,  &rccurrebant.  Itaq. 
fladiun'  cratcurfusuniustatumftadij,  dolichus  duplex  uno  curfu 
fladiuni,diaulusduplc>:,&ipfefladii!m,fed  reflexo  curfu.utfieri 
pofle  ciedam  pciyflilil  intcrioris  aii  bi  um  ,  quem  diaulum,ob 
duorum  itadiorum  mcnfuram  uocatu  m  tradit  Vitruuius  huiufce- 
modi  curfui  inferuifle .  Quapropter  falfum  iJlud  tffc  deprchendi-. 


SECVND.VS  1.7 

A  tur,quod  apudSuidamlegitur,  ftadiodroniof  longioremtraftufH 
metiricurfudolichodromis,cumlaiiusconti-arium  manirefto  m- 
telligatur  ex  Parmcnionis  epigrammate. 

i.hcU,IXYi^t\THCJ¥<raJice)S'6Xf^QV, 

n  oM'  ctioLKVKXfiTcu  ^oXt^a  S^po/u.oq  ov  To^ica  Ji 
0'^vg  i?\gLvv6uivog  TrvivfxetTOQ  ^  t6voc. 
Idem  cx  proucrbio^«  (^mtw  av  ^aSia  (S^oAi^ov  a  Polluce  hb.iij.ci- 
tato  magisadhuc  confirmatur,quo  fignificatur,in  re  minori  n5  cf. 
fe  quacreda  maiorem.  Ad  haec  habuit  curfus  multas  fpecies  a  loco- 
rum  uarietate  defumptas,quoniam  fi  quando  extra  gymnafia  cur- 
fitabat,proutnecefiitas,comodita$uepoftulabat,autperplanalo_ 
ca,autper  a{pera,aut per  aequalia,aut per inaequalia ,  aut  per  pra- 
ta,autper  montescurfumagebant.Nequehicmirari  debet  qui{- 
B  quam^^uod  ualetudiniftudentesextragymnafiaquoq,  currerenf, 
propterea  quod  loca fimilia  cum  haud  quaqua  omnes  formas  exer 
citationibu*quibu{ui$aptashaberepoficnt,cogebantur  interda 
Homines,proutualetudinisratioexigebat,extragymnafia(pdire, 
ubi  perinde  ac  in  illis  modo  induti ,  modo  n  udi  curiebant,de  qui- 
bu$omnibusexftatAriftoteli$fentenria,  quodcurretesnudiuefti-  i  partic. 
tiscoloratioresredduntur,utomnesquiloca  Jibera  &  afpiratiora  P'^°'^?°.^ 
incoluntjmehuscoloraniurjquamqmimpedita&filentiatenent, 

DeSalfu.  Caf.  XL 

V  R.  s  V I  (altus,aA^tt  a  Graecis  gymnafticis  uocatus,no 

parum aflimilatur,nempe  qui,ficut  curfus  eft  continua- 

tiisfaltus ,  itaipfefit  intercifuscurfusihuncafaltatione, 

dequafuperiusfermonemhabuimus,logedifferie,nul- 

Iusambigit,cum  opusalteriusip;).f<c9-au ,  alterius  aMe:S-«u,  &a 

Platone,&aGaleno,&areliquisprobatisaudoribusdicatur.Hu- 

iusexercitadones  nullum  feread  bellicaexercitationem  eftatu  di- 

gnum,auinon  filtem  neceriarium;,aut  non  admodum  crebrura 

ufiimcxftjtifi!e,indeconijcerem,quodPlatointer  ahasnuUa  pror-  ]j[j ,  jg'„ 

fusde  illo  mentionem  fecerit  fcd  unius  Vegetij  in  hac  re  non  con-  miii.c.?.' 

temnendi  audoris  teftimonium  me  fecus  fentire  cogit,  ubi  lcnbit 

juuenes,quimilitiaeoperanauant,  adfaltupraecjpue  excrccndos 

efie,quo  uel  fofiae  tranfilumtur,  uel  impediens  afiqua  altitudo  fu 

peratur,ut,cu  eiufmodi  difficultatcs  euenerint,poffint  fine  labore 

tranfire.Inathleticauerpfacultateialtulociihabuifie^praeterPin- 

H     u;         dancos 


C 


i 


iiS  L    I    B    E     R 

daricos  intcrpretes  ,qui  inter  ludoj  in  pentathlo  contentos,(altum  D 
primum  hoc  uerficulo  fecerunt . 

ideft, 

SaltiiSy  ttm  difcnititm  lucfa-,(^  iacula,  curfm, 

teftat  abunde  An{loteles,q  in  libro  de  comuni  aiaiiugrcflu  fcriptCi 

relic]uit,penraih]osatbletas  halteribusutraquemanucompreheo 

fis  maiorcm,&  concitatiorem  faltum  edere,quam  non  comprchen 

{is  quod  itcmpoftipluml  heophraftusin  hbro  <zz^^xo7r&)i/ plane 

confirmauit.Porrogvmnafticam  medicinaefaltunecipfam  caruif 

fe,ratiscomr.robauitGnIenus,dum  eum  intcr  cctcras  palacftrarii 

exercitationesfacpiusrecenfuitifcd  Antyllus  penesOnbafium  dili 

gctiusomnibus  &  faltum  exercitationem  faniiaii  idoneam  efle,  & 

quid  flt,demonftrauit,ubihancfententi3m  habuit:  quod  exflhre,  j5 

&  faltare  inter  fedifterunt,quoniam  Tr^cTai^^fiue  exfilire  eft  motus 

^  quidam  curfui  fimilis,  quado  fcilicet  eodem  in  loco  corpus  manet 

poplitesinfle(5tendo,&  circumuchendo,faItusfiue  aA/waeftmo- 

tus  fermecontinuusin  fublime^uel  tamquam  medium,  ueltam- 

qu.immetamnullisccrtislegibus, neq.imitationibus  terminatus^ 

ob  quod  a faltatjone  differre apparet,  nempe quam legibus,nume- 

',.,,  ris&imitationibusutioftendimus. has;faltusfpecies  Senecam  in- 

Iib.t.        telkxifle  exiftimo,dum  pro  exercendo  corporefalium  commeda.-; 

^*  ■  '^     batjUelqui  corpusin  altumleuat.uelquiin  longum  mittit,uelqui 

faliaris^autfuloniusdiccbatur.Exfilitioneolim  utebaturLacenae 

muheres3dnatesfaItando,quaeretroflexiscruribus  ita  faltabant, 

iitcalcibusnntesattingerent,quandoq.  cruribusalternatiminfle- 

xis,quandoq.  ucroutiisqueuno&eodem  tempore.  Hasmulieres  p 

poftmodumaereisftatuisrepraefentafle  Callimacum  ftatuarium, 

lib.  J4.      ob  nimiam  dihgentiam Cacirotecnum  nucupatum,auftor  eft  Pli- 

«ap.  g.         rius.  quemautcm  propriefaltum  AntyIliaudf:oritateuocamus,in 

gymnafijs  duplici  modo  ufurpatumintieniojaltero,  quandofaha 

tes  uacuis  manibus  fcipfbs  in  fubhmeagebant:  de quo  uei  ba  facies 

AnftoteIesfciipiit,arduum  &  difficile  eflc.filtu  continentem  age- 

1    reff'  ^^  motum,argumentumafterensequorumilIorum,quospompae 

gratiafefToresfuftinere,nccprogredifincrcfolent,&  quiita  fefe 

moucntes  cito  lafTan  tur,&  fatigationem  fentiunt ;  altero  ,  quando 

manibus  pondufcula  capiebant,utillis  firmati  uehementius  falta- 

inlibro       rent,quacpondufcuIatamctliab  AriftotcIe^&Theophr.ifto  aAT« 

«^  xo-    /30?  nuncupan  fciam,tamen  a.AT)ipct4  aliud  exercitationis  genus  ex 

Wftiv,        ftitiflejinfeiius dcmoniliabo .  Intenm  lapfum  Cornarij  adnotare 

placet. 


.').  I II 


S    E    C    V    N    t)    V    S  115) 

A  placet,qui  in  commentarijs  in  (ccundum  Galeni  de  compofit.me- 
dicament.fec.loc.Iibrum,huiufce  rei  ignarus ,  damnadum  putauit 
Budaeum,quidixerit,certantes(altuhaItcribu$ufo$e(Te;namutil- 
1)  fortafTedonem,quacaitdehalterum,&  halclcrum  diucrfitate; 
nihilominus  Ariftotelesv.problem.viij.&  Theopliraftu$  libro  dc 
laflit.aiunt,(quodip(ene^at)Quinquertione$,&  alio$meliu$fal- 
tare,fi  lapide,ucl  halteres  manu  geftent,  quam  fi  brachio  inani  ia- 
ftentur.Vndefortafle&apudGalenum  i.detuen.ualetu.&apud 
Artemidorumlcgendum  non  aATZ«pS(:,&  aAxrnpia ,  fed a At»- 
^«c,&£tAT«/:/a:quando  fcilicetapudnullum  alium  auftorem  hac 
uocem  aAxTMOc?  ufurpatam  inuenire  mihi  conrigit.  Quomodo 
uerofaltatioiftatamahathIcti$,  quam  ab  alijs  pcrageretur,  haec 
equidem  conijcio ,  uidelicet quod interdum  per  plana  loca  conti- 

'Bnuati$faltibusialtabant,atquetuncliniitcm,undeprincipiumfal- 
tandi  capiebant,  /SaTMpaappellatumi&menfuram^j^tvoi^adiftum 
habebant,quemadniodum  quoque  &  tcrminum,quem  attingere^ 
magnam,praeterire,maximam  laudcni  fuifTe  uerifimile  eft,Tai<7- 
xaaaWa  uocatum,undc  fadum  cft  adagium  in  eos,qui  meiam  tra 
filiunt,  TrmSaiv  imip  to.  laKaufAva^  aliquando  ex  humili  loco  in  al 
tum  faltabant^aliquando  ex  alto  in  humilcm,  inter  quos  niaiorem 
laborem  afferebatquiexhumiliin  altum  efficiebatur,  cum  finipli- 
citer  adfcendere,quam  defcendere  continuo  laboriofius  praedica- 
uerint  Ariftotelcs,& Theophraftus .  Neque  fblum  manibu$  pon- 
dufcuIafaltantes,utmeliusexercereniur,habuifleinuenio,  immo 
uero&grauiora  ponderainterdumfupracaput,nonnunqu3mfu- 
prahumeros,aLquandoinpedibusgcfiabant:  quemadmodum  ui- 

C  dere  eft  ex  hac  uetuftae  tabulae  pi<^tura ,  in  qua  faltantes  appofitif^ 
fimereprae{cntantur:quamqueutaniiquam,&  ueram  aLigorio 
accepimus. 


H     Jii; 


IIO 


L    I    B    E    R 


An  ea  podera  dutaxat  ad  maiotcexercitatione  facicda  inferuirent,  ita 
cxiflimo,ijs,9  gf a  ualciudinij  exercebant Jiucfine  liabuifTe. At  alijs  ad 
j^loriaquidainp.nc  potiustedebar^cid^.rgmaioribuspodcnbusonera- 
ii  ]ogius,&:  altiiis  faltarct,ij  maioribus  pmijs^atcj.  honoribus  dccorare- 


S     E    €     V     N    D    V     S  Jil 

A  tur.Erat  quoquc  q  fupra  utrcs olco unftos  &  uino  plenos  pedibusfal-  5- panfc. 
tarct;interquosuidorcsijcefebanr,qitafc(edexteregerebant,utprae  Lj.dclafl*. 
lubricitatehumi  n5caderet.atq.  hi^  uiftoriacpmio  utrecuuinofere 
bat:q  ucro  terra  natibus  pcuticbat,  no  fine  magna  uoluptate(peftato- 
ribus  rifum  mouebat.Id  aute  3nti<5,tus  obferuatu  in  ludis  Baccho  dica- 
tis,quosaVx&)A/auocabat,^dit,in  qbus  utrescaprinispcllibus  coflati 
{altibus  calcabantin  capraru  coteptu,q  adeo  uitibusinfeflaecredutur. 
DehocAriftophancs  in  Plato;  ciaxiwA/a  ^iVToujQtfTtrfogTtiv  alQoictv.i. 
h  ic  fub  dio  fupra  utrc  falta,  &  Eubulusapud  Ariftophanis  interprete ; 
a^  'jfffioa-ynSTO  daKC]/  eic  fjLicrov i(gLTai,6tVTig  e<j-aM«c8"«  ,^;C5f)-;^a^fcT« 
S^ToVc  ^(aTappfKcr/v.i.Quare  utre  in  medio  collocates  fupra  ipfum  fal- 
tatQ,&cosqui  Iiumi  ccciderint,cachinno  profequimini.  Dehisctiam 
Virgilius.z.Georgicorum.  t^tejite  mter  pocnla  Ueti. 

B  OMo/lihiis  inpratis  itn£fos  /altereper  tttres 

Scd  illud  no  ignoradia.qd^fcriptueftapudluI.PoIl.  ao-^t.oAiV^ei;',  tl  de 
his,^  de  uno  fublcuato  pede,aItero  fblo  {altatib',diftu  ee  apd ueteres. 
DeDifco^haltenbtis.  Cap.    XII. 

slfci  iaGCi  intcr  excicitationes  gymnafioru  haudquaq.infi- 
miilocuhabuiffe,  nomodoGale.  clariffimisuerbisaflirma- 
|uit,Propert.pdixit,ueru  et  Vjtruuius  clegatifTima  quadahi-  Libroj. 
iftoriaapteinfinuareuifuseft,  apudquelegit^qd^cu Apatu-  lib.r.c.j.] 
riusAlabadeu$TraIlibusfcenaexceIIetiffimefinxifret,adfpe<ftusq.eiui 
,ppterafperitateebladirctoiumuifus,&:iaidopus^barefuifTentpara- 
ti,tll  Licinius  Mathematicus^dijt,  &:aii  Alabadeosfatisacutosad  oes 
rcsciuilcshaberi,  fed^ptcrn6mag,niiuitiuindeccntiae  infipieteseos 
efleiudicatos^q^tingymnafioeoru^qfuntftatueoes^funtcaufrasage- 
Ctes,inforoautedifcostenctes,autcurretes,  feupilaludetestnotauir.n. 
mathematicus  quod,ficuti  ftatuae  cauftas  agetcs  fori  funt^priae,ita  df 
fcu  tenetesgymnafiji&obidindeceteinterlocorii^prietatcs  ftatufl- 
gnorupublicaeciuitati  uitmcxiftimationisadiecifredixit.Eratitaque 
antiqsillisdifcusgymnafi;  excicitatio,quaanbeIIicaeperitiaeftudio(i 
interccteras  cxerceret,noadmodu  mihi  coftat^nifiPlatointcriacula- 
tioncsilIasuarias,quasmagno^efuturis  optimismilitibuscomendat, 
difci  quoq.  iaculationefubintelligi  uolucrit,  quemadmodij  Homerus 

2uoq.  2.IIia.flgnificauit,ubi  finxit  Achillc  Agamenoni  iratu  Myrmi- 
onasfuosa  pugnadoremouiire,atq.iIIosipfbsnerorqefceret  in  ma- 
rislittorcfefedifcis,atq.  i3culis,taquamilitibusaptis,exercuifte:quafi 
fi  no Iaededi$hoftibus,faIte uariaeagilitati  ipforu coparadae hmoi  ex 
crcitatioaccomodataeet.AthIetasueroineofeexcrcuiffc,necnoipii 
blicis  certaminib'  cotedifTe^manifeftu  facere  pot  coisauifiorufiiia,  qui 
inter  athletarum  certamina  difcum  omnes  uno  oreadiiumerant,5e 
praeter  ho5  pi^urajquam  hic  damus. 


tt» 


L     I    B    E    R 


AESKOBOAOI 


ficm etiam  Galenus,  Aetiiis,  Paullus,  &  Auicena  jnter  excrcitationcj 
(anitati  &bono  corporishabituiconrerentes  difcumrecenfent.Sed, 
prjufquamlongiusprogrediar,  rationiconfentaneum  puto  admone- 
re,  Difcum  penes  fcriptores  uaria  fignificaflc,  nam  teftarur  Suidas ,  di- 

fcum 


S  E  C  V  iSj  U  V.6  n^^t 

' A  fcum  fuifTc inftrumcntum  quoddam  rotudum ,  quod  aliquandoadco 
graucerat,ut  uix  ab  uno  lioic  eleuarijpoffet:ueluti  a  D.Hierony- 
modefeipfbrcriptum  eft.  Dehocequidcm  locutum  opinor  Soloncm 
apud  Lucianum  ubi  intcriogans  Anacharfim  ,  nunquid  in  gymnafio 
globumquendam  iaccntemaeneum,atqueteretem  ,in  paruifcutifi- 
guram  formatum,ncq.  lorum,ncq.  baltlicum  habcntcm  uidiffct ,  qui 
grauis,&comprehenfudificilis  crat,cum  manufurfum  extortumia 
aeremaliquosiaculariconfueuiffe,fubiungit:  Aliquando  etiam  inue- 
nio,inflrumentumillud  figuramfbliscorpori  fimilem  habuiffe,qLiod 
ab  Alexandroin  ij.  problcm.  (fiueis  Aphrodifienfis,  fiueTralliaiius, 
quod  magis  fufpicor ,  exftitcrit^folislcorpustf/Wocuocetur.  Vocatus 
fimilitcr  fuitdifcus  quadra  rotunda,qua  epulaein  menfas  fcreban- 
tur.  Vnde  S'ia-x.oJ>6^i  appellati  funt,  qui  qnadris  fcrendis  deflinatur. 
B  Sic  legimus  caput  D.Ioannis  Baptiflae  faltatrici  in  difco  oblatum  eflTe. 
Poftremo  difcum  inflrumenti,de  quo  nos  loquimur,  genus  defignaffe 
reperitur.Quale  porro  inftrumentum  is  effet,ita  ^irum  inuenio.  In- 
terpres  Homeri  Euftachius  cxponens  uci  ba  illa  ij.  Iliados. 

SiTx.otcT-iv  TipTTOVTC^  idcft,  ludebint  dtjcisi 
inquit:  S'ia-}Lo;l^lSa.pv;^lBo^ , oi'  tpci-^tiv  oiyuuvac,(^ofA,ivoii  tov  yctpai~ 
S,]p6uv,a6?[gv  tsfrj'x-yopiwTt.  Vnde fecundum  huius  fententia patere 
poteft,difcum  fuifle  lapidem  graucm  ,qiiem  exercentesfcproijae- 
Dant,&,  cumfcrreuserat,ma(Iam  uocabant . Huic  atteftari uifus  eft 
Martialis  hisuerfibus. 

Splendida  cum  uoiitAnt  Spartanipondera  difciy 

E[leproculpueri  yftt  femeltlle  nocens. 
Alij,quibusegoairentior,credidcrutdifcumfuiffe  lamina  quada  triu 
^uelquatuordigitorucraflitudine,logiorepaul!opluspede,alias  lapi' 
dea,al!3sferrea,  (aenea  quoque  exfcpulcroMarci  Mannij  Philopa- 
tris  Athletae  in  uia  Salaria  f>ofito  fe  uidilfe,  teftatus  eft  nobis  peritifli- 
mus  Ligorius)cuiufinodimaioieparte,ne,duexalto  rueret  frageren- 
tur,fuincputo,p|jnaquafi  letisfpeciereferente,quain  aere^ ijciebat, 
fed  modoaiaculorum  niifiionediueifb,fiquideiTiin  mittendisiaculis 
brachia  paJcbar,moxprorfum  impellebatcontrain  difcomanuadpe 
ftus  addud:a,atque  extrorfum  &dcorfum  reduda,rotationis  inftaril- 
lumaereeiaculabatur,  utpbclleexplicauit  Propertiushocuerficulo, 

(JMtf^tle  nunc  dijct  pondta  tn  orbe  rotat. . 
Qiiodenimdilcui  figuram,quamdiximus,lenti  fimilehabuerit,prae- 
ter  Diofcoridem  lenticulam  J/Vx:v  nuncupanlcm ,  exprefta  hic  com- 
probat  Difcoboli  marmorsa  ftatua,quaehodie Romae  in  aecbbus  loi 
nisBaptiftaeVidorijfcruatur,in  cuius  manu  difcumfiguraa  nobis 
expreira pofitum  uideie  licct. 


.  ,\ 


'^4 


L    I    B    E    R 


<}d' jteofteditalteniisdifcoboli  brachiiiLapideum  hodiein  magni  Tu 
fciaeducis  aedibusPittisuocatisferiiatii,  excjuibusfimihter  di/cuda- 
culadi  modu  intelligere  hcet,ut  prudcccr  nos  monuit  doftiflimus  Pe- 
tru$  Vicloriusaetatis  noftiae  ornameiuiij^  brachij  figura  ad  nos  mifit» 


S    E    G    y    N  ;  D.l  V    S 


iiy 


Haium  ftatuarum  fTmUcjaliasduasdircoKolorum  fuiflTe  uerifimile  eft, 
quarum  unam  ex  acre  Mvroniira  praeclanfiimum  ftatuarium  finxiirc,i 
t  Quiaftilianoceiebmain  iaUiTaurifcum  pidoreni  iUuftrcm  excel-* 

lentejr 


lenterpinxiffe^refcrtPlinius.H^ncforma  difci  unacii  piacdi^sttftl 
moni;s  fi  uidirtetjacmatureexaminaffct  Gulielmus  ille  C  lioulus , oii- 
quaceiteafiirmareauflis cfret,difcumpilarotundain  medio  perfora- 
tamfuifre;nifiDonusiIlevirnomine  pilae  quaml;bet  rcm  orbiculata 
practer  Latinae  linguae  ufum  intellexerit.  Atq.  hoc dico;  cjm  in  Mar- 
ci  Aurelijlmp. nummiscjuibufdam  ApoHoniaelHvri)  excu(lis,quo- 
rumexemplarfupraporitueft,liuiufinc>diDifcoboloru  lufus  reprae- 
fentacur,in  quodifcum  quadram  quanda  orbiculata,  &  in  mcdio  per- 
foratarttfiiilTcapparcr.Vth!ncconi]ciam,non  unadifcorum  formam 
exriili{re,qualiueinficriHci}S,(iucin  oymnafijsuteretiir.  illudatiaine 
praetereundii  non  eft,in  difco  iaculandoartem  quada,  utPindariin' 
teipresoftendit,neceffariamexftitifTe;alioqui  laculatores  laude  frU' 
ftratideridebanturj&faepedamnainfigniafpedatoribus  atferebapt, 
quodaPhoeboaftumfuit,qucmdifc:oHyacinthum  interfeciffe  fabiiE 
lantur.Difco  funile  crat  alterum  excrcitationis  genus,a Arii^/JJf  a  Grac 
cijappellatu,q(?in  palaeftra  adtitari  fblitu  fcribit  Galenus.hoc  ab  haU 
teribus fupra  nominr  tis,quos  faItatores,ut  uchementius faltarent, ma 
nibu$coprelicderec6fueuiffc,dcmonftrauimus,diueifumfuiffcaper- 
tedecIarauitAntyJlus,cuiusuerbaapudOnbafiuitafcriptareperiutur 
in  capite  ■t^  a ATwgp^oA/a^,  Aja.(popai  S^iTiV  ew  ToJv t  ciXTiipcor , «  yctfk 
€oi?^ovTai  -S)^^'  /u,ipogT  ^apav  iHTeivof/ivarTi ,  t^a-iryKa.ju.7ffof/iVCi)Vf 
«  KpeLTHVTcu  juovov cv  z^OTeto^et Tav ;;^etpcov y\(TV)^ct^cFm  ax;  to.  TroA A*- 

(2pet^SiaMTi  KlViKTiV  KlVHfJLiVOlV  OJUTCOVTiT  yV/J.Va^0fJiiVO)VifJLl2aXv6vTa)Vy 

Kj  avafj^ovTCcv  TolqTTVKTOti; Ofjtotcet; .^K  n^  arHVivaniTiit;  pct;;^icoi;Touq^ip 
a-} 'sy^  Kafx-;7?ovTCt)v  T  yvftva^OfAvci>v.  ided^  in  capitedcHalteris  iacu 
latione.Differentia  aute  eft  haltcrum  ipfbrum.  aut  enim  proijciuntur  „ 
manibus  extenfis.& uiciflim  inflexi$,aut  in  manuu  protenfione,  quae  • 
quicfcunt,&  utplurimu  breui  motumouetur  ,  foKi  continentur ;  ipfi 
ucro,qui  ccercebanturjnon  fccusac  pugiles,  intioibant  &concutie- 
bant,ucl  quifee:;ercebant,ftciidumdorfiaffcnfum  manibus  uiciffim 
feflcdcbat.Exquibusucrbisplaneindicari  uidetur,  quod,licethaIte- 
reshuiufcemodi  ex  eadem  materia,atque  eaJe  forma ,  qua  faltatorum 
poderacflcpolfcnt,nihilominus  abillisdilTerebat,quodn6modoma 
nibus,utfaltatores,tenerentur, uerum etia uarijs modis  emitteientur^ 
perinde ac  temporibus noftris apud  multos  in  ufu  habet,qui kCe  exer- 
cent,aut  pilam,aut  lapidem  uel  terreum,uel  piubeu  manibus,  ac  bra- 
chijsextenfls,&circumadisinaltum  mittentes,dequibuslocutusfuit 
Aiatasus,au£lor no minus ^batiis^qua antiquus; ubi in  dolore  capitiJ 
TaATt/pan/SoAHVconimendauir.ttucpoflitccrtiorfonnae  huiufceex 
«rcitationis  notitia  habcri,*dponcndaj  curauimus  haltcriftamimagi- 
ne$,quas  ex gemmis  anti^s fculptis accepias ad  nos  mifit Phrryus  Lig. 


S    E   C  V    N   D!  y   s 


^? 


^v 


ij  ^tit  j 


Et  ne  f]UJs  .1  liominum  aequiuociatione  crraftdl  occafi6TFlS?13*^a 

docapiaT,illii(.ianin-)a.']ucrtiuolumus,  ab  aKrr! poq a?\t\Tyipanon^a. 
rum  (jitfcrre :  quandoquidcm  a.XTYip  exercitationisgenusiam  ano 
bistlcfcnptum,  necnon  ponderaafiltatonbusmanibusapprehen 
di  folita  fignificat,  aAT>ipa.uerogenusfuifTeorcIiefticae,  fiuefalta 
tionisapud  Sycionios  ufitatum  rcfertAthenaeuf.cjuo  nomme  Itha 
ccnfesquoqueunamcxerccbant,  quam  nonfineVJyffisfortunaat 
qucaerumnis  confl;itilTearbitror;fi  quidem  ctAnTyip  exHomeri  uer 
fibusex  Hippocratis  ufu,atque  Galeni  interpretatione  mendicum 
atq.  erroneum  (ignificat.  Quales  porrofuerinthuiufmodihalte- 
res,  nihil  aliud  explicatum  repeno,nifi  id  quod  Paufanias  in.v.Elia 
corum  fcripfitinhuncmodix:  O/  Je  dXTiipii^^TOiTra.pia^vro  (r^ti 

plat.  TOWvSi  X.VZKii  'S^^CIL/X.ilZi^ipii  t  J^  iit  iq  TO  ax.pi,3'iTaTor  t^(pi-  ]g 
peig  ^ai\!  rif/.iav ,  (STiTroinTox  ^\  ac,  y^ffjf  thq  Sax.TvXi:Q  t  ^dpav  cTi/s- 
va/,  y^Qa.7rip  J^io^vav  afZzr/cTof.idefljHi  autem  halteres  circuli  ob 
longioris  figuramhabent,  nequedimidioad  exa6tiflimam  rotun- 
ditatcmperueniunt.  Itauerof^da  eorum  eflfigura,  utmanuum 
digiti  tamquam  per  clypei  anfim  immittantur:  a  quo  paullo  diucr 
Li.A.chro.  fiusfenfifTcuideturCoelius  AurelianusmedicusinterLatinoianti 
e*]f.x.,      quos,ubifcribit,  Arthriticis[conuenire  ceram  digitis  emollien- 
damdare,uelmanipulostenendos,quos  palaeftntachalterasap- 
pellant,  tum  mouedos  cercos,ucl  ligncos,primo  cum  paruo  plutn- 
bo  interfufb,tum  pro  modo  profcttusgrauiores.  Ex  quibus  uerbis 
diciturHaltercs  fuifTemafIulasquafdam,fiuemanipulos  exuarijs 
materijs  modo  lcuionbuSjmodo  grauioribus  confedos,  ea  magni- 
tudine ,  ut manu  quilibet  caperetur .  qui  mca  fententia  nedum  {o~ 
lismanibus,ucrum  etiam  funiculis  halteribusipfiscircumfiifis,  de-  p 
indeinterproijciedum  explicatis,emittebatur,perindeacfaciunt 
hifcetemporibusmulti,qui  ficaut  rotulasferrcas, autcafeos,  aut 
quid  aliud  fimile  proijcicndo  certant .  An  uero  aATwpi? a Platonc 
intcrcctcrasad  fortitudinemmilitaremcomparandam  excogitatai 
excrcitationcsnomincntur,  nihil  certeexplicatumhabetur  :opi- 
nortamcn  cgo,ipfum  ubi  8.delcgibus,haecdemulierumproprijs 
excrcitationibusfcribit,;f5£^A/fiD;?c«;^ftpo?T{,  x^o-^ffcTorcMf  «laM- 
Ao^Wwv,  nil  aliud  animo  conccpiffe ,  nifi  quod  illae  tum  lapidibuf 
amanibus,tLm  afundisemiflis  intcr  feccriaredeberent.nam  & 
uATtipii  aliquando  Ijpides  erant,quos  a  manibus  exercitatorejpi;- 
ctreconfucuifreindicauimus;  undtfubnomine  lapidisamanibus 
«mifli  dXTnpa  Platoncm  intclkxifle  non  cftprorfus  rationi  diflcn- 
t'neum:ucluticcrtumcfijlundan;abhaltcribusdiucrfam  funicu- 

lum 


lib.7.e.5<. 


S    E    C    V    N    D    V    S  iip 

A']umqucnclamruin"e,c]uiduolniscapitibus  manucaptebatur,altero 
cum  anfula  ne  cxiret,  altero  Hncui  dimitti  ponet,  atq.  in  medio  la- 
tior  erat,  utibi  lapiscontineretur,  quem  circumadto  ualidefuni- 
culo&  abunocapite  dimifTo  uehemcntcr  ptoijcicbant  fundito- 
res.quam  proiedionis  formam  duabusdc  caufiis  a  Phocnicibus, 
quos  Plinius  fundae  inuentorcs  fccit,repertam  credo •,  altcr3,ut  mi 
nus  manibusexlapidumalperorumattredationcnocumentumac 
cederer,altcra,ut  longinquius  <5i:  maiorc  impetu  lapides  proiiceren 
tur.  undcDauidemadprofterncndum  Goliatem  funda  uti  uoluif- 
feexiftimo,quoniam  aduerfusrobuflifiimum  Gigantemmaxima 
ui,&mQximo  armorum impetu opuseflecognouerat.Hocgcnus 
certaminisapudBalearmm  infularum  populosufq.  adco  celcbra- 
gbatur,ut  matres  filiosfuosalijs  auibus  ucfci  non  paterentur,nifi 
'  quasfundafibiipfiscomparaflcnt. 
Et  ideo  Virgilius  fundam  cognomine  Balearem  hoc  uerfu  ap- 
pellauit. 

Stuppextorquenturbdearisuerberafimdtie.  i.Gcorg. 

&  Statius  libro  primo . 

Rvboraq.  CT gratiid^fuftcLie  balearU  haben.ts ; 
Ouidius  lib.  i;.  iVletamorph. 

NonfecHs  exarft,  quam  cum  balearicaplumbum 

Tunda  iacit :  uolat  illud-,  dr  incandefcit  eundo . 
Quoduerobellica  gymnaftica  huiunrjodi  exercitationem  inuru 
hdberct,  faciliter  ex  Vegetij  commentarijsunufquifque  cognofce- 
repoteft. 

De  laculatfone ,  Cap.     XIII. 

iVamvis  TMCTTaiT/c/o/^^wcflueiaculationis  omnis  no 

mineapudPlatonemquandoq.omnem  fiuelapidis,fiue  7-Qei«g. 

iaculi,  fiue  alicuius  alterius  proieftionemnoflcualca- 

mus,nihilominusduaspraecipuasilliusfpecies  eifccifle 

S.de  legi.dialogo  uidetur,alteram  to^/khV,  alteram  eix.cvTi<riUu.  uo- 

cans  quarum  duarumApoUinem  atque  Aelculapium  praefides  ex- 

ftitiflTe  tradit  Galenus ;  nos  pnmam  fagittationem,fccundam  iacu- 

lationem  cundos  fere  Latinosfecuti  nuncupabimus.  fagittatio- 

nem  tribus  praecipuis  modis  fieri  fblitam  inucnio,  tum  fblis  anicn 

tis,de  quibus  Silius  Iib.14. 

/ja/^a  iuuatur  amento'. 
tumarcubus,tumbaliftis,quibusfagittasfubtile$,exfilesq.infiger.^ 

GymnafUca  I         tes, 


ijo  ^^         L    I    B    E    R  !"    ' 

tE$,ac  priftio  tcndentes^deinde  remittcntes  illas  eiaculabantur;  at-D 

(juchiconimuninppellatione  T&^avTo/  uel  to^otcu  uocabantur; 

imdeuenenum  auoddam  To^xKoVnominarifoibitPauJIus/Egine; 

ta  medicus , cjuod  Barbari  fagittas  ad  feriendum  letalius  illo  innce- 

rent -.laculatio  uero  non  modo  fme  amento,arcu,  baliftaue  efficie- 

batur ,  uerum  etiam  grandiores  fagirtas,  craffioresq.  uirgas,  &  ple- 

rumq.  graues  palos  rcc|uircbat;qumimmo  (agittanj  (blis  brachi;s  Cq 

femouebant,  o.tlovti^ovt n;  autem  fiueiaculatorcsinia<flubrachia 

contorqucbant,  extendebantc[.  &praeterea  dorfum  necnon  femo 

ra  pedibusimmotis  f]e(ftebant,agitabantcj.  quemadmodum  tempo 

ribus  noftris,  quospali  iaculatorGsappdIant,faflitare  confpicir. 

mus :  utriq.  tamen  in  huiufccmodi  cxercitationibus.obeundisnon 

..  .  paucisuiribusindieebant,undenon  flnerationeHippocrate?,mul 

Ii.  de  acre,    *  c       \  ■  •    i  •  j  •       •    i  R 

*quis,&lo  tosexScythisprae  impotentiahumiditatis  fiumerum  ncq.  arcum  *^ 

cis.  intendere, neq.  telum  contorquere  potuifTe  ndcmoriae mandauit. 

Habebant  uero,  qui  fic  exerccbantur,terminos,  &  fcopos  fibi  pro- 

•  pofitos,quos^modopraeterire,modo  attingere,  uidtoriaegratia 

quifq.  conabatur.quod  cxphcauit  Horatius  hoc  uerfu . 

Saepedtfio^ 

^d'  8  '"'  Saepe  trans  finem  iaculo  nobiUs  expedito . 

Ceterumhocin  locoidprAeterircnolo,  quod  baliflafuittormenti 

H.  de remi  quoq.  genus,quo fecundum  Vegetium  lapides, &  fagittae  eiacula 

J|*-  bantur;&quod  fimiliter  fagittas  catapultis,&fcorpionibus  anti- 

•  ">•  «•i5-  quos  eijcere  confuefTe  fcripfit  Vitruuius,de  quibus  tradare  ad infii 

tutum  noftrum  minine pertinet :  quas  uero  nos  fagittationes,&ia-. 

culationestradamus,i]laefunr,quasgyinnafiic,i  facultas  tamquam 

Gal  infua  propriasfibi  cxercitationcs  comple(ftitur.Quod.n.medicinaegyni  F 

•d.bo.ar.     naftica  iaculationes,  atq.  fagittationes  pro  fanitatis  adminiculis  in 

ufu  habucrit,  Clicct  apud  auitorcs  raro  fcriptum  inueniatur)inde  ta 

mcn  conijcerc  poffumusjquod  antiqui,referente  GaIeno,eofclem 

medicinae&fagittationis,  iaculationisucDeos  Apollinem  nempc 

atque/Efculapiumetiecerunt.  Atiaculationisutruifq.  tamcumar 

cu  quam  fine,praecipuum  in  bellica  gymnaf^ica  ufumapud  prifcos 

fuiffe,locuplctifsimum  teflcm  Platoncm  habemus,qui  muliercs,& 

uiros  futuros  bellis  aptos  hifce  in  primis  exercendos  curauit,id 


Loco  cita- 
to. 


quod  mulieres  Scytharum  antca  facerc  folitas  fcicbat,  quas Hippo- 
cra.  & pedibus ,  &  cx  equisarcubus  uti,  &  fagittas  eiaculari  confiie- 
uiffe,  fcriptum  reliquit;  ut  fileam  Homcrum,  qui  Myrmidonas 
Achillis  militcs  ^  dum  a  bcllo  uacarent,  kie  iaculando  exercere,n€ 
peritiam  militarcm  amitteren  t ,  finxit.  q  uam  peritiam  quantoperc 

iacu- 


S     E    C    V     N    D    V    S  t^i 

A 'aculandi,  &(agittandi  cxcrcitatio,  acliuuet,c}uantumq.  cadem  ro- 
boris  lacertis aftcrat,  clarc  indicauit  Vcgctius in.  i.do  exercitationc 
militarilib.  Albleticam  neq.  iacuiandi  excrcitationecaruifTe,  Her 
culcs  jlliusauftor  fidem  facere  poteft ,  qucm  fagittadi  peritifTimum 
ca  facultatecentaurum  NefTum  quamuis  rcmotum,<S>.ceruam  aeri 
pidemtranffixille,  harpyiasq.uolucresin  medioaereconfecifTejtra 
dit  Seneca,atque  cum  eo  alij .  Ad  haecetiam  diuerfaeillae,atq. 
iriultipliccs  belluae,quas  inpublicis  Ipeftaculis,  acludisathletae 
modo  fagittis,  modoalijs  armis  interimebant,  clarifTlmumargu-i 
mentum  praebent,certatores  illos  athleticos  iaculationemquoq. 
exercuifTcjnecmodoignobilcs,  ucrumetiam  maximeilluflresui- 
ibs,  atq.  etiam  imperatoresipfbs,inter  quos  duo  adnumerantur 
Commodus  uidelicet  Fauffinae  Pij&  priorisFauftmae  filiae,  & 

BMarci  principisfiIius;necnon  Domitianus,  quorumhunc  cente- 
nasuarijgenerisferasin  x\Ibano  feceffufa^ittis  plerumquemuhis 
uidentibusconfodiire,  fcribitTranquilIus;iIIumcentumidibusin 
arcna  totidem  feras  ftrauiflTe  tam  ualidis  uiribus  ,  iit  multas  uiio  ^,^ 
conficcreti^tu,  iraditHerodianus:  qui  fimiliterfcribitadeoilli  cer 
tam  manum  fuilFe,  ut,quidquid  oculodeftinafret, iaculo&fagitta 
conti ngeret .  Ergo  iacula tionem  &  in  b ellica ,  &  in  athletica  , &  in 
medicinaegjrmnaflica  locum  habuifle,  compertum  efl: ;  cuius  qui- 
dem  iaculationes  duo  potilfimum  inftrumenta  fuiflc,  diximus,  ar- 
cum,  &  figittas,  quos  alij  Scvthem  louis  filium ,  alij  Perfen  Perfei 
filiuminucninedicunt.  lamuerofigittarum  multas  fpecies  feci-  piinjuj 
mus,alias  fubtiles  &  exfilcs  quae  arcubus,&:  baliftis  eiaculabantur,  lib.^.c.  $6 
quasq.  plumbatasfuifleexiftimo:quamplurimorum,&praefertirr\ 

^  Pacuuij  in  Paullo  ita  loquentis ,  Sagittis ,  plumbo ,  &  faxis  grandi-. 
nat,  nmit:necnon  Ariftotelisau(ftoritatedudus,quiin,i.decae-; 
lo  fcripfit,  fagittas  peracrcmlatasipfumignire,3tqueipfum  itai- 
gnitumplumbumpoftmodumquodin  eis  continetur  liqucface- 
re:  alias  crafsiores,  iacula  a  1  .atinis  uocatas,  a  Graecis  a^cofT/at,  qua 
ruminucntorem  Aetolum  ]VlartisfiIium,creditPhniu»:ahasad-i 
huc  crafsiores  &grauiorcs,  palos  noftri  uocant. 

'  Explicit  Liber  Secundn^ . 


ARTIS-GYMNASTICAE 

LIBER.TERTIVS 

De  Agendis,  c^  de  rationepaefentis  tra,cfationis .     Cap.  I. 


i^j  Vltas  exercitationum  fpecicj  ab  antlquisinufu 

yf^Jiabitasfiiperion  libro,  qua  potuimus  perfpicuitatc, 

enarrauimusjmultaeadnucreftant  non  minusfor- 


:  taffefcitu  dignae ,  quam  illae ;  quarum  maior  pars  ta 

,  metfi  haudquaquam  in  gymnafijs  praccipue  perage 

retur,  neq.  item  adfaltatoriam  pertineret,in  quam,&."  palacflricam 

uifilumusfuperiorilibrouniuerlamgymnafticamdiftribuere,  cu-E 

fta  tamen  traftari  oportcrc  duximus ,  quia  illa  ctiamfi  non  pro- 

prie, faltem  communiter  exercitationes  uocari rnerentur ,  v^Y  pro- 

ptereanullopaftoagymnafticaexcludi  debent.  Amplius  eadem 

ad  bonum  habitum  corporis,  atque  ad  ualctudinem  confcrre  om- 

nesmedici  fatentur:  unde,  cum  ftudium  noftrum  in  hoc  praecipue 

uerfetur,uteasomnes  corporis  exercitationcs  tradamus,  quae& 

ualetudinemiuuare,&optimum  coi-poiihabicumparereiudica- 

taefunr,dehiscj. finguhs  gymnafticam  confiderare  flatucrimus, 

uel  unum  ahquod  intraitatum  relinquere  praeter  ordinem  ,  & 

praeter  inftitutum  noflrum  foret,  Neq.  ucro  nobis  illud  uitio  obij 

cidebet,  quoddemedicinaegymnafticafolafermonemhaberein 

animohabent€s,muItadeathletica,plurimadebclhcaimmifcuGri 

mus,  atque  adhuc  in  fequentibus  idem  fa£turi  fimus :  propterca  F 

quod  primum  atque  praecipuum  confilium  nobis  fuit  de  mcdici- 

naegymnafticaucrbafacere.  at  poftea  tribusde  caunisreliquaad- 

junximus ,  tum  ut  aliarum  duaruin  condicionibus  breuitcr  cogni- 

tistotatcrtiacilliusnaturamagisperlpecfaforetjtum  uf,quaecon- 

fufcdefingulisfimul^uelindiftinctefaltem  abaudoribustaGrae- 

cis,quam  Latinis  traditafuerunt,  exdiftinitionibus  noftrispcrfe- 

£le  difccrni  polfent,  ncque  ullaleftoribuserrandioccafiorelin- 

querctur,  tum  quia  caedcm  exercitationcsab  athletis,a  militiae  ftu 

diofis,  &  deniquc  a  fanitatis  profefToribusufitatac  reperiuntur, 

quod  fi  demedicinaedumtaxat  gymnaftica  fernioncm  habuifte- 

mus,  neccfTirio  paenc fecuturum  crat,  ut  uel  hanc  unam  exftitifTe 

crcdercnt  lc6tores,  ucl  filtcm  alias  ab  hac  una  &"  nonnas,  &origi- 

nemfufccpiftc.quod^uantosin  aUL^oribuslcgcndis  crrorcs  pepe- 

■  i  riftct. 


T    E^R    T^I    V'S  ij5; 

A  rinet ,  nemo  ivctmcdiocritcr  in  tonis  artibus  uerfatus  uidere  noa 
potcft^practerquaquodri  quaedcgymnailicamedicafcriprimus, 
cniaeq.  ubcriusin  fequentibusdifturi  fumus,  i;s,  quae  de  cetcris 
duabusanobisdida  'fuerunt,alicuiconiparareplacuent,cogno- 
fcetprofedojllaminJmampartemoijtinui(Tc,&proinde  numqua 
jureinfitiabitur,quin  manifefte  appareat  nosde  gymnafticaarie 
mcdicinae  fubiefta, &nondeulla  aliaira<ftare  uoluilfe:liaec  eft 
enimilla,quae  tametlr  corporisunicurae'operamnauare  uidea- 
tur,  ita tamen & illius, &animae fimul exercitationis,quod  in  Ti- 
maeo  3dmonebatPlaro,curamgerit,utnon  finatitacorpus  prae 
robore,atque  crasfitie  infolenterferocire,  quinanimi  motioni- 
busfccundUmrationemfcfedomandum,cafttgandum,atqucdiri- 
j£^cndumfiibijciat:idquod  athleticamnon  crteci(fe,&  iccirco  ab 

B  omnibiisrefteinftitutis  rebus  publicis  fummoperedamnatam  at- 
que  ignomiriiofe  explofara  fuifle,  Galenus  {aepius  pi  acdicauii,  ut 
ctJamliacrationemeritoexcufari  debeamus,{i  pluraquampara- 
liquis  iudicaifet,  de  ea  locuti  ftimus,  quod  ob  id  ficcrc  potui- 
mus,ut  eius  natura  ex  ungue  (ut  aiunt)  acftimati ,  &  exercitatio- 
num,&inuiuendo,acconuer{andoathlcticorum  morum  prauita 
tcm  cognofcerc,cognitam  deteftari,  atque  euitarc  licerct. 

DeambiiUtione.  Cap.     11. 

V  A  N  TVM  commodihiiraanae  huic  uitac  deambula- 
tio  praeftet,  fatis  aperte  fipientiffima  natura  demonftri' 
uit, quacmirifico  quodamartificio, fingulariq,,&pro- 
pediuina  prouidentia  nobis  pedes  non  ob  aliud  fabrica- 
uitj  ni(i  ut  dcambularc,  atque  deambulantes  adbones  illas,ad  quas 
natiiliraus,  perficereualcremus.  quod  cum  Praedoillecirca  Co- 
raccfi'umPamphiliaeanimaduertilfet,nehomines,qui  ineumin^; 
adcl>ant,ambiTl3reamplius,&reIiqua  uitaeinuniaplene,hone- 
fteq.  obirc ualcrent,  pales illis ,  ficut  rcfert  Galenus ,  memoiabili  j  deufa 
q-uodam  crudelitatis  exemploamputabat.  Deambulatio  cigoqua  r^""» 
ueliitij:ecefiariam,atquein  primis  commodam  fiuc  narura,iiue 
Dcus  nobis  tribuerunr,quanto  ftudio  cuftodienda,  atque  adiuuan 
da  (\x.^  nullus  non  uidet ;  eo  praefei  tim,quod  fi  ullae  exercitationes 
corporisinueniuntur,quaeualetudinemconfcruare,imbecillita-' 
tem  a  morbo  contradam  pelkre ,  &  bonum  corpori  habitum  com 
parare  ualeant, quaeq.  apudomnes  hominesjomncsq.  nationcs  in 
kecjuentiori  ufu,fint,una  profeito  exfiftitdeambuIat!0,quam  non 
'*•••■'  Gyninaftica  I     iij         modo 


lil  .5   -  9 


IJ4  L    I    BTETR':     T 

modomcdicipraecipiiameoruingymnaftfcae  parfem  effeceriint, 
iicrum  ctiam  .intiqui  omncs  ufque  adeo  aeftimarunt,  ut  intcr  cete- 
1  a  priuatis  excrcitationibusdtftinata^&in  gymnafijs  &  extra  loca, 
nullius  maiorem  cnramgesnfTe,  nulliq.  magis  ftuduifle  uideantur , 
c]uam  utaccommodaraonmiiumporedeambulantibus  'p.ca  exae- 
dificarcnt.Nam(utceterosau(ftoresfidedjgni{liniosomittam)Vi 
rruuius  c]ua  ntopere  in  dcambulacris  fabricandisinuigilandum  ccr 
fucrit  unufquifci.  excius  fcriptii  facile  comprehendet :  egocerte 
antc^:pofl  Vitruuijtcmporainnuniera  in  urbibus  deambulatio- 
nibus  Joca  magnifice  cxtrudtafcio.quae.omnia  apud  me  tribusge- 
neribus  compkftuntur ,  quia  uel  porticus erant ,  ucl  fubdiales  lo- 
ci ,  uel  fubterranei .  Porticus  enim  quandciq.  iheatris ,  quandoquc 
templis,  &"  illuftrium  uirorum  domibus  adiungebatur  .  antebal-  c 
^.deni.na.  nea  fimiliter  fuiffe  porticusambulationi  dicatas,fcr)bitGalenus; 
csp.ii  quandoq.folae&  feparatae  exflruebantur  ,quaIesplurimacRo- 
macolim  fuerunt,  quarum  uefligia nunc  admirationem  fpedato- 
ribuspariuntAqualisfuit  Pompeiana,dequa<Si:(")ui(lw 

TumodoPompeialentMjpatiareJuhHmbra...  .  . 
&  Propertius  Iibi  o.  z. 

Scilicet  umbrofis fordet  Pompeiaco/iimnisy 

Portictts  anlaeis  Mobilts  Cyfttaltcis  &  li  b.  4. 

Ttmecj.  Pompeia  fpattabere  cultus  in  umbra , 

Nec  cttm  lafcittumjlernet  arenaforiim .   &:MartiaI.li.iT. 

Cur  nec  Pompeia  lentus  ffatiatrtr  in  urnbra . 
T.i  quibustriumpoetarumucrbiscIareparcr,Pompeianam  porti- 
cum  addeambulariones  cxacdihcatam  fuiile,  quemadmodum  &  p 
quamplures  aliasin  id  conflrudtas  eflc,3pud  Ciceronemtertiode 
oratore  Iibro  difputatur .  Quod  porro  f  ubdiales  quoq.  locnsad  de 
ambulatium  tam  commodiratem,  quam  iucunditatem  maioresno 
ftri  exftrucrent,  ntc|ueilIosmodo  arboribusconfcrerent,modonii. 
dos  relinquercnr,praercr  \  itruuium  qui  eos  in  gymnafljs,*(feextra.' 
gvmnafia  quomodo  ficri  dcbcrent,cop-.ofifiinic  edocuit,  argume- 
to  quoq.  fuiux^fta  illa  a  nobisfuperiu5dcclarata,&praecipue  de-- 
ambulatorium  ijlud  Athenienfium  in  Academia,  quodpulchcrri 
misplatanis  confitum  adid  fuifle  fcribitPlinius,  &ad  cuiusimita 
tionem  Alcxnndrum  Scucrum  ncmora  in  publicis  thermis ,  atquc 
jn  fuis akiifle  cxiftimo.  Subterraneos  ucro  locos  quofdam  ambula- 
tionibusdeftinatos  fuiflc,  quosob  id  hvpogaeos  Hegefippus,&- 
Pctroniusuocarint,haud  uerodifsimileuidttur:quoniam  tcmpo» 
ribus,  quibus  mirum  in  modum  luxus  creucrat,  fieri  poteft,ut  un«. 

cutn 


I.  U.C.l. 


T    If    R    T    I    V    S  i^- 

A  aim  innumcris  alijs  blandimentis  excogltatl  fint  aJ  uitardis  acfti- 
ui  calorismoleftias.  nili  cospotiuscrcdamusfuiflc  crypto  porticiis 
undic].  parictibustcftas ,  iccircoin  cam  formam  fabricatas,  ncam- 
bulanicsauentiSj&artliquisacrisiniuri/Macdcrentiir,  qualisho.- 
dicRomacin  uindario  Vaticanouifitur,  &c]uaIcsfuilfcillos  uerl- 
/imileeft,quo$fcintcrruinas  uillarum  I.ucuili  tam  inagroTulcu 
lano,  quam  jn  monte  Paufilippo  uidifte,  tcftatus  cll  nobis  Li- 
corius :  quosue  Pliniusfccundusin  uilJae  fuae  Laurentmi ,  ik  Tu  ''•  Ep'fli- 
fcorumdefcriptionibu^  plunbus  ucrbisdepinxit.  Dehis  \'arroa- 
pud  Nonium,Nonuidcsin  mjgnis  penftylis,  qui  cryptasdomi 
non  habcnt,fabulum  iacerea  panete,aut  Euripis,  ubiambulare 
posfint.Qui  cniin  ambulationibusdicexercebant,  omocsfcrcfa- 
nitatisgratia  illud  agebant,  ut  neccftario  cogerentur  fecundum 

g  temporum  mutationesuarioslocoshabercquibuscitraualetudi- 
nis  offcnfionem  ambulationes  perficerent.  Softratum  Gnidium  ar 
chitc6tum  celebratisfimum  ambulationem  etiam  penfilem  primu 
omniumGnidi  feciflc,rcfcrtPliniusIib.  xxxvi.  cap.  x  1 1.  Nam 
athlctas  ambulationibus  numquam  utifohtos  ex  eo  credcredebe- 
mus,  quod  ncque in  ludis,  nequcin  amphithcatris,  neque  in  faciis 
certaminjbus,quibusomnibu$infcruiebant,  umquam  eosambu- 
landocontcndilfelegitur.  Quod  filocusingymnafijsathlctarum  r„oec 
exercitationibus,&locusambulationibusdcftinatus  quemXcno-  . 
phon  ,&VitruuiusXyfUimuocatumfcribunt,  uicini  crant,  non 
ideoinferredebemus,  athlctasdeambulandoexercerifohtos,  feJ 
aliosinXyftisambuIare^athletasfcorfumexerccriconfueuini.:  nHi 
dicamusathletasquoque  poft  uehementes  exercitationes  ambu- 

Q lalTc,  atquc  illam  ambulationem  apud  medicos  "STn^ipa.Tr&iOA/  uo- 
catam  efire,&  non  propnc  exercitationem  :  quid  autcm  apothcra- 
piaforet,  infcriusdeclarabimus.  Militaii  fimilitcr  pcntiac  ftudcn 
tesambulationcm  parumcuraflfecredcndum  cflet,poftquam  ncc 
Platoullam  eiu.s  mentionem  fecit,necin  ullo  bcllorumgcnere  aJ 
iumcntumeffatudignumpracftareuidetur,  nifi  Vcgetiuscdocuif  Hb  i.  dcre 
fet  ualdemilitibusfuturi$cxufuefte,utafliduoexcrcitioambula-  '"'  "^^p  ;>• 
re  celcriter,&acqualiterdifcant,atqucob  id  uetcremconfuctudi- 
nem  permanfilTe,  necnon  D.  Augufti,aiqucHadrianiconftitutio 
nibus  praecautum  fuifle,utin  menfc  tam  pedites,quain  cquites 
cducerentur  ambulatum  &  non  (blum  in  campis,fed  ctiam  in  cli- 
uofis,  &arduislocisdefccnderc,  atq.adfcendtrecogcrentur,  quo 
nullaresutlcafuspugnantibusacciderepofrcr,  quam  nonante  bo 
ni  milites  affidua  cxcrcitatione  didicifTcnt  H  abui t  uero  haec  exerci 

I     iiij         tatio 


f^6  L    I    B    E    R 

tatiomulrnS  fpecies  tum  anaturavlliuSj  tum  a  loCO,tum  a  finede-D 
riimptos",  anatiiracjuidem,  quoniam,cumambuIationemdefiniQ^ 
j  deiiru  jitGalenusexcruium  motu,act]uictcconilarc,motusi]le,&per 
confequensambulatio,auteratmagna,uelparuaiautuclox,  uel 
tarda-,autuelicmcns,  uel  remifla:alocoautemuariabanturpariter 
ambulationumfpccies,  quandoquidem  modoin  urbe  ficbant>>& 
ingvmnafijs,modo  extra  urbem,  quemadmodum  Pliaedrus,  & 

inOccon.  ProdicusapudPlatonemfaciebant,necnonIfcomachusapudX.e 

nophontcm,  quidumin  agrumpedibusfcruumfi.uimec]uumdu- 

centem  fcqueretur,  meliori  fe  cxercitatione  uti  dicebat ,  cjuam  fi  ia 

xyfto3mbulafletimodoinlocisplanis,nioda  afperis,Biddo  aie^r 

CocIi*Au.  nofis,  quos  proparalyticis  A{clepiades,Erafiftratus,acThcrai£bii 

li.  chroii.  rnalecomcndabant,modoaec]ualibus,modoinaec]ual]bus,mor 

/ib.decau-  ^o  longis ,  modo  brcuibus.  de  qui bus omnibus copiofiffim e  difle^  E 

fis  procat.  ruitArift.  in  5.  probl.  paiti.  Afinedemum  accipiebanturdeambu 

lationes,  nempc  quando  uel  ut  auxilia  fiinitatis,  ac  boni  habit us  dd 

hibebantur,  ucl ad  corporis  recrcationem  peragebantur .  poflcuji 

enim  grauioresexercitationes  confecerant,  ne  ftatim  ad  quiete  ta^ 

quam  acontrarioad  contrarium  tranfitusfieret,ambulationespau 

cas  &  remifsiorcs  adhibebant,ficut  5c  poft  medicam  enta,  ac  uomi^ 

tiones,atc]ueuniuerfumhocexercitationis  genus)>7ivQipcfvivTi~ 

xoVappclIabant:quamquametiamgymnaftaein  medijslaboribus, 

potiffimumq.  in  ijs,  c]ui graues uocatas exeicitationes  obijflent ,  a- 

potherapia  mterJumutebatur,  quodGalenusfummoperclaudan 

tapT  "^*  ^""^ iudicauit .  Apud  Yarroriem  quoquc,ut  memrnit  Nonius,  h$ 

bctur,aliquosaci  cxercitandam  fitim  ambulatione  ufoscfle.nam 

in  lcge  Maenia  ita  fcnptum  erat:ExerGcbam  ambulandojUtfiti  ca-  F 

pacior  ad  ccnam  ueniret  .guttur . 

»  K^yiErtcfumjlareJitexei^tltatto.  Cap.  111. 

jV  I  rerum  ipfarum  naturaslcuiterperfcrutatifunt,ni- 

jhil  ambulationiipfi,  motuiq.  difilimiliusefre,quampe- 

jdibus  erc(ft:um  flareiudicarunt.  At  quoniam  piofim- 

diusquacrentesin  hancfcnrcntiam  eunt,  eredos.  f  pc- 

dibuslLintcs  fi  non  ambulant,  faltcm  aliquo  pado  moucri,  propte 

rcaq.  ftatumhuiulccmodiab  exercitationum  cenfu  txcludi  mini- 

nie  Jcbere :  ideo  ctiamdehoc  fcimoncm  faccrcdccrcui  •,  coprae- 

fcrrimquod  multifalfis  rationibusduttihanc  opinionem  ita  ani- 

inis  imbiberunt,  utpertinaciter  credaiit,  flantcs  pcdibus  nullo 

modo 


T    E    R    T    I    V    S  1^7 

"iAmodo  re{ccxcrccic,{cntcntiimf'.nmhuncinmodam  probantcs, 
uidclicctqiioddcfinitum  apiid  omncs  aiiitorcs  rcpcritur,  cxcrcita 
tioncm  motum  cxfiflerc ,  cui  motni  ftatuin  planccontrariari  prae- 
cer cetcrosPIato  ubicjuc  praeJicat, dum  intcr  prima  rcrum  princi-  ^"  '""'''■ 
piaftatum&rnoiii  uclutiduocontrariaco!locat,c|uostamcn  aper 
tiHime  alucinari  facile  conuincitur;  qujndoquidcmomnesilli,, 
.quipedibu  .  creiii  ftant,  licctmouerifcnlibilitcr  nullo  modoui- 
acantur,  attanien  ratioipfa,  quod  aliquopacfio  moucantur,certif- 
fime  pcrfuadet.  Nam  &  multorum  ucterum  fcntentiafuit,,  non 
quaemoueriuidcantur, ea mouerifola,fed multa immobilia  ap- 

.parcreunum cuudem  locum  obtincntia , quae nihilominus qiouc 
ri  efticacifllmisrationibus,  acforefenfuipfbdemonflrantur.  Aues 
ctenim  non  tam  quando  modofurfum,  modo  deorfum  uolitant, 
B  in  Dciotuenccsnfcntur,  quamdum  inaerelocum  uraum  iereimnio 
bihter  occupant.id  quod  flc  probatur;  quiafi  auis  quaeflarein 
awcimmobilitcruidebatur^incoipfoinftantimoriatur,  protinus 

-in  terramdccidit(utde  apode  illa  aue  manucondiata,  quam  nifi 
mortuam  in  terris  uideri ,  &  uiuam  fcmper  in  aeremanerefcrunt) 
non  ob  abam  profedlo  cauflam,  nifi  quoniam  corpusillud  in  fubli 

.mi  motus  alicuius  ab.  anima  in  corporc  faifli  auxilio  confiflebat, 
tjuo  motu  poflea  priuatumcorpus,atq.  naturaefuaedimilTum  a<i  " 

ccntrum  declinat,ficuti  dum  contra  naturacfuae  inclinationem 
furfum  fuftinctur,  haudquaquam  cadit ,  neque item  pcrfeftc  quic- 
fcit,  fcd  quafi  duobus  motibus  contrarijs  agltatur,  altcrocorporis 
dcorfum  a  natura acli ,  altero  animac  furfum contra naturam  cor- 
pusmoucntis.Idemfermeeucnitin  hominibusere'5ti>  flmtibus^, 
Cquorumcorporibusnaturaad  terram  incIinantibus,&aiiimacon- 
trafurfum  illafuflincreobnitenternotusquidamfcnfui  immani- 
feftus  fuboritur.  cuiusindiciumilludhabetur,  quodfianimaa  cor 
poreerefto  ftantc  cxeat,  illico  ipfum  in  tcrram  dclabitur ,  quia  mo 
tusilledeficit,  cuius  bcneficioauima  corpus  naturaliteradtcrram 
inclinatum,fur!iimeleuatumcontinebat:  uthisrationibusamni 
no  cuiuis  perfuafiim  eftcdebeat,  eos,qui  pedibus  ere<fi:i  ftjnt,ob  co 

. tinuos,  d;  contrariosanimac corporisq.  obnixus  aliquo  paiito  mo- 
ucri ,  atque  ipforum  mufculos  omnes  corpus  geftai)tes,.&  a  terra 
attollentcs,crigcntcsq.uehementerintcndi;  cuiusintenfionisat- 
que  etiam  ipfiusocculti  motus  mcrito  poftea  efficitur,utftai  e  ma- 
iorcmlaborcm  ,aclafsitudinem  moleftiorempariat,quamambu-  ...  , 
larCjficuti  pracclarinimcaGalenofcriptismandatum  cft.  Neque  s;  r,\T. 

•PJatoiibiintcr  principia  rerum  ftatum  pcrinde  ac  motuicontra- 
...  rium 


1^8  L    I    E    E    ll 

rium  col  locauir,  uera  prorfus  locutus  eft,  cum  Anftotcles.f.  Phyfi  D 
corum  librolongaorationcnon  ftatum  motui,fed  motummotui 
cjqritvM iari  dcmonflrauerit ; nifi  potius  aliquisdicat,  Platonem a- 
liiid  gcnus  motus  acftatus  myftice(ut  ro]ct)intellcxiflejCum  cx 
ipfisnaturasquoque  diuinas  conftareafltrat.Siigiturtotratiom- 
busfatisccmprobatur,  eredosflantesaliquopaftomoutri,atque 
intcrdu  non  modice  laborare,confentaneum  uidetur,  utnoobid 
ftatus  ab  exercitationu  ordine  remouedus  fit,qucd  exercitatio  de- 
»finiatureflcmotus,&  ipfeminime  motusappellationemercatur, 
quinimmo ficuti  quiiplures motus,  qui  finitati,  &  bono habitui  co 
ferrenidicantur,  etii  ucrcacpropnetxercirationc$nonllnt,c6mu 
nitertamcneflcanobisfupiaabundeoflenfumfuit:fimiliter&fl:a 
le  credlum  communi  notione  cxcrcitationem  efleccnfemus.  Vrr- 
de  fapientilfimusHippocrates,  quiulceiM  curandaquicteind^rgereE 
ahaspr3edicauit,ftare,&fedcreipfisinimicaeflrefcripfit;  quahih 
nueieuoluerir,  dum  coipus  furfum  uel  ftdendo,uelftandodcti- 
netur,  mufculos  magnopere  contendi,  atque ctiam  motum  quen- 
daminteranimam&corporisnaturamgenerari,qui  ulceiaipfain 
cicatricem  coajcfcere  minimepermittat.  atcjut  hoc  efle  puto,qiiod 
aCocIioin  Epilepfiae  curatione  flnnscxcrcitium  uocatur.  Num 
ucro  antiqui  gymnaftae  inttraliascorporu  exercitationcshuiuf- 
cemodi  ftatu  rtcepcnnt ,  nilcerti  affirmart  audto .  Athlttae  enim 
cum  nullumfere  ufiim  ni  ftandohabcrent.  nifiqiiandolVlilonis 
imitatoics ert£h ftantes  fefe ccteris a loco dimouendos oftcntandi 
roboris  gratia  praebtbant,  uelftatu  non  pcrft,  fedob  aliumute- 
bantur ;  jdeohaudquaquam  feipfosin  hocgenereexcrcuifTemihi 
utrifimileredditur.  Quodquacfocertamtn  in  ftandofolum  tfte-  ^ 
cfum  cerni  pottrat,quodaut  fptdatonbusdtltdlaf.ontm  afttrrtt, 
aut facrificijs ,  ucl aho  modo  amphithcatris,  autfladi;s  inftruiret, 
ut  horum  gratia  athletasfcfe  exercerc,  utl  certarc  ftantts fclitosdi- 
camus^ftabanttamen  quiathletas  certantcsfpcdtabant,ftd  non  ob 
aliudnifi  utamphitheatra  illaligneamaiorcm  hominummultitu 
dinem  captre  uaJtrent,quandoquidcm  antiquitus  fubftllia  quilq. 
fibi  ferebat,  quibusadcommodt!,&citia  molcftiam  Jpt(ftandum, 
necnon  aliquando  pro  ttlis,  dum  pugnabant  de  loco  ,  utcbantur  , 
ifque  ufus  pnmum  iVl.  Mtflalla  &CafGoC,of  creuit,moxP.  Sci- 
pionc  Nafica ctnfoi e  S.  C '.  cautum  ,  ne  tui  in  urbe  propiuiue  mil- 
Itpafluum  lubftljia  pofuifle,fedcntiue  ludosfptitartlicitumef- 
(ct.QuodpoiTO  traditum  cftantiquisKomanisItgecautumfuifle, 
ut  adojantes  ilarent  crtdi,  ftaniesq.  loui  facj  ificareiit,  quemadmo 

duni 


T    E    R    T    I    V    S  ijs! 

AdumValeriusMartialisdequodamrcnbic, 
tJMultis  ditm  precibus  louemfalutat , 
Stai-js  fummos  refupintu  ufque  in  ungues , 
i^ithon , 
MinimcadathletasinAcriscertaminibus,  uclin  celchrandisfacrl^ 
ficijsludcre  fblitos  pcrtinui(Tc  arbitror,quiu  potiusaltiori&ac- 
fluiore  caulTa  illud  faditatum  pro  certo  teneo,nerc)]icet  fedentcs, 
fiueiacentcs  in  adorando,fbmno(quo.l  intcntefpcculantibusfae-- 
pcnumero  contingcreconfueuit)  caperentur,  fed  attcnte  (Imul.ac 
uigilanicrdiutiusinadorationibuspcrfcuerarcntmifidicamus,  il- 
JiidpariteruetcrcscfFcciflc  ad  praeftandamDijsipfisreuerentiam 
raaiorem  .  Nam  multa  huiufccmodi  pro  maioribiis  rcuerentiae  fi- 
gnisapudmaiorcsnoftroshabebantur,quaehodiernadic(ecusrc- 

B  putatur ,  ueluti  cooperto  capite  facrificari  promaxima  reucrcntiae 
fignificationc  habebatur,utinRomanis  probl  {criptum  rclic]uir 
PJutarchus, &utCuiculio  illeapud  Plautii  infinuatdiccns.  Quis  ,, 
liic  cft  qui  opcrtocapite  /Efculapiu  Jalutat.  cum  detedo  capitefem  „ 
pcrambularet .  Haud  fecus  itacjue&  ereftum  adorarepro  niAxima 
honorisdemoftratione  rcputabant,  ficuti  nos  genuflexum:  cjuam- 
c]uam&PytJiagoras,  uel  fecundumPIutarchum  Numaadoratio-  , 
nes  fieri fcdcndo  uoIuir,quo  fic  uota  rata,  firmaq.  efle  debere  figni) 
flcaretur .  Vndc  quod  credti  facrificarent,  ncquaquam  athletas  in  . 
fdcrifici;sftatuuticonfueuifrc,aigumentum  cft.  Bellicaefimiliter 
difciplinaeamatorcs  parum  utilitatis  in  ftandoconfequipotuifTc, 
utin  eo  genereexerceri  potuerint,mihi  ualde  rationi  confcnta- 
neumuidetur:fiquidcmfcIaexceptatoIerantiamiIitibusprofe£to 

(;neceflaria,quamalteram  militarcm  uirtutemautefficere,  autad- 
JUuare queat  eredla ftatio,nufqua  uideo,praetcrquam  quod nequc 
P]ato,ncqueXcnophon,nequc  Ariftoteles,nequeVegetiusfutu- 
ros  bcllatores  ftandofefc  cxercere  pracceperunt :  tametfi  Flauium 
Vcfpafianum  patrem  diccre  fbJitum  acceperimus  imperatorem 
ftantem  morioportcre.  Vcrum  enim  uero  medicorum  gymnaftai 
tam  fanos.,  quam  ualetudinarios  aliquos  intcrdum  ftando  exercuif 
fe",  numquam  negarem;  quoniam  pliirjniosufus  tam  ad  confer- 
uandamfanitatem^quamad  pracftandumcraribus  robiK habere.. 
confpicio;dumenimmufcuIiomnescontenduntur,&corporia- 
nima  obnitens  Iaborat,utnquc  ualidiores  efficiuntur,interim  quo 
quehuiJiores,&excremcnta  promptiusadinferioresductuslcrun 
tur,  cibiq.  jn  uentriculi  fundo,  ubi  pcrfeLtaconcoctioabfblmtur, 
honcftiusaccommodantur.cx  quoconi;cio,hocunumexercita- 

tionis 


tionis  gcnus  pofl  fiimptos  cibos  in  11^11  eflepotuifle,  quanclo nonD 
minusacli!cc6mcdandi?min  ftomaxlio  nutrimcntumcjuam  adex- 
citandumnatiuum  calorcm,  fomnumq.  piolJibendumualet,ficuti 
uu'ga.ii>iiia,&:  rion  penitusabfuida  opinio,c]uoda  prandio  flan- 
dum  a  ccna  r.nibulandum  fit,  comprobareuidetur .  Uludueio 
1  Dcinlcco  prneterire  nolo,diflerre,cjuisne  ercdusrubfbleftct, 
iX-9'peicZ  cu  uocnt  Galenus)  an  ih  uinbra , cjuod  in  umbra  nullam 
aliom  altcrationcm  patiuniurea,  c(narn  ra-tiGrfeftatusoriridemon 
fti  ar.iuius ;  at  illi  C[ui  fub  fble  pci  flant'  prbet«r  iam  dJdam  alteratio 

rioL'.  j4      ncm,  ron  parum  a calorelblis mutantur  :  nimirum  cum  Ariflote- '' 
lcsfcripfcrit,  ipfos  ctiam  ueherhcntius  incalefcere^Cjuam  ijliqui 
n-.oucinur ,  c[ucd  ipfi  ca  acris  perfi  ij^eratione  careanti  quam  iftoj 
opcramotusobrinercomnesquotidi^eexperiuntur  netaceammc 
dicc3,3  qu-busn.-brcsc'^  huiulcemodi  fi.dvfblcflatu  j»cncrari  cre- E 

3.&6  '      ditur.  ei  quo  minimefatis  miraiifc»leO,qaornodoPliniusCacci- 
Irus  mcmoriac mandarit,auunculam  fuum  Pliniuni  aliocjui  ift  ui-  ' 
«■uc-idoiblcrtiffimum  poflcibumfaepc,  cyuem  intcrdiu  leUem,& 
fiic;lcmuctcrummorcfumebat,aeftate,  fi  tjuid  otij,infoleiaccrc 
(quodcgoftarcintci-pretor)confueuiile;atqucetiam  pauUoante- 
quam  cx  Vefuuijconcrcmationeintcrircr,lbleufum  frigidam  bi- 
biffe.Non  eft  praeterea  ignorandum,crc(ftum  ftarc,perinde  atquc 
c£terasexercitationes,ancccibum  quoqueprodeflc,  fcntcntiamq. 
ncftiam,quapoftcibosucteresftareconfucireiudicauimus,itain-" 
terpretandam  eflc  ,ut  fola  bacc  exercitatio  frequentius  poft  men-  • 
lasufurpata(uerit,nonquodin  ufuquoque  antecibuni  rion  e.vfli-" 
terit,  cum  c|uifc]ue  apprime  cognofcere  u3leat,eos,qui  ceteris  ex«r 
citationibusobeundisbaudquaquam  apti  funt,  fiue  fani,  fiuelia-  V  < 
letudinarij,poflealiorum  loco  ii  nonacqucbcne,faltcm  pauUomi 
nus  pio  fanitatis  conferuatione  in  flando  fclc  exercere  •/  atque 
proambulatione  leui  diuturniore  flatuantecibosuti,modoreli2.' 
ouaejquasinfcriusdemonflrabimuSjCondicionesobferuantur. 

'Depftgtjartimgerieribits .  Cap.    '/jfft?'"'   Jilrnct 


J^W'?!  V,\M  vis  Pugnaenomen  apud  LatinosatqiieGraccos 
rcriptorcsmulta  fignificarecompcriatur,  eatamcD,de 
quanoshictra<Starcdcbcmus,nonal!ud  iuit,  nifi  cxcrw 
citatioquacdam,in  quaduo  utpluiimuminterfcdimi 


cabant,  ucl  uiad  bcllicas  pugnasincundas,&fortitudineTO&  pe- 
ritiam  compararent,uel  utin  ludjs,  amphitheatris,  atq.  ahjspubli 

cis 


T    E    R    T    I    V    S  141 

'^^clscemmlnlbuf  fpeftaculisq.  coronas  uldloriae  confeciucrennir, 
populumq.  obledarent;  uel  ut  optimum  corporis  habirum,atque 
fanitatem  ipfam  acquirerenc,tuercnturc].  Quomodoucroeffice- 
rctur,quoniamfarisquirq.ex{econijcereualet,inhocexplicando  ; 

haudquaquamimmorabor:illudrolumpraetermittcrcnolo,apud 
Onbafiumduplicem  pugnam  inmedicinaegymnafticaexftitiire: 
alteram  cum  telis  femper  ,  alteram  plcrumquc  fine  telis,  c]uam 
(rxia.f/,a,yia.v  Graeci,  umbratilem  pugnam  uocarunt  noftri .  teloru 
pugna  efficiebatur ,  quando  finguli  inter  fe  armis  rudibus,  uel  in- 
cindentibus,&pungentibusccrtabanr,  unde/zoi^o^a^^/a^nomen 
antiquitus  utraq.  fbvtita  fuit ,  &aCoclio  Aurelianohoplomachia  5chro  pa. 
lioc  eft  armorum  fi(fta  confrixio  uocata,nec  non  ad  diminuendam 
7ro\va-ctpx.ia,v  laudata  fuit.  At  fciamachiam  fuifTe^quando  homo  ad 

B  uerfus  umbram  &  brachijs  6c  crunbus  pugnabat,  praeter  Platone  , 
qui  &in  Apologia, & ahbi  tr:iia,ua.^eiv de pugnantibus  fine aducr 
fariodixir,  aud:oreflOnbafius,qui  ex  Antyllifententiarradit,  ita 
certantes  confucffe  non  fblum  cum  umbra  manibus , atque cruri - 
bus  pugnare,uerum  etiam  aduerfuscoIumnam,&aduerfuspa- 
lum, de  quofccitmentionemluucnalis,  autmurum,necnonali-  ^^^  g 
quando  fummis  pedibus  pugiles  imitari,  &  in  terdum  tamquam  fa- 
]ientes,interdum  tamquam  pedibus  cedentes ,  id  quod  tunc  potif^ 
fimum  ucteres  facere  confueuifle  opinor,quando  antimachus  fiue 
ad  ucrfarius  deeratjfiue  quando  ita  exercendus  adeo  delicatus  erar, 
nrnon  poller  minimumquiddamni  pari,quodacciderefoIeril- 
lis,qui  armis  quibusuis  aduerfum  altcrum  contenderefolenr.  Pri- 
mum  enim  illud  innuiffe uiderur  Plato,  ubidixir  •.y^%Ti TreivTcoVy  7-  tJelcg- 

Q^ruiVTi  lUL-lu^cov ,  y^AjT  d-^C-^i^co^/^^iTnpina-aji/Tiq  TroTS,  ipn/uict  (rvyyv-  ^i 
fjLVa,<rciiV,  a.pa,yiiiy.  iTO^iu^o-auivaiiTD}'iSfogt]f/,a.?auT^iOVTcoga"<tict  u 
/wa^^^eiif^hoceftjSiomnibusanimatis&inanimiscareamus^nuquid 
nos  ob  eorum,qui  nobifirum  cxerceantur,  inopiam ,  aduerfus  nof^ 
metipfos  uerc  umbratili  pugna  certareaudebimus.  &  poflipfum 
Plutarchus  in.7.  Prob.conuiuir.liumia;^^' opiw,  «77-i!',  vua.i;  o'iova-Ti  '*' 

ovTo^jfcTwaji/aua^^^ftiy  5)joocTa«<J«Aa:idefI;,Seduideo,ait,uosiam 
umbratili  pugna  aducrfiis  idola  certare  paratos.Nequeuero  admi- 
rari  quis  debct,quod  antiquos  cum  umbris  pugnafle  Tquafi  id  ridi- 
culum  fit)  affirmarim ;  quoniam  etiam  hifce  temporibus  non  pau- 
circpcriunrur,quiexfeipfis,  ur  exerceantur,aduerfus  aerempu- 
gnis,brachi;s,armisq.  certant,  uel  quandoaduerfariusabefl,ueI 
quando  a  ncmine  uideri  amanr .  De  hac  Paullus  Apoftolus  loques 
dixit :  «Tto  7ruy.T<djik>,  0)5  hx.  a!ipa,  J  sptai-jideftjlta  pugnis  cerro,quafi 

aerem 


Hx'  L     I    1B   'E    K    ^ 

aerem  non  caedens.  lam  uero  rton  minus  telisjquam  pugnis,&  bra  D^ 

chijs  nudis  huiufcemodi  exercitationem  ufurpatam  eflerationi  eft 

confcntaneum .  Hae itaque  fuerunt  duae  pugna'^ fpecies,  quas  ma 

iores  noftri  exercit.itionumloco  in  ufii  habuifTe  reperitur:  iiaut 

nullagymnaftica  exftaret,quaeinteraliasexercitationeshancnon 

rcceperit.  quodenimathlcticauetuftifrimisufquetcmponhuspu 

,        gnandiarmisincidentibus  exercitatione  utererurjlocupletilfimii 

tcflemPkitarchumhabcmus,  qui  in  5.  Sympos.  fcriptum  rehquit, 

antiquitusmonomachiamfcihcet,autfingularecertamenin  Pifa 

Ciuitate,&in  ElidePeloponneli  re<;ionemxta  Alphaeum  fluaiu,.' 

cucaquam  quinfto  quolibetanno,hocefl,  ut  Pindari  interpres 

teflatur,alternisolympiadibus,fiuemenfibus  quadragintaodto,. 

autquinquaginta  certamina  olympicalouifacra  celebrabantur, 

ufq.  ad  mortcm  deuiftorum  cadentiumq.  iugulationem  procede- 

reconfueuiffc.  Praetercanarrat  Galenus,facerdotesinPergamo  ^ 

prifcummoreretinuifre,utacftatistemporemonomachiasuocatas 

exercerent.quasnequiscredatfoliGraecorunationi  proprJas-exfli 

tifre,adeunduscfl  Athenaeus,qui  in  quarto  dipnofophifton  au- 

doritateNicolaiDamafceni  Philofbphi  peripatetici  rcfert,Roma. 

nos  monomachorum  fpedacula  non  modo  i n  feflis,  atque  amphi- 

theatris,  uerum  etiam  in  conuiuijs  a  Tyrrhenis  conluetudinem 

...  mutuatos  adhibufle ;  quamuis  Romani  non  monomachos,fed  cla- 

lib   ij.ca.    j.  ,  ^  ,        .  ,    ,  -^     r 

18.  &  li.jy  djatoreshosomnes  nuncupare  maluerint,quos  lulij  Caelansacta- 

"P-5-  teinforonouiflimepugnafrc-,quofq.pugnantesSmaragdo  Nero- 
nem  fpc^tafle  fcribit  Plinius.  Hi  quoniamartem  phinmis  abfiir- 
displenam  exercebant,utacetei-is  puonantium  excrcitationibus 
integredignofci  pofsint,nonnulla  deipfis  breuitcr  cxpona  Namil 
lud  primum  detcftandum  planehabebant,  quod  certantesquam  p 
grauius  poterant,  fefe  ferire  ftudebant ,  &  non  fulum  (c]Uodfcrip- 
litScribonius  Largus,quiTiberij  Caefiiis&  iVleflallinae  aetate  me 
,  dicinamRomae  exercuit)contufiones  inliidationibus  patieban- 
tur,fed  ctiam  non  raro  ufq.  adalterius,ueletiam  amborumpu- 
gnantium  intcntum  ccrtamcn  protendebatur :  quemadmodum, 

nie^'^°"e'  praetcr Atlicnaeum , atq, Plutarchum , Galenusquoqucteflatur, 
qui  fe  gladiatores grauiter  uulneratos  curafTe, &  ob  id a fuae  ciuita 

Jib  7.C  }.  tispontiiicein  eorum  medicum  cooptatumfuiirefcnbit .  Quinaii 
^lor  eft  Gcllius  ,gladiatori  compofito  ad  pugnandinnpugnaehac 
propofitam  fortem  fuifTe,  aut  occidere  fi  occupauifTet,  aut  occum- 
bere,ficefiaflet.  utiduerum  putaredcbcamus,  quodM. Tulliuj. 
a. Tufculanarum  quaeftionum  memoriacmandauit,athlttaseti^ 

uulnC' 


T    E    R    T    I    V 'S  i4t 

'Auulneribiisconreiftosaddominos  mitterefblitos,  (^uiquiercrcnt, 
cjuiduellcnt^fifatisfadum  ijscdet,  fcuclledecumbcrc.nam  ufque 
adeomortem,ac  uulncra  intrepide  obibant,ut  nec  ingcmifce- 
rent,  necuultummutarent.  Sccunda  turpitudinisfpccicSiquamo  ''''  «7.6.7. 
nomachiaehuius  profeflionotabatur,  fuitciborum  gcnus:fiqui- 
demPlinius  memoriac  prodidit  gladiatorcshordearios  uocatos,  Ji^^^^g, 
quia  antiquitus  hordco  uidiitabant,  ficut  poft  PliniumGalenus 
eo(dcm  &  faba,&  ptifana  ucfci  fbhtos  fcriptum  prodidit.Tertium 
gladiatorum  abominandum  inflitutum  crat,in  ipfo  certamine 
languine  ex uulnere aduerfanj  bibere,  tamquam  ijs  ad  confirman 
dumanimum&uiresefficacitcr  conferrct,necnon  poftpugnam 
cinerem  promedelapotare,  quodretulit  Plinius.  Itaquedehis,  l'b.i8.c.i. 
praeclareadmodum  ficaCvprianodeclamatumeft.Paraturgladia  ^jj';''  ^*"^' 

»  toriusludus,utlibidinem  crudelium  luminum  fanguis  oble(ftet,  li.  i.epift, 
Impleturmfuccumcibisfortioribuscorpus,  &armnaetorismeni  " 
brorum  molesrobuftapinguefcit,utfaginatus  in  poenam  carius  " 
pereat.  Homoocciditurinhominis  uoluptatem;  &  utquis  pofiic  " 
occidere  peritia  efl,  ufuseft,  ars  efl,  fcelus  non  tantum  geritur,  fed.  " 
docetur  :quidpoteft  inhumanius^quid  acerbius  dici  .''difciplina  « 
cfl,utperimerequispofIit,  &gloriaeft,quod  peremit.  Quidil-  »> 
Jud,  oro  te,  quale  eft,  ubifeferis  obijciunr,  quosnemodamnauiti  » 
aetate  intcgra, honefla  fatis  forma,  uefte  pretiofa  uiuentesin  ultro  '> 
neum  funus  ornantur ,  malis  f uis  miferi  gloriantur ,  pugnant  ad  be  » 
Aiasnon  crimine,fedfurore:fpe(ftantfiliosfuos  patres.  Frarerin  « 
cauea,  &  foror  praeftoeft,&fpe£laculi  licetpretium  largior  mune  " 
ris  apparatus  amplificet,  ut  maeronbus  fuis  materinterfit:hoc,  « 

(2  proh  dolor,mater&redimit,  &in  tamimpijsfpe(ftaculis,tamq.  di  '> 
risefTefe  non  putantoculisparricidas.  Ha(flenusuir'illeChrifiia-  »> 
nus,cuiusorationemhicexfcribereplacuit,quodadgladiatoriae 
exercitationisprauitatemoftendendam,nilluculentiushabeii  pof 
fit  .  Qua  tamen  prauitate  illud  mihi  ualde  turpius  cxiftimare  in 
mentem  uenit ,  quod  & Reipub.  Iibertatis,  &  Imperatorum  tem  - 
poribus  rari  fuerint  liuenobiles,  f]ueignobiles,fiue  confulares,  fi- 
ueimperatores,qui  fpe(ftaculaadeoinhumana,acomni  flagitio, 
&faeuitia  plena  libenter,atque  maxima  cum  uoluptate  non  intue 
rentur .  Numquidautem  cuiufuisgcnerishomines,an  ignobilifii- 
inidumtaxatgladiatoriamexercerent,anceps  ualdefum.quode- 
nimLentulusCapuae,utferunt, gladiatoresaleret,quod  C.  Te-  lib.jc.c.  7. 
rentiusLucanus,au(ftorePlinio,gIadiatorum  quadraginta  paria 
in  foroper  triduum  auo  fuo,  a  quo  adoptatus  fueratjdedcrir,quod 

uenales 


144  L    I    B    E    R 

\ienalesefTent,S:tria  illa  nefanda  a  nobfs  praedi(5la'profiteren-D 

tur,mihi  certe  perfuadent  ex  omniumhominum  ignobihlfimo 

limulacimpurifilmogenereuelutiferuisexftiiifTe.  Exalterapartc 

M^Jf"-    ,ciimGalenusreferat,facerdotesmonomachiam  exercerefblitos, 

cum  Athenaeus  fcnbat  illuftres  uiros ,  atq.  Duces  monomachiam 

excrcuifle,  cum  Herodianus,  atque  lulius  Capitolinus  (.  ommo- 

dum  Imperatorem  gladiatorem  eximium  fui{le,& in  publicis  thea 

tris,fpretaImpcratoriadignitate,gladiatorispartesadunpltflefcri- 

bant.  cum  tradant  alij  Imperatores  ad  bellum  profcduros  mu- 

nus gladiatorium ,  ac ncnationes  ederc  confueuiflc ,  ut  ciuium  (an 

Spartian»    guin e fic effufo  pugnae  cjuadam imagine Nemefis fe ,  ideft Foi tu^ 

jPupicno,  naeuisquaedam  expleret,  uel  utinfuefcerentmilitesuulnera ,  at- 

quecacdesinfpeftare.cjua  itemratione  SolonapudLucianuranar 

In  Anach    ^'^^  legem  Athenienfibus  fuifle,  ut  iuuenes  cothurnicibus  fiue  qua  ^ 

leis,acgallis  pugnantibus  fpedandisftudiumimpcnderent,  quo 

illi  uolucres  ufqueadextremam  uirium  defefftionem  roftris  certan 

tes.intiientes  ,  ad  fortiter  fubeunda  pericula,  &  contemnenda 

uulnera ,  ne  auibus  ingenerofiores apparerent ,  inflammarentur, 

cuius  fludij  mentioncm  quoque  fecit  /Efchines  contra  Timar^ 

chum ,  & Columella libri  oftaui  cap.  z.  Cum  incjuam  haec omnia 

mente  contemplor,  quafi  credere  cogor ,  tum  nobiles aliquando , 

tum  ignobilesut  plurimum  athlcticam  hancatque  gladiatoriam 

pugnandi  fpecicm  excrcuifle:  quando  etiamapud  Athenaeumre- 

perio ,  nonnullos teftamcnto  cauille,  uti  pulcherrimae  etiam  puel 

lae  monomachorum  inftar  dccertarent,  aut  qui  in  delicijs  fuif^ 

fent impubcres .  Atque  ex his  clare patet,  armorum  acutorum  pu- 

gnam  intcr  athletarum  exercitationesadnumerandamefle.  quos  p 

fciamachiam  quoque  interdum,fiueumbratilem  pugnam  exer- 

j.  Eliacor.  cuifle,inde  fatis  conijcere  poflemus,quod  Glaucus  Caryftius  athle 

ta  ftrenuus  non  mi nus  ob  pugilatoriam ,  quam  in  umbra  pugnan- 

di  excellentiamcelebratusfit,cique  ftatua  habitu,  formaque  in 

umbrapugnantis  ereda,  utPaufaniasnarrat,  tradatur:  niii  cer- 

tiuscomprobarent  illud  hacc  Dionyfiijin  hbrodediuinis  nomi- 

cap.  nibus  uerba:6Vt|0  6  ao<po;  «x  hvo>icra4  utpi.eiTcu  r^g  t  aBXt\Tcov  ihrH 

^:%i  ov-  Qpvix.a4\  01  TToy^a.tin;  a,&iVHq  S eivou  t«c  avTctyavi^^cig  vTroBifjLivot.^ 

ta/j.ict)g,  }(^ToSox.iiV  icwrolig  }(ctf  ■■^sfog  a,7rovTcLc,^cujTiii;  a,vS^pei(>)(;aKiaua.yHV~ 

"  TS?, o/ovrcu  tS)Y  olvt tTT a.Kiov  cuutuiv  ^tixpoLTmivcu :  ideft ,  Quod  fa- 

piens  minime  intelligens  inexpertos  uincendiaihletasimitatur, 

qui  faepe  antagoniftasimbccillos  cffe  ftipponentes ,  prout  ipfis 

ttidetur,  nccnon  aduerfus  eos  abfenies  foruter  umbratili  pugna 

certan- 


T    E    R    T    l    V    S  Hj 

A  certnntcs ,  aduerfarios  ipfbs  uiciflTc  putant.  Habuit'&:  Athleta- 
rum  gymnaftica  pugnac  aduerfus  palum  cxcrcitationem:  cum 
Vcgctius  fcribat,  palorum  ufum  non  tantum  militibus,  fed  e-  l'b.i.  dc  r« 
tiam  gladiatoribus  plurimum  profuifle,  nec  umquam  aut  arc- 
nam,  autcampumui<ftorcsuIlos  declarafle,nifiquidiligenterad 
palumfuiflcnt  cxercitati .  Ad  haec  bellicam  gymnafticam,  pu- 
gnarum  armatarumutranimque  exercitationibusminimecaruif- 
fe,  abundcdcmonftratum  eft  &  a  PIatone,&  ab  Ariftotele,  qui  y.deiegib. 
jn  librisPoIiticorum  femina  quaedam  huiufce  exercitationismoa 
ftrauir,acfortaiVein  illispcrfecit,  quos  ab  eofcriptosanobisde- 
fiderari  omnes  dodi  fciunt.  quamuis  credibileeft,dum  ad  pcr- 
difccndum  cxcrcercntur,rudiatcla  plerumquein  ufumuenifle. 
quod  cnimhuiufcemodi  concertationesmaximamad  belli  peri^ 

B  tinm  utilitem  praeftarent,  nemo  qui  hilcetemporibuseorum  pro-  > 

feflores  {pedaucrit,negaret,  quandofimilitcrPlato  tanti  eas  fa- 
cit,  ut  ceterisexercitationum  gencribus  prooffcnfione  fimul  & 
defenfione  praepofuerit,in  ipfisque  muhcrcs&  uiros  elaborare 
uoluerir.  Hanc rudibus  armis fadam  militarem  monomachiam  il- 
lamfiiifle,  quam  HermippusMantinaeosinuenifl"e, &Cyrencos  iji, 
aemuIatosellt;fcribit,egofcrmecredo:ficuti  fimiliter  exiftimo, 
quamfcrimiamuulgus  dicit,  eamipfam  ,  &non  umbratilem  pu- 
gnam  ut  Budaeus  m  Com.  ad  Pandedias  ,  Guhelmus  Choulus, 
&aI;jnonnulIifaIfb  autumarunt,efl^e  ,  dequalocutusPJatomea 
fcntentiauidctur,quandoinLachetefcripfit,iuuenibuscoducere, 
iitarmis  pugnare  difcant,  quoniam  fichabituscorporisrobuftus 

^    acquiritur  ,  nec  ulla  exercitatione  infcrior  haec  eft,  aut  minuj 

Claboriofa.  Inhachaudquaquam  certatores,quemadmodumgIa- 
diatoresfeufque  adnecem  feriebant,  fed  rudibus  tehsquafifefe 
petereinuicem  fimuIantes,qu3ndoque  etiam  re  uera  ferientes, 
&  plagarum  inflidiones ,  &auerfiones  edifcebant.  Aliquando  ta- 
mcn  cum  umbraarmis  etiam  pugnabant:  quod  Celtas  poft  ce- 
nam  faftitaffe  ,  Pofsidonius  audor  eft.  lam  uero  omnium  fre- 
■quentifsime-pugnam  aducrfus  palum  exercebant,  quimilitarerr» 
difciplinamcomparare  optabani.  quam  exercitationem  ita  fadti- 
tatam  fcribitVeoetius,quoda  finsulistyronibusfineulipalide-  ''b-j.dfre 

ri  •  •  ■  n-  oVJL         raill.c.  lU 

ngebanturm  terram,  ita  ut  micare  non  poflent,  &  lex  pedibus 
eminerent :  contra  illum  palum  ueluti  contraaduerfarium  fcutoi, 
&  clauatamquam  gladiofequifque  exercebat,nunc  quaficaput 
autfaciem  peteret ,  nunc  a  lateribus  minarctur,  interdum  con- 
tcnderet  popiites  &  crura  ferire  ,  recederet ,  infultaret  y  inCili- 
Gymnaftica  K         ret» 


1^6  L    1    B    E    11 

rer,&quafi  praerentem  aducrfarium ,  fic  patum  omn:]*mpetu,D 
omni  bellandi  arte  tentaret .    Quomodo  autem  medicinae  gym- 
naftica  hoc  excrcitationis  genus  receperit,  facile  cognofcet  illc, 

<.collcft.  qui  Antylli  orationeni  apud  Oribafmm  penfitauerit.Is  quidem 
ueteres Graecos  haud  quaquam  armorum  pugnam pro  ualetudi- 
narijs  in  ufuhabuine^feddumtaxat  adefficiendos  inbellumpa- 
ratiores  mihtes ,  {cribit ,  additque  Romanos  primos  eam,  quac 

/  ^,-;  profanitate  exerceretur,  inueniffe,  quos  idoneis  quibusuis  lo- 
cis ,  rudibusq.  telis  primo  eam  exercuille ,  &  deinde  in  gymnafia 
inuexifleucrifimilefit,  cumGalenus  inierahagymnaftaemune- 
ra  etiam  armorum  exercitationem  tamquam  bono  corporis  habi- 
tui  conducentem  reccnfcat.  Nam  gymnafticos  tam  armorum, 

idetuua    ^ju^m  umbrae  pugnam  propofita  ianitate  ufurpafle,  fatis  clare 

«. II. &n.  monftrauitGalenuSjubiadcxercenda  brachia,atquecrura  fcio-E 
machiam  commendauit,  hoplomachiam  uero  a  Damea  inuentam 
multorum  membrorum  optimo  ftatui  conferre  tradidit.  quam 
cnimarmisperagebant  exercitationem,hopIomachiamuocatam 
fuifle,  praeter  nominis  ipfius  rationem,nonmodo  Galenuste- 
ftatumreliquit,uerum  etiamCoelius  Aurelianus,utpaulIo  antc 

Ljl,  g^        demonftrauimus,  nec non  Martiahs ,  qui  medicum  quendam  ho- 
plomachiampraueexercentem,fiuepotius  aduerfariumgrauiter 
&praefertim  in  ocuhsferientem,hifceuerfibuscarpit. 
HoplomachtirS  minc  es  ^fueras  ophtalmicits  ante 
Fecijii  medicm ,  qt(odfac:s  hoplomach:*s . 
Quamobrem  cxhis  omnibus  perfpicuum  cuiuis  efle  poteft ,  pu- 
gnam tumarmorumutramque,tum  umbraein  onini  gymnafti- 
caefpecielocumhabuifle.Iamadalias,  quaereftant,  enarrandae,  F, 
antiquorum  cxercitationes,  tranfeamus . 

De  nonn  ullis  alijs  exercitationtim  Jpeciebus .         Cap.  V. 

Raeter    exercitationes  ,  quas  iam  perfpicue  quan- 

tumiu  tanta  Iicuitreiobfcuritate,explicauimus,  mul- 

tae  aliac  exftitcre  ,  quae  licet  ubique  locorum,  pro- 

ut  temporum  &  hominum  uariae  occadones  poftula- 

bant.agercntur,  praccipue  tameningymnafi;s  effici  confuCuif^ 

fe,  Galenusfentire  uidetur.Eae  uerofunt  ToSja.  ^oivin  a^ct^pt- 

^o^au  ro  ditpo^eipi^^&cu .^ro  ix.7rAi^pi^(iV.,ro7rvriA't^(iV  ideft, 

per  funem  adfcendcrc,  manibus  colludari,  acplethriflare,  &  pyti- 

liftarc. 


T    E    R    T     I    V    S  147 

A  lifTarc.  Quomodo  fcCc pcr  funes  adfcendendo  excrcerent,  fine  la- 
borc  cognofci  potcft  cx hac ,  cjuacin  fculptis gcmmis  ucterum (he 
ilatur  ,  defcriptione.  Vndc  iurc  fimilcm  cxercitationcm  inter 
uchcmentcs  Galenum  rcpofuifle  colligitur .  nam  funambulos^qui 
lioctcmpore  lucri  gratia  pcrorbem  uagantur  ,  etiam  ucteres  ad 
populumobledandum  adhibuilTe,  non  modo  ex  praedidlo  ico- 
nerecognofcitur  j  uerumctiam  Tcrcntijin  Hecyra  locupletiffi- 
mo  hoc  teftimonio  confirmatur:  Ita  populus  ftudio  ftupidus  in 
funambulo  animumoccuparat. 


K     ,, 


T    E    R    T    I    V    S  r^"^ 

A  a^/>o;^«/5;(^<S-ainondcfuerunt,qui  lu£tae  partem  quandamfuir- 
feputarint  ,quandofcilicctludatorcs  primoribus  tantumdigitis 
inicrtispericulum  roboris  faciebant.  Sed  hos  malc  fentire^unus 
Galenusfidcmfacit,  qui  in  i.detu.  ualet.  cap.  8.  ftatim  ludtam  ab 
acrochirifmo  difiunoit .  Erat  igitur  acrochinfrniis  colluftjtio  quae 
damfummis  tantummanibus  fada,  in  quanullarelic|ui  corporis 
parsabipfisdigitistangebatur,donecaduerfanusdeficeret,  perdu- 
rans.  Hacathletaepcrraro  in  publicis  rpeclaculiscontendebunt, 
aliquandotamen  eam  adufunireuocabantiiiquidemapudPaufa- 
niam  legimus,Softratum  cognomine  Pancratiaftem  in  huiufcemo 
di  certamine  maximam  laudem  confecutum,  &obidax/Do;y«p/- 
5"»;'quafi  percxcellentiam  nominatum,  cum  aduerfariorumfum- 
masmanus  tam  fortiterapprehendcrct,  utnon  priuseos  dimittc- 

B  rct,  quamelifisdigitisdolore  confedosintelligcret.  Quicumque 
paritermilitarigloriaeinuigilabant,  intcrdum  ct.x,po^eip'';^i(Q'cu  fo 
lebant,nimirumqui&brachia  fortiora,  (S:agiIiora  fimili  ratione 
effici  fibiipfispcrfuaderent.  DeCeltisrefcrtPofidonius,quod  in 
armisexcitati  inter  fe  acrochirifhio  certabant .  Porro  ualctLidinis 
fludiofbshuicexercitationiopcram  nauaffe,  &Galcnus,(ScPaul- 
lus/EginctaconcorditerafferuntHippociatem,  fiuePoIybum  fe-  i  detu  ua. 
cuti ,  qui  in  libris  de  diaeta  acrochirifmum  uarijs corporis afteftio-  "P    •• 
nibuscommcndauit.Quid  autem  fuerit  ro  jjt-^AiSjO/i^fji^tam  Gale  iib',^f;.„ 
nus,quam  Auicenna  Arabum  omnium  doiSifsimus  cxplanauit,  doc. i.c.t. 
dum  uterque  uerbis  plaiie  ijfdem  fcripfit,  ecplcthriflare, fuiffe, 
cumin  plcctro,  ideftinfcxta  parte  fladij,  quis  prorfum,  retror-        ^ 
fumqueuiciffim,  idquefaepein  utramque  partcm  iineflcxucurii- 

C  tansuno  quoquccurfubreuequiddam  de  fpatiodcmebat,  quoad 
denique  m  unico  gredu  conilitifict ,  uel,  ut  dixit  clarius  Aui- 
cenna,  donec  in  fine  illiusin  mediof^ctilfet.  Cetcrum  ttituXU 
^«ridem  fuifle  quod  gefticulari  ,&crcbromotu  manusciere,  o^ 
pinatus  fuitPohtianus,  quem  ,  alioquin  eruditiffimum  tcto  caclo  '°  ^''^* 
abcrraffe,  facdlimeex  Galeni,ac  Auiccnnae  orationeconuinci- 
tur,a  quibus  pytiliflaredefinitur  fliiffe,  fi  quandofummis  pedibus 
quisingrediens,  uclftans.ut  fcntit  Auiccnna,tcnfis  in  fublime 
manushancantrorfum,illam  rctrorfumcclerrimemouIIfet.quaeK 
ercitatione  maxime  ante  parictem  flantcs  uti  folcbant,  quo  ^\  intcr 
dum  aberraffcnt  facile  paricte  apprehenfo  crigerentur.  Dc  hoc  f  cr 
monemhabuiffe  potel^  Plutarchus,cum  dixit,Lycurgumolim  j^  „;tj£.y 
propofitodccretoillascxercitationcs,  quaemanibusin  atcumfub-  curgi, 
Jatis  efhciebantur^uctuiffe  ,  nequislaborandoconfucfceret  dc- 
GymnaAica  K     lij  f^ui- 


6^0  L    I    B    E    R 

fat!r;nri'.  de  hoc  Itcm  locutum  efleluuenalem  arbitratusScali-D 


jrcr  ic<2cbcit, 
o  o 


aec 


1  SlU.  uz 


Sat  "•  £li!iLdccdaewoniumfityli;^nateluhricatorhem. 

ScdiiosaliteiTiipcrsuslcj^cnduni  dcmonftrauimus.  Praeter  h 
cnumcmntur.iliaeexercitationcsa  Galeno,ueluti  ficuipiam  alter 
lufsiflct^v.trc  uiolcnttrdctraheret,inflederetque,Gumipfenon 
manibusmodo  .  uerumetiamcrunbus,  fpinaqueconftans^&non 
fl(.xusrtriftcbat:quor,cntrt  Milonem  ipfum  exercuiflefefcrunt, 
<lum  alias  conutllerc  fe,  mouereq.  e  difco  inundto,  fuperquem. 
crc<5tusmancbat,utexpraefentepiduraapparet. 


T    r    R    T   I   V   s 


tJJl 


K     iif; 


iji  L    I    B    E    R 

uolenti  pcrmitteret , allas utique  fi  manus  excrcitandas curabat,pu D 
i;num  apcrireiuberct,qui{imilitcrmalum  punicum  auttalequip- 
piam  manibuscomplexusaufercndumcuiuispraebebat.quamuis 
cnimhaecpotiusad  roboris  oftennoncm  efficerentur,  nihilomi- 
nusadbonumcoiporishabitum  firmandum  confcrrccredebatur, 
quemadmodumitemcum  alterum  quis  medium  complexus,aut 
etiamipremediocomprehenrusmanibusdigitisq.  peftinatimiun- 
ftls,  aut  quem  complcftebatur  abfbluerc  fefc  iubebat ,  aut  ipf c  fe  a 
compleftenteroluebat.  Itaquoquefiquis  alterum,qui  ipfum  uer- 
(us  fe  inclinabat,  a  latere aggreflus ilia  manibus complexus , feu p- 
nusaliquodfiiblatum  inuicem  protendcbat,rcducebatque,acma- 
gisfidumgeftabatipfc, nuturenutuq.corporisufuseflet,  exercita 
tionemageredicebatur,perinde  acil]i,quiaceruicibuspenden- 
tesdecrfumtrahebant,acali;multiab  Auicenna  relati,quos  enar  ^ 
rarenolo',  quoniam  omncsfimiles  motus  potius  ludatorum  ua- 
riaeroborisiadationes,  quamexercitationcsperfefeparataccrat . 
Qualesitemerantillaequae  a  SocrateinPlatonisTheacteto  figni 
ficaiiturfubhisucrbis:  )(^^  a-/xr/.pov  yap  'S>poi6vTi<;  MAridajUiv  a/x^po- 
Tipoiv  eig  TO  [xicrov  TTi^^caxoTii; ,  }(cf^  OM (xr\  TTv  atxwcfxivoi  S^ iafpvycu- 
f/.iV^^iKW  S^uxxofxiV  cecorip  o'i  ov  Tcu;  TraXcug-pcug  Sjg.  ypa/uiiitic  ttcu- 

^OVTiQ  -iOTOV  i7r'cifA.(pOTipCt)V  Xr.CpBiVTiQ  iAy.Ct)VTCU  fij  TcliVaVTia.  Jd- 

€ft,  Paullatim  enimproccdentesin  mediumamborum  ignoranter 
cecidimus,&  nifi  aliquomodo  nofmet  ipfbsdefendenteseuada^ 
inus,pocnasluemus,  perindeatqueilli,quiin  palaeftrisin  hnealu- 
dunt,quando  ab  utriiq.  capti,in  contrana  diftrahuntur.  De  his 
cnim  loquiturluliusPollux,  quando  dcfcnbensludumdiftra(So- 
rumh^ecucrhahahet: ^ (^i  A'ii^.x,u9'ivSa'tB-a^(^iTcu  /u^  cidg  iQrt  to  p 
7ro/\v  cv  TcuQ  7raXcu<^pcuc.  ov luB^  a^ha  iigjf  aMa;^o>S-i' .  Svo  S\  fxoH- 
pcu  7rcuSo)V  eijiv  i?i}t.oba-cu  tk?  iTipag  ot  6t«£_?/,  ig  T  OL»  s{gi^"iv a  fJLi- 
Ta<^r\70VTcu^  Trap  cwTo'ig oi  KpaT^ivTig,  hoc eft.Dielcyftinda  autem, 
plerumq.  in  palaeftris  luditur,  uerumtamen  etiam  alibi .  Duaeau- 
tem  funt  puerorum  partes,  ali;  trahentes  alio,  fiq.  ad  illam  partem 
tranfiiiigrauerint,  pcncsillam  uicioria  eft. 

Dc  Spiritut  cohibitione .  Cap.     V  1,\ 

1^^^^-  PiRiTVS  ctiamcohibitioneminterexercitationcSj&: 
I^K*^i.^  praefertim  apotherapcuticasab  optimisgymnafticisre- 

pofitas  fuiflc,  memoriae  tradidit  Galenus  3.  de  tu.  uale. 

Iib.&anteipfumCoeliusAureiianusintcrmedicosnon 

infi- 


T    E    R    T    I    V    S  15? 

Alnfimus.Hancucro  tuncefHciomnesdo<flirciunt,quandocunfti 
thoracismii(culi,qui  circacoftashabentur^ufqueadeointendun- 
tur^cogunturc|ue,  ut  exfpiratio  uocata  pcrfici  nequeat :  nam  duae 
funt,  quaeuniuerfam  fpirationem  complent,infpiratio  lcilicet,& 
ex(piratio.Infpi'atio  ca  eft,quando  aer  adtemperandum  cordis  fer 
uorem,  fpiritusq.  gencrandos  jn  pcftoris  fpatia  trahitur.  At  exfpira 
tiotuncagitur,cumfuliginesincordegenitaepcrcauaipfiuspefto 
ris  extra  educuntur .  undc  cum  per  mufculos  thorax,ceteraq.  fpira 
tioni  dcferuientia  inftrumenta  coardantur,  ita  ut  ncc  aer  intus  in- 
gredi,necfuliginofa  recrementaexirequeant,refpirationemin- 
tcrcipi  fiuc cohiberi dicimus.  qua  cohibitione tum  gymnaflae me-  ■ 
dicorum  in  primis,  tumaihletaeexercitationis,  &auxiIijloconon 
raro  utebantur.  Medici  quidem  uel  medicorum  g)'mnaftae dupli- 

B  cem  fpirationis  cohibitionem  in  ufu  habebant,  alteram,in  quauni 

'  uerfi  thoracis  mufculi  tendebantur,remiflis,qui  fiint  in  fepto  tranf 
ucrfb atquc abdomine, ut facilius  excrementa  deorfum  truderen- 
tur;  a]teram,in  qua  abdominis  quoq.  mufculi  tenduntur ,  quo  ui  - 
delicetea,quaefubfeptofunt,  uifcer3,exercitationisfrudumfenti 
rent.inambabusuerofafcias  quafdamadhibebant,  quibus  tho- 
racem,atquecoflasnec  non  uentrem  cingentes  feliciuspropofi- 
tumaflequebantur.Propofitum  autem  habebanthuiufcemodi  ex- 
crcitationc,modo  calorem  in  exercitationibus  acquifitum,fiue  ip- 
{umnatiuum  auftumconfirmare,  modofpintualiamembraiuua- 
re,modo  excrementa  pedoris  expurgare;  fi  quidem  fpiritus  in  tali 
jnhibitione  undiq.  compulfiiSj  dumin  anguriosfemeatusrecipe- 
recogitur,eosque,fi  amphustrufus  propulfusq.  fuerit,etia  penitus 

|Cpertranfire,extenuati  iam  excremeti  fecum  nonnihil  arripif,  quin 
immo , quanto  is ulterius per uim  coadusimpellitur ,  tanto  magis 
abipfoquaedam  impelluntur,quaedam  trahuntur.impelluntur 
quidem,quaeanteoccurrunt:attrahuntur,quaead  latus  fijntpofi- 
ta,impetu  ipfomotuutraquecoada.utnemohisrationibiisper- 
lpedi$miiaridebeat,quod£iyfimachusmcdicusinconuiuioPla- 
tonisadcurandum  Ariftophanis  fingultumfpirituscohibitionem  Pcob.fcct. 
inprimiscommendarit.quampofleaArifloteies  nonfblumoban  ^^i  c. 
tediftas  caufasfingultum  exf^inguere,uerumetiam  partescorpo-  cau. 
risinteriorescalefacere,pIuribusuerbisprobauit.quodidemGale 
nus&aff euerauit,&  clarisfima  oratione  confirmauit .  In  hunc  igi  - 
tur  modum,atque  hisde  cauffis  a  gymnaflicis  inflitutam  fpiritus  co 
hibitione,  Icgitur,  quos,  ut  melius  res  ipfis  fuccederct,  ctiam  hanc 
regulam  obferuaflc  arbitror,  nempe  ut  primo  Icuiter,ac  breuiter, 

dei  n- 


154  L    I    B    E    R 

deincepsucliementius&diutius  fpirationem  inflatis  bucdscontiD 
ntri, imperarent-,  demuni  rdaxari iuberent,itanam(^. fecundum 
praeceptum  illiidHippocraticumomniac^.sijooo-a^w^jjf  agenda, 
antiquosmedicosuoluifle  reperio.  Athletae  autcmquamuishoc 
excrcitationisgcncixfoifan  non  uterentur,nimJrum  quodnulli- 
bi  adgloriamifiuefjicdatorumobleifiationemanecjucndam  ipfis 
dcferuiret^n^hilominuseosintcr  ceterasobeundasexercitationes 
fpiritus  quoq.  rctentione  duabusde  cauflis  ufbs  credo,  tum  ut  a  lal 
^  {icudincrecrcarcntur,  pcrfpirabilemq.  rimul&  purum  ad  fubfe- 

cap.  1.  quenteslaborescorpusredderetur,quemadmodumGalenusfigni 
ficaffe  uidetur ;  tum  (quod  rationi  magis  confentit)ut  maius  robur 
jnimpulfionibus,  comprefTionibus,  ialtibus,atq.  fimilibusexfjjiri 
tu  retento  compararcnt.in  his  enim  omnibus  agcndis  maioresquo 
da  modo  uires  effici, fi  fpiritus  detineatur,  quotidie declarant  one-  ^. 
ra  geRantcs,ncc  non  ccteri  omnes  grauiores  opcrari;,quos,ut  maxi 
mos  labores  facilius  fufimere  cjueant  ■,  fpirationem  cohibcre  cerni 
mus,quafi  ex  tali  retentionefpiritus  intus  aufti ,  &  robur  crefcere 
t  partic.  facianr,  &impetuscificacioresreddant.  Accedithis,quod,ficutidi 
piob.i.  cebat  Ariftotcles,retentus  fpnitus  uenasimplet,itaquchumores 
exire,difflariue  non  patiturnmde  poflca retentis illis neque  labora 
tesfudonbusdiffiuunt,  delaflanturue,  neque  uis,  quam  inhumo- 
ribus,  fpintibus,&membrisfblidisconfifteremedici  omn esfaten 
tur,ulla  expartcflaccnere,autdiminuifolet.  ScribitPlutarchusin 
librodepracceptisfanitatis,conflieuifTealiptas,dum  athletasfrica- 
banr,ipfisiubere,  ut  fpiriium  intercipercnt,ficq.  fricationibus  con 
tra  nitercntur, quafi ita partcs corpoiis inun£fas,& contredatas di 
flcnderent.quo  in  loco  apud  graecos  cum  lcgatur  Tiip^vTaf^nivav-  ■ 
Toj,  legendumc(re,omnisratioperfuadct:ctfibonusErafmusdili^ 
gensnimisinterpreshocnonuiderit.Exquibusomnibusclariieffi 
C!tur,aih]ct!cam  g}'mnafticam  non  paruinex  fpiritusretentionc 
adiumenti  capcrc  confuemiTe,  cjuemadmodumedicinaegymTiafli 
coscandcquamplunmumaeftimaftc(ni  fallor)abundc  probatum 
eft.  Immo  ucro  ctiam  athletasoftctationis,  &"  fpedtatorum  uolupta 
tisgratiainfpiritus  retentionefcquandoquecxcrcuiffc,  indecon- 
jjccrc]iccr,quodMiloncm  illum  capitc,&pracfertim  fronteacctia 
coftis  &  pcttorc  robuftis  uittisligato  tamdiu  fpiritum  rctinuifte  le- 
gimus,quoufq.  prac  impetu  intumcfccntes  uenae  ligamina  illa  dif 
cinderen t .  id  quod  fatis  conhrmare  poflunt  imagines ,  quas  Ligo- 
ri  in.cracnca  fluftrilsimi  Fcrrariae  Principis  fummi  bonorum 
pa..oni  lignafeii.uenif.ejat.].  abeishafce  ^ 


T    E    R    T    I    V    S 


'^SS 


1^6.  I,    I    B    E    R. 

proprlamanu  expreniffe  nobisfignificauit.Inipfisnamq.uidercD 
licetfafciaspedonj&coftis  utmeminit  Galenus  circumuolutas , 
tumuentresatquefcrotam(ficutfit  in  uaiidis  fpiritus  retentioni- 
bus)  magnopere  inflata  :  cur  uero  fint  rafb  capite,  folis  quibufdam 
infummoucrticecapillisapparentibus,  fimulquehalrerem  e  bra- 
chiofiniftro  pendentem  gcrant,  putoquod&ferui  eflcnt^&hal- 
teribus  quoq.  ualerent,  qui  ueluti  in  fpirituretinendocelebres  ab 
artificc  rcpraefcntati  fuerunt.ctenim  feruos  apud  multas  natio- 
ncs  caput  rafifTe  Jcgimus,  quemadmodum  &  JDacasferuitijs  nobi- 
lestoro  capiterafo,  atq.  cirro  tantum  in  fummo  ucrticerehfto  in- 
cedere  confueuifTe  jmeinoriaeproditum  eft. 

BeVociftrationey^rifu.         Cap.     VII. 

5 N T  E  R  ceteros,  quos plurimos,  atque neceflarios in  hu 

mana  uita  ufus habet fpiratio ,  non  infimum  iocum  ob- 

I linuit  uociferatio.  quae  cum  nil  aliud  fit,quam  aeris  ue- 

'  hemens  pcrcuflio,  tam  materiam',  quam  cfteftorcm  ,  & 

ormam,uel  a  re(pirationefbla,uel  faltem  non  abfque  ipfa  fuppedi 

tari ,  Ariflotcles ,  &  Galenus  praeclarifsimis  in  id  editis  commcn  - 

tarijs  probarunt.&: iccirco  non  ab  re  futurum  efle duxi ,  fi, poftqua 

de  ffiiritus  retentione  uerba  feci,flatim  uociferationis  tradtatio- 

nem  fubiungsrem.  Neque  cnim  ab  hac  me  remouere  debuit, 

cjviod  Galenusmedicorum  princeps  aut  nulla ,  aut  quam  paucifli- 

madeuociferationefcriptistradiderir,  quafique  eam  intcr  excrci- 

tationesnumerari  debere  non  cenfuerit:quandoquidem  Antyl- 

lusapudOribafinm  medicus  celebraiifrimus  non  modoeamcx-  p 

ercitationem  effeuoluit,  ucrumctiam  cum  ad  morborum  diuerfb- 

rum  curationem,tum  ad  uocis  ipfius  cultum  ualde  acflimatam  fuif 

Qio\"^    fefcnpfit.qucmadmodum  itcm  Aetius  Amidenus,&  Auiccnna 

lib.i.fen.j.    Arabsunoorepofl:erioribusfaeculiscomprobarunt.Numquidu6 

doc.ic.i.    j-oathlcticae  profcfforcs,aut  militarisdiiciplinaeftudiofi  hocex- 

ercitationisgenusinufuhabercnt,  &fiapudnullumaudorem  no 

tatumaduerterim  :perraafumtamen  mihi  ell,neutroshorum  uo« 

ciferationcmtamquam  propriaeipforum  profeflioni  aut  conue- 

nientem  aut  faltem  necefliariam  excicuifle.  Quodfi  dicatquis, 

&athletasin  certaminibus,  &mihtes  in  pugnis  conferendis  da- 

}.  debcllo    moribusnonfincutilitateufos,quaiido  Caefarhaud  fruflraanti- 

quitusinftitutum  fuiflc  fcribit,  ut  in  bello  committendo  figna  un- 

diqucconcincrent,  clamoremque  iinmerfi  tollerent^quibusre- 

bus 


T  etr-t  I  :V!S  Vff 

lyibus&hoftes  t^rrcii,&fuos  incitari  exiftimauerunt;  pfopterhoc 
minimc  fcquitur  ,  uocifcrationis  exercitationem ,  dc  qua  nos  agi- 
mus,  niilitari  difciplinae  adchicendae  confertc.Duo  {olum  homi- 
num  genera  uocis  excrcitationi  fcdulo  operam  dediflTe  reperio,  hi- 
ftnonicae  uidcHcct  proreflorcs,&mcdicoiumgymnafticos.Hi- 
ftrionicam  enim  profitentes,  fub  quibus  praecones,  chonftas,  tra- 
goediarum , & ahaium  fabularum  (imihu recitatores,nec  non  uo- 
■  cibuscertantcs  coUoco,  uociferationibus  exerceri  fohtos,locuplc- 
tiffimus  teftiseftPlato  inIone,<S:  Ariftotelesin  probiematumlj-  „_  g^^^^ 
.bris,inquibuslegitur,Phrynici,necnon  etiamantiquionbustem-  paidc. 
poribustragoedias,comoedias,dithyrambo$,atquc]cgesipfascan- 
tu  rccitari  confueuifle  .  ob  quod  uocis  exercitatio  tantac  exiftima- 
tionisfuit,  utjficutideathleticamonftrauimus,  pubhcaeuocifera^ 

Btionisccrtamina  a  Coelio  Aureliano  fub  modulationis  agonifti-  ^ap  ult  * 
cae  nomine  intelleda  piopofitis  uidori  piaemijsinftitucientur. 
quem  morem  ufcjue  ad  Galeni  tempora  pcrdurafte ,  ex  eo  conijce- 
repoftumus^quod^.demedicamentorumcompofi.  fecundumlo- 
cos  hb.  multa  medicamenta  receiifet,  quibus  antiqui  m<;dici  in  i;s, 
qui uocc contenderedebebantjtum ante, tum  poftcertamenute- 
bantur.ubi  finiihternarrat,  tempore  fuophonafcosomnes,  citha- 
raedos  fcilicer,praecones,nec  non  tragoediam,ac  comoediam  per- 
ibnatos  rcpraefentates,qui  magno  uocis  exercitio  utebantur,  fi 
quando  uocem  contendendo  oblaefiflent ,  balneis  multis,  &  cibis 
leuibus, atque  laxantibus  uti  {olitos.  hx quibus  uerbiscuiuis intel- 
ligere  hcet.non  modo  hiftrionicae  profeflores  uoce  &  cantu(quod 
dixitPIato)finipIiciterin  recitandisdramatibus,  rhapfodijs^alijsue  Inloae 

fC  imitationi  bus  fuis,  uerum  etiam  alta  uoce  ufbs,  atque  i;s  inteidum 
uniformibus,interdum  uarijs,&  mutatis,  ueluti  in  tragoediaad 
maeroris  calamitatisq.  magnitudincm  augendam  fadtumolim, 
fcribit AnftotcIes.Quaremiraridcbctnemo,quodCornehusCeI  ^9-T^ruc. 
{lis  memonae  prodiderit,  apud  nonnullos  morem  luifl^e,  uocis  lib.y.c.ij. 
gratiaadolcfcentulos  infibulare;quandoquidem  illi,qui  hiftrio-       , 
nicae  operam  nauare  hbi  propoiuerant,  cum  opus  magna  uoce 
liabcrent,adeuitandamucnercm,  a  qua  fummopereilla  labefa- 
£tacur,infibuIatione  non  parum  iuuabantur,  &ideoipfaintam 
freq  uenti  ulu  recepta  ei  at,  ut  omncs  fere  comoedi ,  alijue  hjftrio-  • 

nesinfibularentur .  quemadniodumMartiahsatteftan  uideturhis 
uerfibus,  in quibusdcduobushiftrionibusuerbafacit, 

<JHe»op/ji// pe»em  tamgrandtsfibula.  zxfiit ,  ^'^-  7- 

ytjhcomoedtjsomnihmvmjatii,  v?(:ahb): 

Bum 


id  L    I    E    E    R 

VHmlMditmedufopHbfpeUAntefdiieJirt,  D 

Heu  cecsdtt  mtfcrofihuU,  uerfus  erat . 
(^qucmadmodumluucnalisinfinuatubifcribit. 
S«t-  <  Soluitur  his  m.tgno  CotmcdifbuU. 

& 

SigAudet  cjntu  fiuHius  fibula  durat 

fecemuendcfJtisprjctoribus 

Satis  itaquc  conftat,  uociferationis  excrcitiummaiorumnoilro- 

rum  temporibusin  ufucxllitinchirtrionibus,  magiftrosq. phona- 

fcoj,  (tcuti  artem  phonafdam  a  Theophrafto  fuifle  appellatam. 

Scd  ubi  nam  locorum  pcrageretur,  &;  cur  inftitutum  foret ,  quid  a- 

pud  probatos  audorcs  lcgerim ,  in  medium  atfcram .  De  loco  cer- 

rum  cft,tam  Graecos,  quain  Romanos  locum  fecundum  Paufania 

Ub.j.  Atti.  iiT)jginct}ieatriconftruftumhabuiflc,in  qucmdcfcrebanturpoe-E 

inata,  priufquam  in  thcatro  agcrentur ,  »Si  ex  quo  certamina  mufi- 

cafpcdabantur,  fJJ'f<:i'  aGraecis,  a  Latinisiplis  odeum  uocatum, 

inhocuocisexcr«;itationes,atque  certamina  praedida  effici  con- 

fucuilfe  exiftimo,quando  SuetoniusTranquiUus  Ncronem,mufi- 

cum  ccrtamcninft;ruil]c,Domitianumq.  odeum,  ubi  practerci- 

tliaracdos^dthariftac,  atquc  plallocithariftae  certarcnt,cxcita- 

uiftelcribit.  quamquamahbiquoque(S:  praefcrtimingymiialio- 

rum  cxedris,in  quibus  philofophos,  &  rcdores  di{putarc  foiitos  ac 

ccpimus ,  ueteres  uociterationibus ccrtairc,fe ipfosq .  exercujfte fu- 

fpicor ,  cum  ad  formandas  excolendasq.  uoces  ahos  in  concauis  lo- 

cis,  ahos  prope  maris  litora ,  utdcDemofthene  fertur ,  uociterari, 

legcre,&cantarcconlueuinc,lcg.imus.  Porrohni.scuiusgratia 

huiufcemodi  exercitationes  ueteresinuflim  prouexerint,muhi-  p 

Tn  prot.      plex  tuit,  ilcut  a  PJatonc,  Ariftotele,  ac  Plutarcho  intelhgere  pof- 

Ini-.s.  <Js    lumus:  nam  uociterationibus  exercebanturucl  utinchons^inSo' 

iQ^xix^pai  pbiftarum  acahorum  adhoc  inftitutiscertaminibus,in  dithyram 

tic.ptob.     bis  rvc  arTi~::Zi<c  fiue  aducriarios  tuperarcnt,  uel  ut  in  fcena  & 

thcatroquifquemunerefuo  cum  laude  fungeretur.  Ceteruman 

codem  temporeuocifcrationisexercitaDo,&ad  hiftrionicum,& 

ad  medicum  ulum  rratiJta  tuent,  haud  quaquam  certo  fcio.fed  cum 

animaduertenm , Corneliu Celfum  intcr  exercitationes imbeciili 

lib.i.c  3.  ilomachoconicrcntcs  ciaram  leCtioncm  commendafle,  {imiliter 

<a.i.i.iib!  «^i^Coehum  AurchanumantiquuminterLatinosmedicumindo- 

vc*p.».      lorecapitisuo^isexerciiiumanaphonetin  a  Graecisuocatumpro- 

bafle,  nec  non  in  uotis  amputationc,  &  ali;s  morbis  exercitium  ide 

4dhjbitO£Taeccptoreidmjniftrandum  confuluilTc,  ad  credendu 

adducor. 


T    E  -R    T  -1    V    S  yip 

'A acl(3ucor,4etatciIla uocis exercitationemin  medJcorum  gymnaAi- 
ca  locum habuiflTe , atque  ip(bj  gymnaflas  uoccm  cxercendi ,  mo- 
dos,tempora&reguIascalIui(Te;  tamet/ipofleaPlutarchiatq.  An- 
tyllitemporibusipfamaiuj  incrementumfufccperitjnempequan 
do  pluribus  iam  experimentis  comprobatum  erat ,  exercitationem 
uocisritemitam  non  modoaduocisconferuationemj&adaliquo 
rummorborum  curationem ,  fed  etiam^quod  ait  Plutarchus)ad  ^°||^*^ 
tuendnm  bonam  ualetudinem,  &ad  corporis  robur  uerum  effica- 
ciflimam  effe,  ut  pote  quae  thoracem,  ac  uocaHa  inflrumenta  per- 
belleexerceat,naturalem  calorcm  excitet,partibusq.  maximeui- 
talibus,  &  principaliflimis  uim  intcrnam,U!goremque  firmum,  & 
genuinum  inferat.ob  quae  fortafle  refert  G  jlenus.ThefTaium  illu, 
aetateNeronis,utfcnbitPliniu$,raagnainexiftimationehabitum  4.  M«h, 

B&afeipfbiatronicemappcllatum,  eam  et;?m  curandis  mahgnis  ^io.if.ci. 
ulceribusadhibuiffe.  Modusautem,  quohuiufcemodiexercitatio 
peragebatur ,  talis aCoclio  Aureliano  in  cap.de  furore  proditur , 
quod  principia  leni  uoce  promebantur,  narratio  uero,  Sc  demon- 
ftrationesextenta,atq.  maiore,  tumepilogusdemiffa,&indulgen 
ti",  quem  uero  Ant)  llus  indicauit,  erat,  quod, cum  aluusdeiece- 
rat, primoleniter  fncabantur,acpraecipue  inferiores  partes,  fa- 
ciesq.fpongiaaut  madefiebat,  aut  abluebatur,deinde  prius  fen- 
fim,  ac  per  interualla  mediocria loqui  incipiebant,  nonnumquam 
prius  deambulabant,  poft uero  ad  uociferationem  acccdebant,  in 
qua  doiftrinae  expertes  ea  dicebani ,  quorum  meminerant, quaeue 
clara  &  multas  haberelenitatis  &  afperitatis  mutationes  habere  ui- 
debantur.fin  autem  uerfus  fciebant,iambicosdicebant,&tertius 

C  locus  Elegiae  dabatur ,  quartus  modulis ,  &  numeris ,  atque  in  hi$ 
omnibus  pracflitiusiudicabaturmemoria  recitare,  qualegere,&, 
utadmonuitPlutarchus,mediocribuspotius,  quanimiscommotis  In  lib.de 
uociferationibus,&iurgiofisclamonbusuti:inprimisuocifeiaba-  '"""^*^ 
tur,uoce  quam  grauifiimis  fieri  fonis  poterat,  producendo,tum  ad 
acutisfimos  ea  1  edigendo :  deinde  cum non  niultum  in  acuto  fono 
permanfum  foret,retro  uiciflim  refle(ftebant,paullatim  uoc  em  di- 
minuendo,donecadgrauifsimam,aquaduituminitiuerat,reuer- 
terentur:atq.  huncin  modum  toti  uocis  exercitatio  abfbluebatur, 
adhibita  interim  ratione  uiriu^alacritatis,  confietudinis,  &deniq. 
alioru,de  quibus  Plutarchus  in  libro,  que  de  conferuanda  ualetudi 
nc  infcripfit,  copiofe  diiTeriiit.ea  autem  omnia  agebant  tam  acciim 
bentes,qui  fedentes,aut  ftantes:ut  hac  ratione  loca  ampla  huiufce- 
modi  exerdtatiooi  minime  neceflaria  iudicaucrit  Socrates.  Ad  hoc 

pertinei 


tC^-  XI    "B  '  E    R         T 

pertinet&illud.quoii a  Plinio lib.  x  x X i  V.  cap.x V 1 1 1. relatum  eH:,!^ 

Ncronem  Principem  lamina  peftori  impofita  fubr  ea  cantica  excla^ 

mantcmalendisuocibusdemonftr3fl~eiationem.  Etquoniamdixi 

musinhocexercitationisgenere,  quartum  locumnumeros,  &mo 

dulos  obtinuifle,  merito  quis  a  nobis  fcifcitari  ponet.qua  ratione  il 

ludfa(flumcredamus,cum  Plato  cjuampluribusin  lccis  diuerfam 

*■'  &paenecontrariagymnafticaemufiC3m  effecerit,c|uoda]teraani 

mum,  alteracorpusixipiciat.  Cui  rcfpondendum  efl'eiudico,mufi 

eam  prout  cx  rythmis,  melodijs,  harmonijsque  compofita  eft,  om- 

rrino  a  pymnaftica  fcparari ,  cjuia  fic  animoru  folatio  atque nicun- 

ditatifolummodofludct,moresq.  hominum  aliquopafto  compo- 

nereaptaefl:  ob  quod  eamPlatosScAriftotclcsin  optimisrebuspu 

blicispueris  addifcendamftatuerunt.  Quatenusuero  muficaipfa 

uoceutitur^&modograues,  modoacutoSjmodomediosfbnos,E 

qui  no  flne  aliquo  corporis  labore  eduntur,  admittit,in  gymnafli- 

ca  lociiobtinere  perfpicuum  fit.  cuius  rei  illa afsignari  ratio  potefl:, 

quod  muflca  tota  ordinatis  uocis  motibus  plena  exfiftit,qui  fecun- 

19.  partic.  dum  AriAotehsfententiam  naturam  uiresq. noftias&:augent,& 

Prob.  j8.     feruant.ut  hac  de  caufla nemo  infitiari  debeat,quin  mufica,perin- 

deac  uociferatio  gymnaflicae,  medicorum  exercitatio  quaedam 

Iib.chron.  reputetur, quando idCoelius Aurelianusmedicusfaepeteflatum 
cap.j.&li.  ^  r      g       ^-  1        ■    r  ■  1  •  irr 

1.C.6.&  13   lctit, cx praecipue dum in rurore , atque in catarrho,uocisue abf cir 

fione  curandismodouocisexercitium  muficomonitorecompofi- 

tum,  modoanaphonefim  adhibito  praeceptore,  &  temporum  or- 

dine  leruato,  modo  eandem  fub  magifterio  aliptae,uc]  mufici  prae 

cipientisineundampraecipit.Adhaecgemitusquoqueintergym 

nafticas uocis exercitationes rccenferi  dcberccenfeo,nempe  qui  ul  F- 

traclamores,atq.  ululatuSjquosferefemperfibiaflociatosgerunt, 

lacrymas  quoque  eliciendo  excrementa  capitis  aliarum  multa- 

7.PoTit.      lum  exercitationum inftar  exinanire  poffunt.  Et iccirco  Ariftote- 

cap.  u  t.      lesiureeosimprobandosefleuoluit,  quipuerislege  ploiatuspro- 

hibent:ita  enimabipfofcriptum  inuenitur :  roig  «Te  i^teiTacrng  raf 

TreuS^m  ,  >(ff^  KXouj9f/,^i; ,  oiiK  opQcoc  ttTrctyopivovcnv  01  x^coXvovTiq  CM 

Tolq  vofxoiQ .  (TVjj.(p'ipovcn  yap  •ztpoq  aZ^ijcnv-,  y  iviTcu  yap  Tpovrov  tivo, 

•^Vfxvets-ia  toIq  crw^acr/'' ,  «  yapTovTTViiif^aTog  >i^9i^iCt7roieiTiiv 

i^Uju  To]'Q7rovovcrn',  0  crvy.Qalvei  y^  ToHcTrcuSion;  S^iare^vo/ui.ivoii;.  id 

efl:Pucrorum  uero  diftcnfiones  atque  ploratus,qui  in  legibus  proii 

hibent,haudrcftefaciunt,  c6feruntenimadincrementu,cum  fint 

quodammodo  exercitationes  corporum,fpiritusnanq. cohibitio 

laborantibusroburparit,quodetiampuerisinter  plorandumdii 

ftcnfis. 


J) 

3> 


T  'E-R^T'  I    V    5  ttfi 

A  ftcnfiscontihgit.  Ex  quibusplanc  patct  Ariftotckm  ploratum  & 

cxercitationem,&util'jmexcrcitationemcenrcrc.Nam&Cicero  i-Tufc.qB. 

atlilctas  inter  excrcendum  ingemilccrc  confjcuinc  memoriae  ma- 

dauit,quafiillud  adaugendas  adtionumuircsnon  parumadiuua- 

rct.  Rifum  paritcrn  quismteruociscxcrcitationcs  adnumcret,mi- 

nimeiiidicio  meoalucinabitur,quod  ((mtis  titilhuiopraecordio- 

nim  exfiftat,  quemadmodum  Ariftoicles  fcnfit,  {iuc,ut  cftapud  i.de  part. 

MeIetium,morio  quae in  facie  exfiftentc» mu(culos  diftendat ,  fiue  animaliu . 
r,.,,  '        .  .     f,  .   .  .       .  ....     &3(.patti, 

mulculansdilatamcnti  motus,quialpintus  agitationcabintimis  prob.6. 

uifccribus  impcUitur,  fiue  quidaliud  fenfum  atq.  intcllcftum  hu-  I"  lib.dc 

manum  latens)proculdubioillumcorporanoftiangitare,&non  "^''  '°"'' 

parumexcrcereapparct.  Qiiiscnim  non  uidetbommibus,dum  ri- 

dcnt,tota  uifcera  commoueri,ignefcere  faciem,caput&  pcc^us 

B  concuti  ?  innumerisq.  ferc  atfcdionibus  eorum ftatum  affici ,  quae  •  >■ 

ficuti  nonnullis  aliquando  magna  detrimenta,  aliquando  mor- 

tem  attulerunt,  ita  quoq.alios  non  parum  iuuerunr :  ut  falfum   f„  p^^j 

dixiftcapudXenophontem  Aglaitademillum  fcrmeconftct,  qui  Cyii. 

rifum  mouentcs  ncquc  lidcntiumanimisjncqiiecorporibuspro- 

dclle  credidit. 

Bc  Cricilajia,  Trocfjo,Petai(ro^dr  rilam.t//eo.      Cap.  IIX. 

eI  ea omnia ,  quae  antiquis  temporibus  ufitata,  ac,  ut  fic 
|dicam,peruuigataerant,aut  ad  nospermanustradita  ,    i.  jfgnjt, 
'ficut  de  anotomica  arte  narratGalenus,  perueniftent ,  aJmini.  iu 
iautab  audoribusicriptismandatanoninterij{fent,mul  P"°'^' 
Ctosprofcdo  laborcs,tjuoshomines  quotidieinobfcuris,acanti- 
quatisrcbus  ad  luccm  reuocandisfuftinent,citraullamiaduram 
crfiigiflent.  fcdquoniam  alia  temporis  diuturnitate,afpeiitateq. 
bbfoluerunt, aliadifficiliobfcuritatedeprauatafiint^alia  fcripto- 
niminteritudcfecerunt,alia  communi  quadam  fieculorum  ne- 
gligentia  numquam  proprium  nitorem  recuperarunt ,  hinc  fa-  "^ 

ttumeft,  utindies  coganturhominesobfbleta  rcnouare,  depraua 
ta  reformare,  abolita  reficere,  tandemq.  negledis  &  deturpatis 
fplendorem  reftituere,necnonin  tanta  obfcuritatecoafti,fom- 
niantesquandoq.  aueritateproculabcrrare.  interquoscum  ego 
quoquefimilcm  prouinciamfufccperim,quiartcmgymnafticam 
9liminmagnoprctioliabitam,nuncpenitusobfcuritam,&cmor 
tuam  adlucemrcducereftudeo,  mihitantomaioreexcufationedi 
gnusuideor5quantopauciores,autfcrenullifcriptorcsfupcrfuntj 
Gymnaftica  l-         aqm- 


» 


tfi  L    I    B    E    R 

a  quibus  inflitutum  meum  dirigi  queat,  ne  filcam  plurima  exeiclta  D 
tionum  genera ,  quae  quod  temporibus  noftris  defiieucrint,ucte- 
lumq.  peragendi  easrationGnhabeatur,quomodo  fierent,  qua- 
lesue  efl"enr,diuinandum  eft:potius,c]uam  certi  quidquam  affirman 
dum.  Quemadniodum  deCricilafia  atque  trocfio  contingit.Nam 
xptxt^uia.^-,  quae  circuli  impuUum  latine  fbnat ,  modum  atque  fi 
guram  rametfi  Oribafius  ex  Antyllo  explicafle  uideatur,tamen 
resipfaufque  adeotenebris  inuoluta  efl,  ut  perarduum  omnino 
ciiiuis  erudito  fiat,  talisexcrcitationis  formam&condicionesdi- 
gnofcere. Scdne  q'.iisnosuelcralTaeignorantiae,ueltementatis, 
ueltimiditatis,  uelarrogantiae  crimineiuflenotarequeat,  ipfius 
Oribafijuerba  graeca  exVaticano  codicedelcriptain  mediumad 
ducamjquaeitainlibroColIedaneorum.S  adlulianum  leguntur. 
cap.  16.      'Ep^a.aj-ova  Js  a-;|^jr&)  0  zpizo^  tqv  S^iciutTpov  tS  ixny.ni; ,  tQ  cLv9pM-  '^ 

TTii  ■)  a<ri  T0V"\0!;  CWjS  f/i^piTCOV  IbtaL^COV  i^t>lv7&lU  ,   \?\ff.VVi(^auS% 

/WJ?  K^ lUiijto;,  tf  ?^ct  K^  TTiTrXctVi^fXivov ,  ecct/  S\  6  i/\giT>ip  criSnpSc  ^v- 
X)VOV  'i^cov  Tiiv  .\/.Q-AV,  tSc /JciVTOi  Xi-^rfHC  KpiKyg  Tisg  i^x.ei,uivng  tm 
Tpo^  a  can^na-aiv  Tivic  Hvcu  cj^trTycjTO  S\  oz^^  isTcpg  i;^ei  a /^'  6  -^o- 
(pogoylvofxivog  10  ajurav SicLocV^rtv  ipya.^^iTcu-,  ^a)  vSovHv  t^  '^v^^t 
idcfl,Habeat  uero  circuliis  diametrum  hominis  longirudinc  mino 
rem,itautipfiusaItitudoulquead  mammaspertingat,  nequefe- 
cundum  longitudinem ,  fed  in  tranfucrfum  impellatur  ,  fit  autem 
jmpnlfor  ferrcusligncamanfim  habons.  Nonnulli  tenucs  anu- 
los  rotae  circumpofitos  fuperuacaneos  cfle  putarunt :  at  hoc  uiini- 
meitafehabet,quinimmofonusabipfis  genitusrelaxatione,atque 
uoluptatcmanimoparit.  Exquibusucrbisclarepatet,inhacexer- 
citationehomines  circulum  qucndam  magnum  ,cuius  circumfe-  p 
rentiaeanuli  paruiinfixi  crant,  quadam  ferrca  uirga  anfam  haben- 
teintianfuerfum  latus  impellcre  confueuifle.  fcd  cum  hac  aetate 
in  ufu  nonhabcatur,ponumusfaneaIic]uiddiuinare,atcius  forma 
&condicioncs  pcnitus  cognolcere  minimclicet.  quodenim  trO" 
chusgraecusfuerit,  dequoHoratiusIib.^.carminum. 

Sen  Gracco  iiibeaf  trocho., 
fieri  quidem  potcfl;atob  hocnil  amplius  ccrti  habebitur,cum  &il 
leaequefitnobisignotU'.Quod  itempctaurum  luerit,aIiquisfor- 
taflcin  animuminduxerit  fuum-,  ucrum  tamen  remfccusfchabe- 
reficillimeperfpicict,  dumfcircuclit  ,id  machinam  quandamli- 
gncamfuifl~e,quahominesrotisc]uibuldaminacremia(ftabantur, 
ut,  praeternominisilludindicantisuim,  tcftatuscfttumLucilius, 
»  cumdixit,Sicutimechanici  cumahoexiluere  Pctaurojtum  etiam 

luue- 


T    E    H  jr  ;I    V    S  i^> 

A  luuenalis  Saty.  14.  hoc  uerfu . 

y^n  m.igts  oble^ant  animUm  ia&ata  fitaur» 
Corpora,  quiq.  folent  renitm  defienderefimem 

&Martialislibro.  1 1. 
^u^am  rota  tranfmijjo  toties  impaCfa  petanro , 
Undcgenushoccxcrcit.irionisticlcctabilisminime  Cricilafiacafn- 
milari  patet .  cjuamquam  crcdo  petauro  ualde  fimilem  efleiadatio 
ncm  iliam,  quac  hodic  npud  niultas  piicllas&  pueros  cfficiturafTc- 
rc  funibus  cjuattuorad  laqueariarulpen{b,&jbircdcntibuspue- 
ris ,  aut  puellis  ucluti  pcr  aerem  ia(flatis .  quod  gcnus  fub  ofcella^ 
rum  appcllationcauctcnbusfignificatumputo  ratq.idforfancft, 
cuius  mcminit  Auiccnnas  prima  quarti  trad.  ij.  cap.  xii;.  ubi  ad 
cocrcendum  fudorcm  Jaudat,  ut  aegcr  ponaturfuperinflrumen- 
B  tum,  quo pucri,  uel  iuuenes fblent in  aere concuti.  ctcnim  Aclius 
Stilo  apud  Feftum  ait,petauriftas  dici  proprieGraece,qaod  ij-sfog 
aipct-i  uel  ■(Zfog  aLpoA  TriTovrcu ,  fiue  ,  quod  ad  acrcm  ,  iici  .id  auras 
uolent.quodexcrcitationis  genusctiamin  ludiss^ymnicisufurpa' 
tumfuifte  apudThracas ,  /Egvptios,  aliosque  populos  ex  hif^onjs 
unicuiqueperfpcdum  cffe  potcft.  Nccmiuusiftudindicanr  Au- 
gufti,atq. Tiberij  Cacfirum  nummi,in  quibus  hunc  inmodum 
ofcellaruni  liidus  repracfentatur . 


fi^ 


1   'I  -^B    lE  H    ^ 


OSCELLAB      ViLPETAVRV 


T    E    II    T    I    V     S  1^5 

AQuilicetabliodicrnisorccIlisdiiierfusfitquoda(lmodum,nihilo- 
mmus  reipfanequaquam  diftare  facile  perfpicituriquod  inaere 
uideatur  non  fecus  lufbres  quaflari  folitos  fuiflc ,  atcj.  nunc  agunt, 
qui  fimiliterexercentur.  Neque  forfan  prorfus  abfbnum  cfl  rapto 
riumillummachinamentumaCoelio  Aurclianomacron  fparton  5chron. 
uocatum  uel  ipfummetpetaurumjuel  faltem  noii  ei  diflimilc  fuif- 
fe.  lam  uero  fl  quid  apud  Latinos au(!^ores  legitur,  quod  cricilafiac 
aequiparari  queat,id  profedo  cfttrochus,quemMariiaIi$itapIu- 
ribusinlocisdefcnpfit. 

Ifjducenda  rota  efi^das  nobls  utile  munus ,  lib.14. 

ijle  trochttipierU,  at  mihi  cantus  erit .  & 

Garrulus  in  laxo  ctir  antdus  orbe  uagatur .  1  1  cm. 

Cedatat  argtit/s  obuiaturbatrochis .  6c  lib.n.  ! 

B  Lydia  tam  laxa  eji,  equttis  cjuam  ctilus  aheni, 

^uam  celerargtito  quifinat  aere  trochtss . 
in  trocho namq. pnmo erat circulus, & in  circulo anulus , qui  fo- 
no  fpedatoribus  uoluptatem  affercbat,  aderat  &  impulfor  cum  an 
fa  a  Propertio  dauis  uocatus,  ubi  dixit, 

Increpat  (^  uerfi  clattts  adunca  trochi .  lib.  | . 

quaeomnia  Ant\'llus  in  cricilafiafua  appofitiffTmedcpinxit,  nifl 
quod  Antylluscirculo  tenues  anuIos,non  anulum  circumpofi- 
tostradit,praetcrea  Cricilafiam  uirorum  excrcitationemeftecit. 
Martialisautempuerilemqucndam  ludumtrochumfuifTc  fignifi- 
cauit.Quibusduabus  poftrcmis rationi bus addu(fius in  eam  fenten 
tiam  ucnio ,  cjuod  Cricilafia  cxcrcitatio  aliquo  padto  diucrfa  a  tro- 
cho  Latinorum  exfliterit;propter  hoc  tame  quid  trochus  foret,mi- 
,C  nimc  quidquam  affirmare  audeo  ,  licet  ccrto  teneam,  illud  genus 
turbinis,  quem  loro baculo alligato  emiflum  pueri  in  orbem  rota- 
le faciunt ,  & deinde plagis rotatum  impellunt certatim , quemue 
Graeci  (i'iu$tKct  nuncupant,  ut  ex  hoc  antiquo  Epigrammatc . 
Oi  S  a.p  VTTO  a-x.vTii?\ff.tc,  600,1;  jSi/A.Ci}ca(  i^^^ovnq 

'^Tpi^ov  lupeiri  TrauSi^  ivlTptoSo).  -  ideft : 
{^tpueri  fcytalts  Ittdentes  tiirbine  acuto 
Vertebant  lato  quijq.fium  in  triuio . 
Et  quem  appofitiflime  defcnpfit  Virgilius  his  uerfibuj  7..*eneld. 

Ceu  quondam  torto  uulitansfub  tterbere  turbo , 
^jtempueri  magno  ing  yro  unctta  atria  circttm 
Intentt  ludo  exercent ,  ille  aifus  habena 
Curuatis  fertiirjpatijs,jlitpet  tnfcia  turba  , 
Impubisq.  rnantis  mirata  ttoltibile  buxttm 

Gymnaftica.  L    ii;         Dant 


■  't' 


i^^  L    I    B    E    R 

Dant  animos  plagae ,  D 

minimetrochum  effejUt  uoluerunt  nonnulli ,  ficuti  &  exercitatlo 
illa,  quae  liodie  fupra  ligneas  tabulas  pannis  conteftas  una  cum  li- 
gneis  pilis  efficitur ,  &  truchus  nuncupatur,  trochi  antiquorum  a- 
pud  me  fimihtudinem  paruam  gerit.  Nam  trochus  primo  in  publi 
cisgymnafijs,ahjsuelocis  peragebatur.  Secundo  is  anulum  feii 
anulos  habebat  flrepitumedentes,ut  homines  peruiamambu- 
lantesfbnituauditolongius  abincurfutrochicauerent.Poftremo 
ex  aere  conflabatur,  atque  clauem  aduncamhabebat.  quae  omnia 
ncc feparatim,  nec  fimul  in  turbine,feu trucho  noftris  reperiri  fen 
fus  ipfe  docet .  ut  merito  credcre  debeamus,  ab  his  longe  diuerfum 
antiquorum  trochum  exftiti(re,quem(utego  puto)apprimere- 
praefentathaecfigura, 

B 


a  Ligorio  aJ  nos  mifla ,  quam  fe  ex  forma  In  uetuftiflimo ,  atq.  am 
phflimo  cuiufdam  Comici  uel  Satyrici  poetae  monumento  expref 
ia  in  uia  Tiburtina  prope  Romam  accepiffe  retuht.  nifi  quod  prae 
ter  anulosdentes  quofdam  circulo  infixos  &  mobiles  monftrat. 
quosad  ftrepitum  maiorem  cdendum  appofitos  fuifTeuerocon- 
fbnat .  Trochum  autem  cumHoratiusinter  exercitationes  connu- 
meretin  artepoetica, 

Indolituq.  pilae,  difciue ,  trochitie  quiefcit , 

Nejpifae  rifitm  tollant  impune  coronae : 
Curwq.Properiius  inter  gymnafiorum  excrcitationes  recenfeat: 

pro- 


T    E    R    T    r    V    S  xi7 

AprocuMubioadgymnafticamaliquampcrtinuiflfc,  confentancum 
rationi  uidetur .  &  ob  idcum  ncque  militari ,  nequeathleticae  iu- 
rc  attribui  qucat,  fupcreft  medicinaegymnailicae  excrcitaiioncm 
fuifTe,  &  illius  pracfertim ,  quae  pueris  exercendis  operam  naua- 
tat .  His  diflimilem  forma  habet  cxcrcitationis  illud  genus,  quod, 
non  muhisabhinc  annisin  Rcgno  Neapolitano  inuentum, ho- 
dieq. inuniuerfarcreEuropauhtatum,apudItalo$  Pilam&  mal-  -  < 

leum  uocant.in  hoc  etenim  primo  brachia,  &  dorfum  cxercentur, 
quando  mallcis  ligneis  pilam  ligneam  longe  pcllere  coguntur:de- 
mum  ex  ambulatione,  quae tali  excrcitationi  perpetuo  aflfociaiur, 
ea  commoda  ferc  trahuntur  ,  quae  ambulantes  homines  perci- 
piunt .  ut  his  rationibus,  licet  antiquum  non  fit,minimecon- 
temni  mcreatur  .  quamquam  ahquis  antiquos  etiam  hac  exer- 

B  citatione  non  caruiflfe  forfan  contendat,cum  apud  Auicennam  in-  loc.cltaat. 
terceteras  exercitationes  unumnominetur,quoduirgis  retortis 
diftis  alfulegian  cum  pila  magnaaut  parua  lignea|efficiebatur. 
quas condiciones  apprirhe  noftro  pilamalleo  conuenire  unufquif- 
que uidet,  nifi alias  tacuerit  Auicenna,  quod fuo  tempore  notiffl- 
maecflent. 

De  Equitatione  ^  Cap.     IX, 

A  c  T  r.  N  V  s  eas  exercitationes  profecuti  fumus,  qnas 
homines  a  feipfis  citra  alterius  rei  adiumentum  obi- 
bant.  Supereftdeijsmodofermonemhabere,  inquibus 
^homines  quidem{ponte,&quodam  modo  liberemo- 
Cuebantur,  ateorummotusalteriusmouentis  ope  perficiebantur. 

quod  enim  Galenus  i/lis  duobusaddiditgenus  excrcitationis  a mc  ?■<'*"'•"■• 
dicamentiJ  fadum ,  minimC ad inflitutum  noftrum  pcrtinet : ideo 
jIludfempcrdimifTum  hacrationeintelligatur.  Inter  haecpoflre 
mapnmumlocum  lurefibi  uindicat  equitatioa  Graecismedicis 
iTTTraaiu.  uocata,  nempe quae  ceteris  dignior  fit,&  hberum  homi 
r»em,  utfcripfitin  LachetePIato,  maximedeceat,  nccnon  utriuf^ 
que  exercitationis  naturam ,  illius  fcilicet,  quac  a  nobis  ipfis,  &  il- 
hus  quae  ab  alijs  in  nobisperagitur,  fecundum  Galeni  fententiam 
fapiat.Equitationis  primuminucntoremBellorophontem  exfli- 
tiire, audoreftPlinius.poftBellorophonteThefraliobidCentau  lib.j.c.^f. 
Ti  nuncupati  equitatione  in  beUis  uti  coeperunt,quae  paullatim  uf 
que  adeo  creuit,ut Hippocratis tempore  omnes ferc Scythae  equis  •'''•  ^^ affe 
ueherentur .  qui  cum  ob  affiduas  equitationes  coxarum  doloribus  ^""  ^  ° 

L     iiij  cru- 


i.Rheto. 


1^1  L    I    B    E    R 

Cruciarentur,  per  uenarum  poft  aures  incifionem  ab  illij  curatl,  ad  D 
coitumualdeimpotenteseuadebant;quamquam  multi  erant  in- 
fccuniiitatem  camaDijs  proficifci  fufpicanteSjquosHippocrates 
redarguit,  quoddiuitesfemperDijsamio ,  pauperesuero  minimc 
fint,(utetiam  AriftotelesidabHippocrate  mutuatus  confirma- 
uit , )  & propterea  aequum  fuifle  potius  inopes ,  quam  opulentoj 
eouitio  corrjpi ,  cuius  tamen  contrarium  eueniebat .  Poft  Hippo- 
cratis  tempora  equitatio  femper,  quemadmodum  i n  Hippia  a  Pla- 
tone  traditur,  in  maxima  exiftimatione  habita  fuit ,  Sc  icci rco  om- 
nesfymnafticaefpecieseaminter  reliquasfuascxercitationesrecc 
perunt.  Namquodin  circis  &  ludis  maiores  noftri  equitationis 
certamina  adhiberent,  praeter  Olympicoshidos,  in  quosuicefi- 
ma  quinfta  Olympiade  equorum  curfus  certamen  indudtum  tra- 
dunt;  teftatum  facere  poftunt  quattuor  illae  Romanae  fadiones ,  E 
Albati  fcilicet^Ruftati,  Veneti,  &  Prafini,  quae  tum  in  circis,  tum 
in  ludis,  ac  alijs  equeftribus  certaminibus  adliibitis  equis  fiue ad  e- 
quitationem  ,  fiueaurigationem  femper  certabant,  lantumq.  ftu^ 

7.  Mctho.  diumequis  optimis  eligendis,  ac  parandis  exhibebant,utGa]e- 
nusdixerit,  Venetae,  ac  Prafinae  fadionishomines  etiam  ftercora 
equorumodorarefolitos,quoexillisanimaliumhabitusatq.  tem 
peraturasinternofcere,&cognitisinde  melioribus  utiualerent; 
(i  quidem harum  fadionum  contentiones  potiundi  uidoria  caufla 
taleserant,quaenecullisfumptibus,  necullislaboribusacltudi/s 
parcere  quemquam  permitterent:  eomagisquodtotaurbsquafi 
quadripartita  erat,  alijs  uni,  ahjs  alteri  fadioni  fauentibus,  nec  ul- 
la  pai-sciuitatis  reperiebatur,aut  ullus  hominum  conuentu$,in 
quibuscertammumtemporedehuiufcemodifadionibus  autftu-  F 
diofiflimenon  difceptaretur,  aut  filtem  fermo  non  haberetur, 
qucmadmodum  exPlinij  fexta  noni  libri  EpiftoIa,atq.  hisMartia- 
lisuerfibusquifq.  conieduraairequi  poteft. 

Saej^/M  Adpalmam  PraJ/ntispojl/ata  Neronis 

'»''•"•  Perttcmt,  ^  ui^or pracmiaplura  refert , 

I  minc  liitor  cdax ,  dic  tu  cejsijje  Neroni ,  •■ 

Victt  /timirut»  »on  Nero/jcd  PraJ/mi^  , 
Vc  Praftno  conniua  mctu ,  Venetoq.  loqnetttr, 
Nec  facient  quernquam  pocula  nojlra  reurn . 
quamquam  luuenahsmaiorem  Romanae  ciuitatis  partem  Prafi- 
naefadioni  fauifl"ctemporefuo,quandoIVlartiahs  quoq.floruic, 
teftari  uideaturhisuerfibus. 

Totamhodie  RomamCircni  capit,  ^fragor  aurem 

Per- 


T    E    R    T    I    V    S  iCp 

A  Perciltity  euentum  uiridls  quo  colUgo  panni . 

Nnmjideficeret,  maeftam,  attonitamq.  uideres 

Hanc  urbem,  ueluti  Cannarum  in puluere  ui6fis 

Confulibtts . 
Hasueroin  fauendisdiuernsfadionibushominumacerrimascon 
tentiones  inde  ortas  fcmper  exiftimaui,  quoniam  Romanorum 
quarumlibetueftimentaquattuordumtaxatcoloribustexebantur 
uel  rubeo, uel  aIbo,uel  uiridi,uel  ueneto,fed  praecipue  rubeo  ma 
gisfufco,utMartialishifceuerfibus  indicat,deCanufina  lana  ru- 
bea  fufca  fermonem  habi  tiJ , 

Roma  maglsfufcis  uefiitur,  Gallia  rufis, 

Etplacet  hicpueris^  militihmq.  color.  "''•  '♦• 

& ob  hocc|uicumq.  ei  fadioni  fauere  cogebatur,  quae  fibi  fimilem 

B  colorem  profitebatur.EtfihuicfententiaerecIamareuideanturca     , 
^    ....     r  i.dcarre 

(Juidij  uerba  .  amandi .; 

Cuim  equi  uenientyfacitofiudiofe  requir.ts  , 
Nec  mora ,  qui/qu/s  erit ,  cui  f.iuet  t/la,fiaue . 
Sedde  equitatione  ludorum,  & fpeftaculorum  ,  quam  ^athletica 
uocare  licet,  pluranondicam:quoniam  erndrtiflimus  Panuinus 
luculcntiflimefimul,  &  copiofisfime  in  Iibris  de  ludis,  quosiam 
«dereparat,  uniuerfam  hanc  materiam  pertraftauit.  Ad  bellicam 
gymnafticamaccedo,quam  adacquirendam  cqueftrem  probellis 
difciplinam  equitationisexercitioufam  fuille,  locupletinimetefta 
tuseftPlato:ubinon  modouirosequisarmatos,atq.  inermesexer-  s.delcg. 
ceri  ftatuit,  uerum  puellis  quoq.  tales  exercitationes  inire  concef- 
fit,  easq.  inter  ceteras  bellicaegymnafticae  fpecies,  fiue  partes  eui- 
.'^dentercollocauit^ficutiXcnophon  pariter  lentircuidctur,  apud. 

qucmlfchomachusuitaefiiaerationcmSocratiexponens  ficloqui  in  Oecon. 
Xmx^Uy  ^\  TaZTo, ag Til7ro?^a,oiva.fi!tq  T^  tovItttov  ,  i7r7ra.7a.,Ut)V 
i7r7ra,<j-iaA',co^ av  iyco  (^tvco.uai  6fx,oio^a.Tnv7cug cy  Ta  7roAi/uc.a  aiay- 
x,aieug  mTraa-icui;,  8T6  'sr^yiii',  HTi  /ytTafTKc^  «ts  Tti(ppH.,HTi  oyi- 
T8  a.7riy^(jbiV0C',  cogf/iVTOt  SvvctTOV,TcuJTa,7roiiivTa,  Ifhui /\(i/.^.cu  uw 
"iiTni^coAiZiTazTovl^rTrov .  ideft  Pofthaecautemequnm  adfcendcns 
utplurimum,cquitationemillis,  quaefiuntin  belloneceft^injsc- 
quitationibus, quam  pcr  me  fieri  poteft  fimillimam exerceo  mo- 
do  per  tranfuerfum ,  modo  per decliue ,  modo fupra  folTas ,  modo 
fupraaquaeriuosillum  agens,atque  haec  facientcmequum,  ne 
claudum  reddam  ualdeftudeo.  Quaeuerba,  poftquam  multisalijs 
eius  uiuedi  rationem  declarantibus  addidiftet  Ifihomachus,  ei  tan 
deiu  Socrates  ita  refponfum  dedit:  c  n  thV  ripou/  co  \7yJ>ua.yi  a.pia-x.6t 

Tcoq 


I70 


L    I    E    E    R. 


Tcogyi/iioiTaura.  TroiSit; ^royctpcv  ra  aiiTaypovcd  (TvvnTHJtvot.fffji.i-iy 
vax;  ■^YtB-cu  Tolg  t  i  ^zsfoc,  Tviv  vy  ifictv  k,  'ZSfoq  t>jV pa,uiiv  'S^^^a-Kivdar 

(Xttai  ,  ^  ToHq  fi$  TOV  TTOXi/JLOV  CtCTX.» /^0,(71 ,  l(^  TCUq  TH  TrXnTii  Ifh/Jt.i 

Xeicur,,  TcajTotTTcfJTa. dj ad cl /uoi S oKei eivcu.  hoceft.  Perlunonem 
clfchomaclie  fic  agendo  milii  places,  quandoquidem  uno  tempo- 
le  colledim  (anitati ,  atque  robori  acquirendo  operam  nauas,  nec 
non  ad  bella  te  cxcrces,  diuitijsq.  accumulandis  inuigilas,  quae 
omnia  admiratione  digna  mihi  plane  uidentur .  Ex  his  enim  &  IH- 
chomachi  j  &Socratisrermonibus  clarjfiimum  argumentum  ehci- 
tur,antiquos  adbclhcas  djfciphnas  cpmparandas  equitationibus 
ulbs.Qitod  uero  medicorum  gymnaftae  equitationcs  ad  fanitatem 
recuperandam,  tuendamue,  nec  non  ad  oprimum  corporibusha' 
bitum  ingenerandum  adhiberent ,  practer  Socratis  modo  citatam 
i.^tn.na.  orationem,unum  Galeni  teftimonium  fufficcredeberet:  qui  inter  E 
rehquasgymnafticae  exercitationesminime  infinuim  locum  eam 
obtinere,  cum  nedum  corpus,  fed  etiam  fenfus  exercear,{cribit :  ni 
fi  quoq.  Antylh,  Aetij,&:poftremo  Auicennae  comprobatio  acce 
deret ,  qui  tam  equis,  quam  camelis  ucftari  inter  opportunas  exer- 
citationes  repofuit ,  nam  &  Germanicum  Tiberij  Imperatoris  ne- 
potem  ,  cumcrurumtenuitatedeturparetur,  equitatione  amedi- 
cis  imperata  illam  curafTe  memoriae  prodidit  Suetonius :  ut  hoc  ex 
emploperfuafi  crederedebcamusequitationem  tamquam  utilifli- 
mam  a  medicis  femper  magnopere  exiftimatam  fuifle :  quamuis  & 
apud ipfosualde referret,  numquid mulo , an  equo  ucherentur, & 
ilhs  an  gradarijs,  an  afturconibus,  an  fuccufTatarijs,  an  concurren- 
tibus:quoriiomniiadiuerfas  operationes  fuo  loco  explanabimus . 


cap.  II. 


loc.  citat. 


De  Cnrruli  neitatione . 


X.3  tu.  ua. 
cap.ii. 


Cap.     X. 


jIxi  M  V  s  duo  efl^e  excrcitationum  genera,  alterum  in 
,.  „,^  J  quohominesafeipfisfblum  mouen  tur  alterum  aba- 
^f^^^/i'  l]js,fiuc,utArifloteIismoreloquar,aIterumin  quofiiap 
^Ski'  te  natura,  alterum  in  quo  alio  mouente  {^{z  exercentej 
mouentur.  De  prim  o  fiiperius  tradauimus ,  de  altero  quod  gefta- 
tio Coclio  Aureliano ,  &  Piinio  communi  nomine, ab  Antyllo , 
Hcrodoto,  Galeno,ahjsq.antiquioribus  medicis  Graeci$a/6)/3tt 
uocatur,  in  fequentibusuerbafacerepollicitifiimus.  atqueiamdc 
equitatione,quam  Galenusmixtummotumfccit,  fcrmonem  ex- 
phcamus .  ad  alia  igitur  tranfeuntibus  prima  {z{& offert m  curribus 
uedatio,  quam  anriquillimam  fuifle ,  nemo infitiatur.  fi  quidem  , 

uc 


T    E    R    T    I    V    S  ,71 

A  ut  Arat!  uetuftuslnterpres  tcl^tur,primus,qui  equos  curriljus  iun 
xerit,  fuit Erichthonius ,  qucm  ob  id  inter  caelitum  imagines  le- 
latumfcribitManihus  primo  aftronomicorum.  Porro  forma,& 
moduscurruum  diucrfusexftitit.NamPliniusmateriamcurribus  ^]^  ''**^ 
faciundisidoneamabictcm  probat,rotarum  uero  axibuslhccm, 
fraxinum,  atq.  ulmum.  vnde  chcitur  ueteresexhuiufcemodih- 
gniscurrus  fabricaflTe,  qui  prioribus  ilhsfaecuhsduabus  tanc.im  ro 
tisconftruebantur.  ahasduasauftorePhnioaddideruntPhryges .    '  ■^'•J'* 
Scythas  poftea  criam  fex  rotis  currus  conftruxifie  memoriae  tradi- 
dit uetuftiflimus audtor  Hippocrates.  quaeroiacHomeri  tempo-  lib.dcaere 
nbusftanno  ornabantur,  at  pofterioribus  (aecuhs  non  modoro-  =»4"'*  *^'<* 
tas ,  (cd  tota  uehicula  ebore  ornata  fuifte ,  legimus  apud  Plautum 
in  Aulularia,ficutiPIinii  tempeftatc  tota  cftedaatq.uehicula  au-  1: ,.  ^  ,_ 

g  ro,ac  argento  inlignita  conipiciebantur.  Vanjspraeterearebus  co 
opcrtafuifl^euerifimileuidetur,pIerumqueautem  pelhbus,  quem 
admodum  in  probl.  Romanisfcriptum  reliquit  Plutarchus :  ficuti 
aliquando  equis ,  aliquando  mulis ,  aliquando  bobus  interdum  ui 
risagifblitalegitur.  QuinHeliogabalum  nonmodouaria,&mon  Lampndi» 
ftruofaanimaha^fcdetiam  feminas  nudascuiribusiunxine,ijsq.  1"""^  ^' 
ipfumuecftum  efle^tradunt.  Haecporrogeftatioin  curribus  fada 
ohm  Romae  iiiter  mulieresin  maximis  delicijs  habebaiur :  ad  tan- 
tumq.  luxumahquando  peruenit,uteas  ipfautifenatufconfulto 
uetare ,  coafti  fint  Romani .  cuius  rei  gratia  cum  mulieres  ira  per- 
citae  inter  fc{e  confpirafTent,  ne  qua  eorum  conciperet,  neue  pare 
ret,atqueitauirosuIcifceientur,  Romanosmutaflefententiam, 
atqueiterum  illiscuiribusuti  permififTe^fcriptismandauitPIutar 

(^chus. Inquibusdeincepsne  federent,neueequis  perurbesuehe-. 
rentur,M.  Aurelius  Antoninusphilofbphus,matronarum  confii- 
lensmodeftiae,  denuoprohibuit.  Neq.  minusapudgymnafticos 
haecipfageftatioaeftimatareperitur:  quando,  fiueludos,&facra 
ceitamina  fpeftes,  fiuemcdicorum  libros  perfcruteris,in  omnibus 
ea  ufitata  apparebit.Quis  quaefb  ncfcit  nona  &  nonagefimaOlym 
piadecurruum  certamen  inOlympicosIudosinuedum.Quisigno 
rat  Synoridas,  quibus  animas  noftras  Platoin  Phaedro  elegantifli 
meaffimilauit,  necnon  bigas,  quadrigasue  curruUmgenera  in  pu 
blicis  facris  frequenter  certafle?  quod  poftea  ftudium  ita  apud  Ro- 
manosexcultum,  atque  audum  fuit,  ut  pauca ,  uel  nulla  fere  publi  • 
cafpeftacula  ederentur,  quin  curruum  certaminibus  honorifica 
praemia  propofitafpedarentilr.  Ob  quac  refcrt  Pliniusin  quadri- 
garum  certamine,  quod  Latinarum  feriis  inCapitoIio  celebraba- 

^  ^  tur,       »'''-*7-^ 


iji  L    I    B    E     R 

tur,piopraemioui£loremahfinthium  bibere  confueuifle^cjuafiD 
fanitatem  in  praemiumdari"ualdehonorificum  arbitrarenturma 
iorcs.  Anuerogratiabelhcaedifciplinaeadipircendaeucdatione 
in  curribusuterentur  ueteres ,  nil  certi  affirmare  audeo .  Exiftima 
ramen,quod,cumabHomeriaetateurqueadXenophontis  tem- 

C>ri.  pora,atque  etiam  poltenonbuslaecuJisperdurauentmos,utin  bei 

lis  e  curribus  quoq.  dimicarent,queniadmodum  in  equitatione  ex 
crcebantur,  quo  fierent bellis  gercndis  aptiores.-  fimihter  &  in  cru 
ribusfeexercereconfueuifle^ne,  cumpugnandumerat,  tamquam 
inexercitati,&diuerfbrum  agendi  currusmodorum  expertesfu- 
perarentur.  Ceterum  quodmedicigymnafticifimilem  uedatio- 
nem  tam  pro  fanis  conferuandis,  quam  pro  aliquibus  aegris  curan.- 
dis  in  ufum  receperint,  clariflime  teftatifuntGalenus,  Antyllus, 

Oilbafius    Herodotus,atque  Auicennarqui  non  modoeamintergymnafli-E 
■  cae  uerae  exercitationes  reponendam  uoluerunt,  immo  &  ftbrici- 
taniibus(quod  paucisfimis  exercitationibus  attributum  inuenitur) 

t.cf  tu.ua.  taniquammaxime  commodam  celebrarunt.  huius  etenini  quafi 

cap.ii.  duogenera  efFeciffeuidetur  Galenus, alteruin  quohominesuedlj 
fedcbant ,  alterum in  quo iacebant .  atq.  utraq.  haec raroin  urbe , 
frequentiflime  per  uias,  8c  extra  urbem  peragebantur.  iccirco  fcri- 

Rom"  ptnm  eft  a  Plutarcho,  Romanos  coados  fuifle  in  Septimontij  feflo 
prohibere,  ne  ea  die  uehiculo  uti  liceret,ut  urbs,&  fefti  celebratio 
nonrelinqueretur.  Niaquid  autem  fani  fimul  ,&ualetudinarijin 
ijfdem  uehiculiscxcrcerentur,indicafle  mihi  uidcturHerodotus, 
apudquem  legirur,  febricitantes  curribus,cjui  manu  ducuntur> 
nec non  bigis geflari  folitos ,  atque illos a  pnnciio  per  tnginta  fta- 
ilia  mouen  ,  deinde  ea  conduphcare  i  hosaftadijs  tnginta,  aut  p 
quadraginta  initium  ducere,&  ufque  ad  fpatium  altero  tanto 
maius  progredi  confueuifte .  Sanos  uero  omnibus  curribus , &  te- 
£tis,  &  apertis  fine  ullo  difcrimine  ufos  efle,uerifimile fit :  ctfi for- 
taffeprincipesteftis  potius,quam  detedis  ueftos  crederc  poffu- 
mus,quandorefertDionhiftoricus,  Claudium  Caefarem,dum 
profpera  ualetudine  uteretur,caputq.  tremulum  ,  &  manus,  ac  lin 
guam  titubantes  haberct,primum  omniura  Romanorum  uchicu- 
ioundiq.obtedo  geftatum  effe,ficutiPlinius  iunior  ob  oculoru 
infirmitatem  fe  ahquando  ufum  illo  teftatur  Epiftolarum  li  bro  fe- 
73  ptimo, ita fcribens ad  Cornutum fuum:Parfio collega  clari(lime,& 
3j  jnlirmitati  oculorum ,  ut iubes,  confulo.  Nam  & huc  tedo  uehicu 
w  lo  undiq.  occlufus ,  quafi  in  cubiculo  perueni .  Ex  his  igitur  omni- 
buscuiq. cognofcereljcetjtalemexercitationem  nonminuscctC'. 

m 


T    E    R    f   r  V    S  iU 

'^A  riia  gymnafticis  probntam  fuifTc,  cjuippe  quos,  &  non  aurigas  mo 
tuumomnium  exhacgcftationecontinncnriumfacultates,  &con 
dicioncs  probe jntellexinc,  fci ibii  Galcnus.cjuafi  hacc excrcitatio,  '■■^ '"•  "*• 
quemadmodum & aliae, propnos praefedos, aurigas fi pofsiderct;  '*?"• 
infupcrq.communitotiusartismagiflro  fubijccretur^qui&mo- 
dum  Sc menfuramid:  qualitaiem,  &  tempus in  fimili  exercitationc 
obreruandadiligenterpracfiniret.  Habucruntueteresmultacur- 
ruum ,  aut  uehiculorum  gcnera  ,  utPiauftrum ,  Efleda ,  Pctoritu, 
Arcirnam,Birotum,  Cantherinum,C3rrucam,Carpentum,Then 
{am,CiGum,Couinum,  Rhcdam,Pilcntum,Burdoncs.  quaconi- 
nia  c|uodrotisagcrcnturinhocerantfimiha-,diflabaniueromodo 
forma,  modo  materia ,  modo  magnitudine,  modo  ahjs .  At dchis 
noneftquod  loquamur,cum  ueiftatio  omnium  fcrecadem  efletj 
*»  &iccirco  medici  cundafub  unoCurrusgenerefintcomplexi  ♦ 

T>e  gejlationein  Le^icA(^  felU.  Cap.     XI.  ,,     r 

EcTiCAM,  atquefellamobcommoditatempotiusco 

rum ,  qui  ucl fenecSute , uel  morbo  impcditi  ambularc  ^^ 

pedibusnonpoteranr,uclobdelicias,quibusfempcrho 

'mine$ftudcrunt,inuentam  fuifl^e, quam  obaliud,  non 

defunt qui  opinentur:  necforfan  fine  ratione-,  quandoquidem  nul 

la  apparet  probabilior  caufra,qua  indudi  ueteres  huiufcemodi  in- 

ftrumenta  excogitauerint,  quam  quod  equitare,  &  pedibus  irene 

queuntes,  aliquam  rem  optauerint,  qua  domo  exire  ,  per  urbcs  ua 

.    gari,iterfacerequam  commodeualerent;  nifidicamus,Imperato 

Vres,  Reges,  atque  Principes  ne  in  faciendis  itinenbus  a  (ble,a  uen- 

■•  to,  pluuiatcmpeflate,atquc  finiihbus  ortendcrcntur,lcdica$& 

fcllas  undiq.  obtegi,  &  retcgi  aptas  inuenifle,  quas  ah  j  poftea  diui- 

tes  luxu$,ac  uoluptati$,fiue  commoditatis  gratia,  &  jK)ftrcn-iO  medi 

ci gvmnaftacq.  ad  ufum hominum  fibi  ipfis conoeditorurn  tradu- 

xerint .  utcumq.  fit,  conftat ,  quos  nuperrimc  dixi  mcdicos ,  at<]ue 

gymnaftas  illasad  cxercenda  facpc  ualetudinariorum,  rarius  fano- 

,  rum quoq. corpora ufurpafle .  Quacuero tamlcdicac,c|uamrel- 

laeformafuerit,  nilitacertumhabetur,  quin  dubitarc  cuiuis  li- 

ceaf.attamen  uerifimileeft,in  ca  puluinar^&ledulum  ftrarum 

fuifle,  quo&iacerc,&federc,  proutlibebat,  quigeftarentur^pof- 

fent.an  in  ceteris  fuerit  noftrae  diffimihs ,  uel  potius  fimilis-,  cicdo 

hon  admodum  diisimilem  cxftitifle,nifiquodnoftraanuiliS,ucl 

equisferc  femper  eeftatur,  illaantiquoiumutlplunmuma  furuis 

fcx 


174  '         L;   I    B    E    K- 

fex poitabatur, atq. ob id Hcxaphoros  niicupabatur, uti  cxhis uf :  l> 
Lib./.        fibusMartiaiisperfpicuumfit,!!!  quibusAfiumqLiendam  paupe- 
rem,  &  iuuenem  deriiiet,  quod  lcdica  geftari  ueliet . 
Cumjis  tamfauper,  qnam  nec  mtferabiUs  IrttSy 
Tam  inuenis ,  ejiiam  ncc  Parthenopacus  crat , 
Ta)?;/ort/s,  qtiam  nec  cirm  uinceret  CArtemidorus , 

J^iieite  Cappadocnmjex  onn^s  ejfe  itiuat  ? 
Ridcrts,  mtdtoq.  magis  tradnceris  Afer , 
£liiam  nudtis  inedto /i Jpatiere  foro  , 
Hon  aliter  rnonjlratur  ^(l.ts  cttm  compare mulo , 

J^ttaetj.  uehitjimilcm  beiua  nigra  Lybin 
Inuidioja  ttbt  quarnjit  lcciica  requiris  ? 
Non  debesjerri  mortuiis  Hexaphoro . 
/Imiltter&ubi  Zoilumcarpit, quodJedicamfandapilaefiuefere-p 
tro  moi  tiiorum  fimilem  liaberct . 
2_jjj  ^  Laxior  hexaphoris  tiiajt  [e6fica  licebit , 

Ctan  tamen  haec  tuajt  ■\oileJhidapila. 
Lib.if.       NjmexhisliquidointeII]gerequifc|.  potcfl,lci5ticamfcrefcmpcr 
l.bro_i  ad  a fexferuiscfre  gcflatam .  (Inquem  ufum  Cappadoces  iVlanialis, 
Germanos  TertuUianus  adhibitosfcribuntjfiq.  interdum  aliquis 
lecfticarioru  numerumaugereuoluifTct,  protinusfuiffenotatum, 
qucmadmcdumidcmMartialis  indicauit,  ubi  Philippum  quen- 
dam  infanumuocat,  qucd  abcdoferuis  lciftica  eiusob  quandam 
diuitiarum  inanemoftentationcmperurbemgeflaretur, 
Octaphoro  fantt^  portatur  t^uite  Philippus , 
Hu^i  c  ttijijantim  credis  '^tiite,ftiris . 
Cum itaq.  lciftica  antiquorum  itafehabcret,nonmodoprofede 
commoda,  ucrum  etiam  conciliando  fbmno  dum  claudcbatur  in-  F^ 
feruiebat,  ut  luuenalis  teftatur  his  uerbis . 
*»t-  }•  Namq.Jac/t  fomnune  clatijt  lecticafenefra . 

ta.mq.  frequens  iliius  eratufus,  utcaftralc(5^ticaricrum  ,quifolum 
gercndislcdicis,  uel  etiam|matronisin  eisdeponcndis,  acgeftan- 
dis,  utefiapudlurcconfultosmcntiojdeftinabantur,  pluiibus  in 
locishabeicntur,  in  quibus&iuraipfisdabantur  ,  &aha  incaftris  " 
fierifbhtaagcbantur,quamquam  libertis  omnibuslcdicaperur- 
bem  geftan  uctitum  crcdam,Suctonij  auftoritate  indutftus,  qui 
Claudiuminiperatorcm  Kaipocraeiibcitolciflica  perurbcmue- 
Kendifpcitaculaq.  pubiice  cdcndi  iustribuincfcnbjt.  Atquifel- 
lamduphccin  fuific  tradidit  Antyllus,  Lue  potius  eiusinterpresj 
altcram,  in  quafcdcbant,  quae  ucl  coopeiitbatur,  ud  apcrta  linc- 

batur. 


T    E    R    T    I    V    S  I7> 

^A  hamr^Sc  a  nonnullis^ucluti  a  Coelio  Aureliano,portatona  fella,ac 

feitorium(Jicebatur;aItcramin  c|uaiaccbant.  primam  quoq.tem-  "b.r.chr». 
poribusnortrisuidcre  lictt,  cum  podagrici,  Jiuitcj ,  atq.  ali;  prin-  "?■'• 
cipes  dclici;s  nimis  dctliti  illa  quotidieuchantur,  c|uait'*m  uiros 
niagiflratumgcrciites  olim  geflari  confueuinc,  atqueindccurulis 
fcllac,  in  c]natantiim  fcdcbatur,  nomcn  emanafrcarbitrnr:  fccuii 
dam  in  qua  iaccbant,non  habemus,  quod  ego  fciam ,  nifidicamus 
Ic(ihcam  noftram  illius  uicCm  gererc,atq.  ipfiscandcm  rcm  fignifi 
cafTc  lctticam,  &  fcllam  iaccndo,  fcdendoue  idoneam.Cui  fenten- 
tiacplancfubfcripfiflcuidctur  Aetius  Amidenus,  qui  intergefla     i;b...c  €. 
tioncs,fcllasomittcns,folum  ledbcae  duplicis  mentionem  fecit, 
cius.f  in  quale(fiifcdcbant,&eiusin  quaiaccbant.  Fueruntigitur 
tumleviica,tum  fcllainftrumcnraquacdam,quibusdiuites,{cnes, 

»  &qui  ambulare  nonpoterantper  urbes,&in  itineribusaferuis  ue 
hebantur ,  quibusq.  medici  gymnaflici  ad  exercendos  ualctudinis 
gratia  tam  fanos,  quam  infirmos  non  raroutcbantur .  narratcniin 
Galenus,  Antiochum  medicumiamoduagcnarium,&in  uiuen-  ^  '1  tu.ua. 
dofblcrtifsimum, fi  quandolongiusireuellct,modofella,  modo  "^  "*' 
uchiculogcftari  folitum.  NarratfimiliterPlmius  fecundus,auun-  ,.^     -n 
culum  fuum  Romaefclla  uchi  folitum,  ne  cacli  afperitasullum  flu 
dijtempuseriperct.Vndeiudicaripotefl  ,fenes  tamincxcrccndis 
feipfis,quam  in  obeundis  priuatis  adionibus  geftationes  in  fellis  iii 
ufu  habuifle,perinde  ac  etiam  in  languentibus  mcdici  eiflem  ufur 
paffeanimaduertuntur,  in  quibusismodusfecundum  Herodotum 
obferuabatur,utneq.  minusquinq.fladi;s,neq.  plusquam  huiiiS 
duplum  fimilesgcflationes  producerentur,atq.  ita  fequenti  dic  ob 

Q  fcruaretur;  tcrtio  ucro  die  quinq.  ftadia  fingulis  dicbusufq .  ad  tri- 
gintaftadiaaddcbant.  Etnequisforfan  fufpicetur,  fclljm,  atque 
ledicam  idem  cxftitifTe,  prae  ceteris  unum  Martialem  adducere  9''^'*''*' 
poflumus,apudqucm  obfcurum  eflienequaquampoteft,iIlasdi- 
ucrfas fuiife,  cum  ait .  llb.io. 

Lecticam  felUmc[.fcqiur  ?  necferre  recufi 
Pcr  mcdiumpagnas.,fedj)rior  ire  ■,  lutum, 
quod  fimilitcrhisTcrtuIh.ani  uerbis  in  librode  palliocofirmatur, 
Ipfas  quoque  iam  Icftica?,  &  fellas,  quis  in  publico  quoquedome-  »> 
ftice  ,ac  fecrcte  habcbantur,  eierauere.  lam  uero  fellarum  alias  luif  « 
fepelliceas,  ahas oflcas,  nonnullas  eboratas,  aliquas  argentatas,  cx 
LampiidioinHchogabaloccrtofciripoteft. 


J)( 


i7(S  L    I    B    E    R      • 

D(  agifatio»e  per  le5ios  penjiks ,  ^  fer  cunasfacia ,  d^de       D 
Scimpodio  Caf^     XII. 

VoD  agitationem  percunas,&le6lulospenfilej,quos 
Juos  fub  x.x'ivnq  uocabulo  a  Graecis  complexos  fentio^fa 
ftam  inter  gymnaflicae  excrcitationes  recenfere  uelim  , 
forfan  aliauis  mirabitur ,  cum  hac tqppeftate  cunae  (b- 
lis  pueris  eblandiendis  inferuiantjpaucifTimic].  fint,  quibus  medici 
penfilesleftulos  parari  iubeant:  ueruntamenismiraridefinet ,  fi 
Galenuin  ,  Herodotum  medicum  ,  Aetium  ,  &  Auicennam  dili- 
gentcrlegereplacuerit:  qui  cum  huiufcemodi  agitationesintera- 
liascorporumhumanorumexercitJtionesadnumcr3rint,curamc 
filentio  praeteriri  debeant,  non  uideo .  Nam  cunas  ob  pueros  po- 
tius,quam  adultos  excogitatas  fuiflenon  equidemdiffitcor,  fed  n 
putotalcmmotionem  intcrdum  uiris  cumadleniendos  dolores, 
tum  ad  conciliandum  fomnum  non  parum  adiumenti  pracflare 

Otiba.  lib.  pofle, utpraeclarefcriptum  eflab  AntylIo,&  Aetio,npudquosle 

«.  collec.  duslulcramobiliaiuxtaangulares  pedeshabensnilahudmeafen 
^*^'  ■  tentiafignificat,  quam  cunasipfis,  quas  ctiam  intcllexit  Celfus, 
ubidixit,  fineidquidem  cft,unilcdipcdi  ccrtcfuniculusfubijcie- 
dus  eft,  atq.  italedlus huc,(Sc  illucimpcllcndus ,  Cc"  fi  Oribafi;  inter-. 
pres nomen xA/V»? proleftica  transfene  malucrit, &  icciico om- 
nes illos  prorfus  falli  credo  ,  qui  in  gymnaftica  medicoru  cas  nullii 
ufum  habere  cefeant.  Qtiibus  fimilis  quoq.  eft  exercitatio  illa  pue; 
roru,duinulnisanutricibusgeftantur,quae&amcdicis,  &aPIa- 

7.derepu.  tonc proipforum ualctudinc mirum  in  modum  probatur.  Eadcm 
propeeft  tamleflulorum,  quambalncorum  pcndlium  rjtio.quae 
omnia  quoniam  ab  Afclepiade  Pruficnfe  frequcccr  ufurp.ua  apud  F 

•^  Plinium  traduntur,utisinfirmorum  uoluptatibusaciucunditati- 

businfcruienspcneshominesau6toritatcm  adipifci-retur,  ficuti  in 
uentori  fuogloriam,  atqueexiftimationem  incrcdibilem  pcperer 

lib.itf.  c  ?  runt,itaquoq.utentibusmultamutilitatemfimul,  atquedelcda- 
tionem  attulifle  rationi  confentaneumuidetur;  atque  indecma- 
naflc-,  utpofterioresmcdici  fimilem  niotum  ad  e\crcendoshomi- 

r-.  nescomprobarint.quamquam  pauci,uelnulli  (quod  egofciam)ta 

•  huminftrumentoium  formam  ^acutendi  modumtradidcrunt,  a 
quibusccrto  admoneamur  frequcntemillorumufum  aliquotem 
f  ore  exftitiflc.  nifi  crcdamus ,  antiquosTcriptorcs proptcrea  huiu- 
fcemodi  resfcribercneglcxifle, quia  uulgatac,&  qmnibusmanife- 
ftae  cflcnt.  Quae temporibus  noftris cum  a  plciiscjuc  igncrcnturj 

opere- 


i 


T    E    R    T    I    V     S  177 

I  ' A  operaepretium  me  fadurum  fpero,  (i  breuitcr,  quid  rcntio,  i n  me- 
dium  atferam.  Nam  de  lcftulis  penfilibus ,  cjuos  primum  ab  Afclc- 
piadccxcogitatos  tradit  Plinius,opinor  coshiindcdosquofdam  l'l>.i<.  cj. 
paruosmodoex]ignis,modo  exaere,modo  exargento(maiores 
noftros  eiiam  argenteos  lcdos  habuidc  fcribit  Plinius)conftru-  lib.  jj.cu. 
ftos,  qui  quattuor  angulis  funibusad  cubilium  laquearia  alligaban 
tar ,  ita  ut a  tcrra  fublati  aliquantulum  quali  in  aere  pendere  uide- 
rcntur.Balneafimiliter  pcnfiliaaSergioOrata,tcftcPlinio,pri-    '  •'•*■''• 
mum  inucnta ,  non  quae  fupra  teda  ficbant,  aut  concamerata  lo- 
ca,  ut  uolucruui aliqui ,  fcd  nulla  alia  fuiflc  crcdo ,  quam  labra  illa 
uelmarmorea,uelaenea,uellignca  ad  lcdulorum  imitationcm 
laqucaribusappcnfa,quo  minimoquolibct  manuum  impulfua- 
liaslcnitcr,aliasuchcmcntiusagitari  ualercnt.  quodSenecaad  Lu 
Bcillumfcribcns  nobismanifeflauithisuerbis.Balncarumfufpenfu 
ra  inucntaeft:  nequid  ad  lautitiam  declTet .  His  igitur  motibus 
quofciiq.  exerccri  medici  praecipicbant,huic  uni  potifsimum  ilu- 
debant,  utmotum  citralaboremjlasfitudincmuculIamafTcrrent: 
dcinccps  curabant,ne  in  excrcitatione  illaiucunditasdefiderare- 
lur, quaeprofeftomagnain  Ic6lulis,atmaximainbalncisreperie- 
batur,ncmpequae  praetcrfuauifsimum  illuni  motum  ,  aquaede- 
lcdationcm  addebant  ,  dum  ea  mollifiime  blandaq.  titillatione 
quadam  fingula  corporis  membra  tangebant.  fi  namq.  balnea  pen 
nlia  ea  fuifle  intclligantur ,  quae  fupra  tefta  fierent ,  quomodo  in 
illismaiorillauoluptas,  ob  quam  fccundum  Senecarri  &  Plinium 
excogitata  fuerunt,  rcpcriretur,quam  in  alijs,non  uide  j.De  penfi 
li  ledto  dixit  Hcrodotus ,  geflationem  in  illo  tamdiu  faciendam  ef- 
C  fe,  quamdiu  quifpiam  in  fella  geftarus  quadraginta  ftadiorum  iter 
conficiebat.  altcri  tamen  eiufiiem  audoris  fcntentiac  libentius  ac^ 
quicfco,uidclicct  huiufircmodi  exercitationem,  quantaeflfe  de- 
bcat,  facilenumcro  definiri  non  pofle.  quod  non  tantum  inhis, 
fed  Sc  in  omnibus  alijs  fentio  ob  uarias,acdiuerfas  aegrotatium  af- 
fe(ff:iones,quibusnoneadcm  ullomodoconuenircpofle,  omnes 
uelmcdiocritcrinmcdicaarte  pcriti  unoorepraedicant.  Ledulo 
penfili  fimile aliud inftrumentum  uetcres  habuiflc inucnio ,  quod 
axifx.TToS^iDY  Graeci,fcimpodium  Latini  eodem  uocabulo  appclla- 
runt.hoclicetnufquam  appenderent  ,  erat  tamen  uellsdtuspar- 
uus,  ucl  quid  in  formam  Icfti  penfilis  conftrudum  :  atque  ipio  per 
urbes,  & per  uias  tam  uiri  quam  mulieres geftabantur,ut  Dion  hi- 
ftoricusdcmonftrat,fcribens,primo  AuguftiaacTibenuminfcim- 
podijs  quandoq.  uehi  folitos,  cuiufmodi  mulieres  temporc  fuo  ge- 
Gymnaftka  M         ftabantur. 


Sat.1. 


178  L    I    E    E    R. 

ftabantur,  fecundo  quod  Seuerus,dum  Britanniam  obiret,  fcimpo  D 
dioundiq.  obtedofcrebatur.  Ceterum  qualis  huiusinftrumenti 
figura  exftiterit,  haud  fatis  conftat:  putandum  eft  tamcn  fellam  fuif 
fe ita  fabricatam ,  ut  leftum  plumeum  paruum caperet,  ita  uinftii, 
ut  pendere uideretur,  in quo  fi  non  penirus,faltim  ex aliqua parte, 
qui  ferebantur,iacebant,  &  undique  ,  ne  ab  aeris  iniurijs  laederen 
tur,  cooperiri  poterant.hocintellexifTemeoiudiciouideturluue' 
naJis,cumCrifpinumquendammordensdicebat. 

,^t  dedtt  ergo  trthtis  patruts  acontta ,  nehattir 
Perijllibtts  pliimis,  atque  illtnc  defpiciet  nos  ? 
deeodem  interprctandacfthaec  infcriptio  quam  mihi  deditAl- 
dusManutius  PaulH  doftiflimi ,  &eloquentiflimi  filius  eruditifli- 
mus ,  quamq.  Parma  ad  Andream Nau"erium  ohm  allata  retulit. 

D.      M  ^ 

L .  ^MILI .  VICTORI .  QVI .  PRIDIE .  NATALEM.  SV  VM 
VICESIMVM . ET .  SECVND VM .  PRVNA .  I N . PENSlLl 
POSlTA.VRGENTE.rATO.SANVM.IPSE.NECA- 
VIT.SE.L.yEMlLIVS.VICTOR.PRINCIPALlS.ET 
^LIA.VENERIA.riLIO.PIENTISSIMO 
E  T  .  S  I  B  I 


lo.Mcth. 


neque  aliud  fignificauit  Galenus ,  quando  balnca  ingrediendi  nio 
dum  hedicis  praefcribens  haec  fcriptis  mandauit:ap/:^TSi'Ta  ^«Ao 
/wcw  /to^i(^4cS"£a;wW^T5a-;c;,uToJo?  eicTo.iSaAsifeiii^^.idcft,  acgro- 
tantemuoloportariinfcimpodioad  balneum.  neque  aliud  Liba- 

lib.iy.c.ie.  niusrhetorinlibrodefuaipliusuitaintcllexit,  dumdixit;  cuni  do  F 
mifum,in  lcfto  iaceo-,ubi  ucro  in  fchola,in  fcimpodio.  ficut  etiam 
idem  intellexitGellius,  ubifcribit,  feFrontoncm  Cornelium  pe- 
dibusgrauiteraegrumin  fcimpodioGiaecienficubanteminuenif 
fe.  Patetitaque,  nonmodoobdehcias  aique  uoluptates  amaiori- 
busnoftris  leftulos,  acbalnea$penfiles,nec  non  fcinipodia;  uerum 
etiam  ,  &  a  medicis  gymnafticis  ad  exerccnda  ualetudinariorum 
corpora  ufurpata  fuille.  Qiiale  porrofucritmftrumentum  illud 
machinamentum  raptorium  &  macron  fparton  aCoelio  Aurdia- 
nouocatum,  qualisq.  apud  eundem  rccufrabilisferaltalicanomi- 

lib.jc.c &  nata,quibusduobusgeftabatur, nondum  mihi  plenecompertum 
■'■'■"  ■  eft,cumanullo  alio  audtore  ipforum  mentionem  hucufquefa- 
ftaminuenerim.nififuerit,  utfupiadiximus,petaurum,  uelpo- 
tius  fit  Codij  contextus  deprauatiis . 

Bc 


T    E    R    T    I    V    S  179 

De Nauigation€-i& Pifcatione,         Cap.  Xlll. 

Nter  gcftationisfpecie$,C]uae  plurcsexerccndiscor- 
poribus  cxftitei  unt,  nauigationcm  quoc].  repofuit  An- 
tyllus, qucmfecutus  Actius,&:pofteuni  Auiccnnama 
nifcftc  cam  pro  exercitationehabitam  demonftraf,  id 
quod  utriquenon  tam  ab  expcrientiameoiudicio  defumpftrunt, 
quam  abantiquadiuini  Hippocratisfententia,  quanauigationem 
&  mouere  corpus,  &  perturbare  dixit.  nifi  quod  Auicenna  nauiga  4- Aph.14. 
tioncm  inter  debiles  exercitationes  adnumerauit,Hippocrates  ue^ 
ro  eam  corpus  magnopcre perturbareafteiit,id  qucd  potms uchc- 
mentis  quam  remifsi  motus  argumentum  uidetur,  Hac  nauigatio- 
nis exercitatione duas  praefertim  gymnaflicas, fed  non  admodum 
»  ufas inucnio ,  mcdicam  fcilicet ,  &  bellicam .  Medici  ea  utebantur 
uel  ad  abquorum fanorum  habitus  conferuandos,  uel  ad  nonnul- 
lorum  acgrotantium  {anitatem  comparandam.  ad  fanosutebantur 
nauigationc,quod  (ut  ab  Ariftotcle  foiptum  eft)  mare  ob  placidas 
afpirationesfalubntateminfignemfacit,  undenauigantesfcmper  prob.54. 
coloratioresexfiftunr,quamin  pakidibusdcgentes.Adaegrotosue 
ro,  quoniamidem  humores  putridos,  acnocuos  tu  uomitu,quem 
frequentifsime  infuetis  praefcrtim  parit,  tum  ucntis  ac  uaporibus 
ficcisexficcarenatum  eft.quaredicebat  Auicenna  nauigationem  ji.doc.i. 
Jeprae,  hvdropi{i,apoplexiae,ftomachi  frigiditatibus,  nec  non  in- 
flationibuseiufdemmagnopere  prodeffe.  Plinius  uero&  phtift-  cap.i. 
cis^&fanguinem  excreantibusadiumentumaffenc  AnnaeiGallio  '"'^' ^'  '•^' 
nis  poft  confulatum  ita  curati  exemplo  teftatus  eft.qui  item  ab  im- 
(^iufcemodi  affediis  Aegyptum  peti  non  ob  terram  ipfam ,  fcd  pro- 
pter  nauigandi  longinquitatemcenfuit,utetiam  eiusNcposPli- 
nius  fecundus  Zohmum  hbertum  fanguinem  reiedantem  eo  fe  lib.j.eplft. 
^inififie,&confirmatum  aualetudine  redijfl^cnarrat.  quamquam 
au£lorillenominePlinij  falfoinfcriptusinhb.  I.  dercmed.fenfe-  Cap  6. 
rit  phtificis  utilius  effe  in  faltibus  morari,  ubi  pix  na{citur,quam  in 
marinauigare,&marinalocaui(itare.quod  etiam  traditum  cfl:  a 
Marcello  medico.  nam  &  Galenus  i  x.dc  fimpl.  medic.  ubi  de  terra 
Samia loquitur, memorat, multos pulmone ulceiatos  Roma ob id 
inLibyamprofedosannisaliquotinculpatosuixifte,  pofteauero 
morbumrccruduifie,  ubi  non  pari  cuiaumcbant.  Modusin  naui- 
gatione  ualetudinari;s  obferuatus  fic  ab  Heiodoto  dcfciibitur  , 
quod  afexaginiaftadijsincipiebant,  &  in  duplum  horuin  define- 
bant.  Porro  nauigatioiiis  plures  fueruntdiflercntiae,quando  aliae 

M     ij  in 


f«o  L    I    B    E    R 

jnmari  ,aliaein  fluminibus,  aliaeinmagnis,o.liaeinparu!snaui-D 
bus ,  aliacremis,aliae  remulco  aliae  uento  aut  uchcmenti,  aut 

cauflis  na  pl^cidiorefiebant.  Denauigationc  perflumina  traditum  eft  aPlu 
tarcho,  cam  minus  naufeam  producere,c]uam  mare,c]uod  taodor, 
cjuam timor e maris  adfpeftu proficifcentes corpora peiturbant,at 
c[ueficuomitum  cicnt,c]uaeresafluminibus  minime  contingit, 
contraCoelius  Aurclianusin  inueteratis  capitis  doloribusceteris 
praetulitlongam  per  maria  nauigationem,  quoniam  (iitipjfein- 
cjuit)  fluminales^uelportuofaenauigationes^necnon  ftagnorum, 
3ncongruaeiudicantur,nimnum  qiiaecaputterrena  exhalatione 
Immedantesinfngidant,  maritimaeucrolatentcr,  atq.fenfim  cor 
pus aperiunt,&  falfae proprictatis caufl^a  corpus adurunt  atc|ue  eius 
habitum  C|uadam  mutatione reficiunt.  Hic igitur  fuit  apud  gymna 
fticos  medicos  nauigationis  ufus,  quam  panter  bellicaeftudiofijs  E 
amplcxos  fuiflcdiximus;  quandocjuidem  Naumachiaeillae.  quae 
aRomanisincircouelaliquo  terraefinupropeTiberim  manufa- 
fto  tali  exercitationi  defignato  repracfentabantur,  fuerunt  qui- 
dcm  ad  populum  obledandum  fecundum  aliquos  praecipue  infli- 
tutac,c[ua]cs  illae  quas  ab impurifsimo  Heliogabalo  in  Euripis ui- 
CioplcnisinterdumexhibitaitraditLampridiusrattamen  probabi- 
leeflcjuoq.  apudmc,  huicfummopereillasinfcruifl"e,utinipfisad 
nauaiium  pugnarumdifciplinamacquirendammilitescxerceren- 
tur.  atqucaahocexiftimandum  ca  ratione  potifsimumadducor, 
quodlvomani,PoIybioreferentc,primobello  punicoCarthagi- 
nienfib.mari  btllum  indi<fturimilitesin  naualidilciplinacxercue- 
runt.ficuti  ctiamfcribitSuetoniiis,  Augufl;um,  dumcontra  Pom- 
pciu  pugnaturus  cfTet,in  portu  lulio apud  Baias  a  fe  cflxfto  milites  F 
in  nauali  exci  citatione  tota  una  hicmedctinuifle.  ut  hincclaru  cflp 
pofsic.  Romnnos  cxercendis  copijsfmstam  mari  ,quam  terraope- 
ram  fcmpcr  dedifie,  atq.  huius  ftudi;  graria  naumachiasinftituifle, 
&  non  T.odo  pontem  naumacharium  earatione  nuncupatum, 
qucmconOcmatum  ex  lariccin  Raetiacaefo  Tibcrium  refecifTe 

...  fcnbitPlirius,  haLuiflf, ucrumctiamlocumpcculiarem,  cuiusuc 

iligia  adhuc  mancnt,  quemq.  tempore  Naumachiae  tanta  aqua  re 
plebant, urmarequoddamuideretur,ficutiuenuftifsime  Martia- 
lisdcmonftraait,ubi  naumachiam  aDomitiano  unperatore  edi- 
tamhoccarmmedcfcripfit. 

lib.i.  Si  quis  ades  loiigtsjirmjpcclator  ab  Oru, 

Cui  icxprima  facri  mufjeris  ipjajuit , 
Af  /."  deapiat  r&tiitts  »aualis  Enjo^ 

rt 


T    E    R    T    I    V    S  .«I 

A  EtparundafretiSjhicmodoterrafitit, 

Hon  credis  ?  fpectes  dum  Uxent  aeqiiora  ■J^Urtem , 
rarua  mor.t  tft,  dices ,  hic  modoptntiis  erat. 
Scdncfruftrain  fuperioribusdixincuidear^gymnafticam  medi- 
cinamatq.  bellicani  praecipuenauigationis  exercitium  habuiflc, 
illud  unum  fciri  uolo,in  ludis quoque,  quos athleticae partem  ef- 
fc  oftendimuSjahquando  fimiJem  exercitationem  locum  habuifle, 
atpropteringentemapparatumneceflarium  raro  fiericonfuefle. 
quod  enim  Virgihusde/Eneain  Anchi{aefunere,unacumcete-  j.Aen. 
rishidisnaumachiam  celebrantefinxit,aut  uerum  exftitiire,  aut 
non  fine  ueri  imitatione credendum  eft,  quandoquidcm  alij  ludi, 
quiibi  bdiaPoeta  pinguntur,  fiuerinon  fuerunt,fjltem  ueroru 
imitationes  fuilfe ,  nemo  negabit.  Inter  nauigationis  fpeciespifca- 
B  tio  non  finc  nauigi;s  fada  fimihterab  au<ftoribusadnumeratur,at- 
queapud  Plautum  exercitationisgymnafticaeuicemfubi;fle  uidc 
tur,  cum  in  Rudentis  fabula  pifcatores  ita  loquantur , 

Ex  urbe  ad  mare  huc  prodimus  pahrtlatum , 
proexcrcitioGymnaftico,&PaIaeftrico  hoc  habemus.quae  ta- 
men  pifcatio  cum  a  Platone improbata  fit,  quod  neq.  animus,  ne-  ^"  '«piiift. 
que  corpusin  ipfa  cxerceatur,  iuremerito  eam  tamquam  nulli  uti-     "''■    ^^' 
lcmomncsfcregymnafticireiecerunt,nifiquodGalenusipfamin  ^  ^     /• 
terexercitationes,  quaefimuloperafiint^repofuifl^-J  uidetur,  ficut  cap.8. 
&  Auicenna  ingredientem  pifcatorias  naues  debiliter  exerccri  cen 
{uit.quorumfententiasduabusdecaufsisinfirmasreputare  debe- 
nius,  tum  quia  neuter  eorum  exphcate,  quid  boni  afteratpifcatio, 
declarauit,quafiexercitationem  huiulcemodinonadmodum  pro 
C  barent,fed  communem  potius  quandam  fermonis  confiietudinem 

(equerentur-,  tumquia  ipfemet  Galenus  pifcatorum  habitus  du-  ^  '^i°^^' 
ros atq.  aridos efle dixit.cuius ariditatis  ratione  Ariftoteles pifcato-  j g.  partic'. 
resmarinos  pilisrufis  praeditosefl!eantea  fcripferat.unde  medici  prob.i. 
quibonumlubitumcorporiexercitationibus  acquircre  ftudent, 
quomododurum&aridum  efhcerepifcationeuelint,non  uideo; 
praeter  quamquodcundlae  prope  pifcationesfubfoIe,&in  locis 
{aepemaloaereplenis  pcraguntur,una  excepta  maritima:ut  his 
omnibus  crcdere  cogamur  ,  pifcationis  laborcm  medicos  parui 
aeftimafle.  Neq.  tamen  defuerunt  Imperatores,  qui  excrcitationis 
cuiufdamgratiainterdumpifcarentur,  ceudeCaef  Augufto  fcri- 
ptum  eft  a  Suetonio,&  de  Alexandro  Seuero  a  Lampridio,de  quo 
itafcnbif.Vfusuiuendieidemhicfuit.primum  ut  fi  facultaseflet, 
ideft  iitum  uxorc  no  cubuiflet  matutinishorisin  lario  fuo,  in  quo 
Gymnaftica  M     iij  &: 


t8z  L    I    B    E    R 

&  diuos  piincipes,  fed  optlmos  eledos,&ani'masfandIores,  inD 
queis&Apollonium,&quantumrcriptorfuorumrcmporumdi- 
citChriftum  ,  Abraham  & Orpheum ,  &huiu{cemodi  deoshabe- 
bat,adMaiorum  effigiesfacra  facicbat.  Siidnon  poteratproloci 
<]ualitate  uel  ucdabatur,  uel  pifcabatur,  ucl  dcambulabat,uel  ue^ 
nabatur.Haec  T.ampridius.Quid  autcm  tuerint  pifcatorij  ludi,C]ui 
quotannismenfeluniotrans  Tiberim  apraetoreurbanopropifca 
tonbus  Tiberinis,auftore  Fcfto,  agebantur;  nondum  itacertus 
fum,ut  tuto  affirmare c|ueam,athleticam  gymnalHcam  ,  culus lu- 
dos  fuiffe  diximus,  pifcationis  exercitium  habuilfe . 

De  Natatlone .  Cap.     XIV. 

■  A  GN  A  &fereinciedibilisapudueteresfuitfemper  na  p 

•  tationisexiflim3tio,tantumque  per plurafaecula  illius 

Nufusuiguir,utnon  minus  pueri  natandiartem,quam  pri 

Jma  htterarum  elementa  edocerentur.quo  tempore  cum 

nulla  maiorignorantiaenotainuri  poflet,quam  dum  aliquis  nec 

]itteras,nec natare fcire dicebatur,  fadum  fuit, ut  pofieriores illud 

in  prouerbium  contra  bardos,  &  prorfus  inertcs continuo  recepe- 

rint,  adhucq.  italoquendi  confuetudopermaneat,quandonatan- 

di  peritia  fi  non  cofdem  honores  obtinet,  quibus  anteaftis  faeculis 

afficiebatui-j  faltem  nec  penitus  neglefta ,  necinutilis  iacet .  Ratio 

enim  ,  quaimpulfi  maioresnoflri  natandi  fcientiam  tati  fecerunt, 

haccunaiudicio  meo  exfl:itit,quod  primis  illis  temporibus  apud 

Seft.i?.      lefpub.quafcumq.  uirifortesprae  ccteris,utfcribit  Arifloteles,ho 

Prob.  5.  &  norabantur,quafiabhisfolis&ciuitatumfalus,&imperi;  propaga  F 

i.Rhc.c.4  tio,pcnderet:&  ob  id  quifq.  uel  faltem  maior  nobilium,atq.  etiam 

aliorum  parscomparandaefortitudini  ufquca  primis  incunabuhs 

incumbebat.  Quocirca,utinnaualibusquoquepugnis,  quaetunc 

frequentiuscommittebantur,  intranfeundisuadjs,  acfluminibus 

homines  nandi  arti  conflfi  pericula  magiseuaderepoflcnr,  mi- 

nusue  formidarent,(quando  faepenumero  milites  mareingredi 

coadiob  nandi  ignorantiam  fuiiocabantur,quemadmodum  exer- 

DcCyrimi  cituiCyri  eucniflememoriac  prodidit  Xenophon)  ficq.  fortiores 

noris  expe  intcraquarii  pcriculaficrent,nataiionisperitiamextuIcrunf,  qua 

etia  rationc  Romani  ueteres,  ut  Vegetius  fcnbit^quos  tot  bella,& 

continua  pericula  militarem  difciplinam  docuerant,campum  Mar 

lib  i.dere  tium  Tiberi  uicinumdclcgcrunt,in  quorum  altcroarmorum  exer 

mili.  c.  10.  citauones mircntj^in  altero fudorem , pulueremq.  diluei ent,  ac  fi- 

mul 


T    E    R    T    I    V    S  i8j 

A  mul  naMrcperdifcerent;utliisrationibiis,ac  Vegetij  audoritate 
facilefitiudicatu  ,  militarcmgymnaflicamnatandi  cxercitarione 
noncaruifle.  Ccterum  pofteriori  temporcnon  modonatatioob 
didas  rationes  ufurpata  reperitur:uerum  etiam  ob  ualetudinis  con 
{eruationem,nonnuIJarumc]ue  aftcdionum  curationcm  medicis 
gymnafticis  ipfam  probatam  fuifle  An tyllus  teftatii  reliquit .  quod 
item  fenfiflc uidetur  Galenus in  primo  ad  Glauconem  ,  ubi  labo- 
rantibus  tertiana  febrc  concedit ,  ut  ungantur ,  &  baJneum  ingre- 
diantur,  ibiq.  madefiant,  &,(i  uelint,etiamnatent.Qiiodenim  na 
tatio  cxcrcitationis  loco  habita  fuerit,  practcr  Oribafij  auctorita- 
temdeeainter  ceteras  exercitationes  tra(5lantJs,&a  lauationede 
c]uaIibropofteadecimofufi{iime{cripfitfcparantis,  ipfaquoq.ra 
tio  perfuadct,  nempe  cjuia  in  huiufcemodi  motioneinfigniter  uni 

B  uerfum  corpus  Sc  mouerur,&Iaborat,  ut  Arifl:oteles  aliquando  ^j  pattie. 
eam  curfui  comparare  non  ineptumduxerit.Galenusq.  pueros  Pfob.  j. 
temporisfui  in  aquis'j,i;/t/,;'ac9->;C5Cf  ■^T-cwcTyacfacereconfueuinefcri-  ^^^^^  °"* 
pfcrit.  Quopadouerofimiliscxcrcitatio  perageretur,  tamquam  Onbafius 
rcs  uuJgatifiima  filcntio praeterita  fuit fere ab  omnibus,uno  exce-  lib.^.c.i/. 
pto  Anrs-IJo,  quinataturos  prius  moderatc  unxilTe,  &  fridione 
corpora  praecaJfccifle,  deindeeucftigioin  aquamfeproijcercde- 
bere  uoJuit,  q  uafi  omncs  fanitatis  gratia  natantes  eas  regulas  obfer 
uarent.Quoautem  in  loco  natationis  exercitatioageretur,itaapud. 
audoresobferuaui,aIiquandoin  ipfisgymnafi;s,  fiuepriuatis  bal- 
ncis,  aliquando  extra  eile  fadam.  In  gymnafijs  adhuc  duobus mo- 
disnatabant,uelin  pifcina,  quaminfrigidariofuiflefijperiusde.» 
moiiftrauimus:  (tametfi  pifon.is  apud  Varronem,  &  aliosLatinae 
^IinguaeauftoresproprieIocapiiabusaIendis,&faginandisdicata 
fignificare  credatur)  uel  in  labris  iJIis  amplis.quae  adhuc  Romae  ui 
funtur.  Quod  in  pifirinis,  quae  i n  f  rigidario  thermarum  aedificatae 
erant,  quasq.thafio  JapidealiquandocircudatasfuifletraditSene- 
ca,natarent,  omnium  clariflimcoftenditCaeciliusPliniuSjqui  in  Epjfl;.  y.jj 
Epift.Iib.z.uillamfuam  exadisfime  depingens  de  balneis  emsita  ij.lib. 
icribit.  Indc  balnei  cell.i  f  rigidaria  fpatiofa,  &  effufa,cuius  in  con-  " 
trarijs  parietibus  duo  baptifteria  uelutieie(5f:afinuantur,abunde  5> 
capacia  fi  innare  in  proximo  cogites,adiacet  unftorium,hypocau-  " 
ftum, adiacet  propnigeum  ■■,  balnei  mox duae cellae  magis  elegan-  " 
tes.quam fumptuofae.Sed  hoc clarius exphcat lib.j.ubi  Tufcos fiios  " 
dcfcribens  inter  cetera  haec  habet.  Inde  apodyteriumbalneila-  '» 
xum  ,  &  hilare  excipit  ceJIa  frigidaria ,  in  qua  baptifterium  ampTi,  " 
fi natare latiuSjaut tepidius uelis. Ex quibus omnibus fatis apeitu m  '' 

M     iii;  eft. 


71 


iS4  L     I    B    E    R 

cft, in gymnafijs  fiue balneis ueteres naie  (blitos , atq. in  frigidarij D 
baptiflerioaliaspifcinauocata,clequamentionenifecitTcrtullia- 
nusi  n  lib.  de  baptirmo,&  de  qua  exiftimo  locutum  Galenum  dum 
in  y.Methodi  ficcitate  uentriculi  laborantes  curandirationem  edo 
cesmagislaudatlotionemin  balneofadam  ov riug KoXvjLilSyiSpeug . 
ideft ,  in  pifcmis  natando  inftitutis ,  quam  cv  To7g  iuizpo7Q  'ZD-uiXotg . 
quamcjuam  etiam  pifcinam  interdum  in  areagymnafiorum  aedifi- 
catam  credo,  utteftatur  Plinius  loco  nunc citato ,  in  quo  poft  difta 
*>  uerba  ait,  In area  pifcina  eft:& ante Plinium  IVlartialis,c]ui  libro.y. 
Ligurini  cuiufdam  infulfi  importunitatcm  defcnbens  dixit, 
Inthermiis  fugio,fonai  adaurem, 
Pifcinampete,  non  licet  natare . 
ni  uelimus  Martialem  potius  de  publica  pifcina  locutum  cfTe ,  qua 
fuifteRomae,exmultis,&:maxime  ex  Regionum  fragmento  nibE 
porticuCapitolina  intclligere  poffumuSjUbi  Vici  publicae  pifcinae 
claramentiohabetur,dequaitaFeftusPompeius.  Pifcinac  publi- 
cae  hodieq.  nomen  manet,ipfa  non  exftat,ad  quam  &  natatum  ,  & 
^j  exercitationisalioqui  cauflaueniebat  populus:undeLuciliusait, 
Proobtufborepugil,pifcinenfisres  eft.  De  huiufcemodi  pifcinis 
fcriptumeftaDione  Maecenatem  omnium  primu  in  urbc  aqua- 
rum  calidarum  natatoria  inftituifte.  Quod  uero  in  labris  illis  fimi- 
hter  natarent,uel  faltem  natantium  inftar  mouerentur,conijcio  cu 
exmagnitudine  labrorum,  tum  exuerbisGaleni  in  i.  adGlauco- 
nem,quandointertianaecurationenatationem  inaqua  commen 
dai:quod  de  pifcinis  gymnafiorum  nequaquam  intclligidebet'; 
tumexCoelij  Aurehani  uerbis,qui  in  capitisdoloreatqucctiain 
arthriticis  curandis  natationem  minime  fub  dio  fadam,necnon  F 
feruentem,atq.  etiam  frigidam  probans,duo  demonftrat,  primum 
in  locis  claufis  &  etiam  apertis,quahs  erat  areae  pifcina ,  alterum  ta 
in  aqua  calida,  quam  frigida  natari  fblitum ,  unde  elicio  natatione 
feruentem  folum  in  labrisfaditatam.  c^  d  Plinius  in  locis  paulo  an 
te  citatis  pifcinae  calidae  mentionem  fccit,fub  hif  cc  uerbisjCohae- 
ret  pifcina  calida  mirifice  ex  qua  natantesmare  afpiciunt,de  calefa 
da  ui  fblis,  &maritimo  (\m  potius  quam  de  ferucfada  ab  igne,  ut 
intelligitCoelius,  uerbafecifl"cuidetur.Quaeextragymnafia,{iue 
priuatabalneaefficiebaturnatatio,modo  in  fontibus  latifsimis, 
modoinlacubus,modoin  fluminibus,modo  in  ipfb  mariageba- 
tur.de  quibus  fcrmonem  liabens  Ariftoteles,dixit,mchus  in  mari, 
ij.partic.     qnam  jj,  fluuio  natari,diutiusq.  ibi  moram  trahi ,  quoniam  ueluti 
3£  j^,        mare  aquae  luae  corpuletia  crallitieq.  maioraj  quam  dulcesaquae 

•  fufti- 


»5 


T    £    R    T    I    V    S  i8^ 

'Afuftinet  oneia,ita  facilius corpora hominum  eleuata  tenet,& con- 
fequcntcr  minus  illa  penetrare  poteft,cum  dulces  acjuae  ob  tenui- 
tatefuacitius&leuiusillabatur.  Extrabalnea  quocj.apud  aliquas 
nationesloci  pecuIiaresnandoconftrucbantur,&;ideo  KoAvu€>i- 
6psu  uocabantur,ficuti  legitur apud  loannem Euangcliftam  de le 
fii  Caeco^dicente^i/T-a^s,^;  tIuj  zo/\v,u/2ti9p(ZV  tS  o-iXcod/jyTtj  vi-^ou  ^^*"'' 
ubi  natatoriam  Siloe  antiquus  interpres  tranftulit.  Itaq.  natationc 
arcendismorbis,  fanisq.  corponbus  exercendis  &  conferuadis  ufi- 
tatam  fuifle^iam  fatis  patet:quando  item  Ariftoteles  /cripfitnatan 
tesinmari  falubriter  exinaniri.  ucrumtamen  illud  animaduerti 
uoIo,pIerumq. obdeleftationem,&adardores  &  ficcitatestem- 
perandashominesnatarecon{iieuiire,cuiusgratiain  aeftatedum- 
taxatnatan  fblitum  fuit, 

B 

J>eVenatione.  Cap.  XV. 

iRaeclarissima  extatGaienifententia,  ex  omni-  rnlib.de 
buscorporum  exercitationibus  eamproculdubiouti  luiopajuj 
hfsimam  uideri,quae  nedum  corpus  fatigare ,  uerum 

etiamanimamobleftareualeat,  &  iccirco  fapientif- 

iimosillos  haberidebere,  quiin  uenatione  eam  exercendi  corpo- 
«formaminuenerunt,in  quamirifiicoquodammodo  laboiesuo 
Iuptate,quafiq.  laudis  cupiditate  ita  temperantur,ut  facile  iudica- 
n  non  pofnt,maiornefitcorporis,3n  animimotus.  Accedithuic, 
quod  natura ipfa ,  quae  animalia  cuntta  hominis  caufta  produxit, 
uenationem  quafi  praecipere,&acceptam  habere,uifcripfit  Ari-  i.poHt 
,'CftoteIes,uidetur,quumin  ipfa  proprias  pofleffionesacquirereco- 
netur,fpc(ftaculumq.  nuIIofcelcrccontaminatumexhibeatur,fed 
iimul  &  corporis  robur  &  animi  uigor  augeatur.  Ex  quo  nemo  no 
uider,quam  prudenterfecerintrficdici,quiproexercendiscorpo- 
ribus,ijsq.  ualidis,&  fanis  conferuandis  uenatione  tantopere  aefti- 
marunt,  cuiusnimiruftudioantiquiillimedicinac  parentes  Chi- 
ron,IVlachaon,Podahrius,AefcuIapiusufljueadeo,ficutrefertXe-  Inlibrode 
nophon,arferunt,utnonminusin  eaIaboris,quaminartibus,in  ''^°" 
<]uibusualdeexcellebant,fibi  impendendum  quotidieputarent. 
Neq.uerofblammedicinae  gymnafticam  huiufcemodi  cxercita- 
tionem,fed  bellicam  quoq.  &athIeticamrecepiffe,probafreq.  cre 
aendum  efti  fi  quidem  uel  deIedationem,&  gloriam,quarum  gra 
tiaathletacIaborabant,uelmiIitaremperitiam&fortitudine,qui- 
bus  bellicaegymnafticae  exercitatores  inuigilabant/i  fpeftemus, 

cumii- 


,%C  L    I    B    E    R 

cumulatiffimeomnesinuenationis  exercitio  reperiuntur,  atqueD 
in  eopraefertim,cj)nonin  auibus  decipiendis,fed  interreftribus 
animalibusfinedolocapiundislaboriofe  uerfatur,de  quo  magis 
noftramhanctradationemintelligidebereuolumus.Etnefineil- 
luftrium  audorumteftimoniisliancfententiaaudader  nimispro- 
ferreuidear,quomodo  unaquaeq.gymnafticauenandi  exercita- 
tioneufafit,iam  inceptamuiam  infcquens  demoftrare  conabor. 
Quodenim  illabellicaefortitudini  aflequendae  maximum  adiu- 
mentum  praebere  putaretur,Iocupletifhme  teftatu  fccitPlato,qui 
poftquam  in  Thaeeteto,&  y.de  legib.  uenandi  difciplinam  in  tres 
fpecies^aquatiliumfcilicetjuolatiliumj&terreftriiianimahumdi- 
ftinxiftetjimprobatis  aliis  duabus  pro  iuuenu  cducationCjde  terre- 

"  ftriuuenationeinfiney.delegib.  itacocludit.  TT-fc^ajftrMVofOf  S"- 

pivaig  Ti-)i(c^ctypci  ^iTrn  roHi;  Trdp  y\fxtv  ctd^HTctccjCov  y\  imv  t  IuJ^ovt  E 
"  cw-,KJ^Ix'ipt]  vv}tTipSict  KXy]Beii7ct.^aipyZv  ctiS' pcov .ovx,  ct^ict  iTraxva,  8cf ' 
"  «  T  d^7rcwfA.ctTct7rovcov i^acrct  ctpiivcriTiyKyTrcf^cu^;-)  aM  a  <pi?>{>7T0 
"  VH -^y^^Q  \ii^rt ^&ipn/uivcov  Ttiv  ctypiov t  ByiQjicvV p6fxi]V-,iJi6vi]  Svi  Traicyi- 
?\gi7rri  ^5^  ctpi<r»  «  t  TiT^7rodci)V,  'iTTTTOig  ,  ^  x.vai ,  ^  To7g  icwTav 
"  BriQpi.  (Tc^picta-iVjCtiV  a,7rav  t  x-^TScn  S^po/jcoig ,  ^  ^rXttycuq  h^  jSoAcug 
ctuT^^eipii;  QnpivovTii;  oaoig  d.vS^peictg  <r  Oeict?  iTTifxiXii; .  ideft ,  Solu 
itaque  terreftrium  uenatio,  capturaue^  athletis  noftris  reliqua  eft, 
atqueharum,  quaedormientiaanimalia  peculiari  uocabulo  no- 
:>•)  fturna  uocata  perfequitur  j  fegnibus  conuenit,  nullamq.  meretur 
55  Iaudem,ficutinecilla,qualaborumintcrmift]cneshabensret!bus, 
53  &laqueisnonlaboriolian]mi  uidoriaferarum  robur  euinccre  co 
55  natur.  undefolamillamoptimam  efl^erelinquiturjin  quahomines 
3'  quadrupediaequis,canibus,&propriiscorporibusuenatur,quos  F 
5^  omnesfuperantilli,quifortitudinisdiuinaepoflcfnonem  curantes 
3'  propriis manibus  currendo,feriendo,&iacuIando  uenationi  ope- 
"  ramnauant.Exquibusuerbisclarepatet,  quantum  Platoin  com- 
paranda  fortitudme bellica diuina  ab  ipfo  nijcupata ,  uenationem 
dixcrit  exercitatoribus  militaribus  conferre  .  quoscjuomodoipfe 
fub  ttQAnTiijfnominecomprehendatjfuperiusindicauimus.Euide 
tius,quamPlato,locurn  huncexplicafle  uidetur  Xenophon,qui 
"  deCyroin  eiuspaedia  ita  fcriptum  reliquit:^^  7roAifA.1x.iig  Jt  iVi~ 
"  >igi,  damaioq  i7r]  Qripav  i^riyiv  ,is(r7rip  d.a-zeiv  tcwto,  «[>  iTO  ^pr- 
"  vcu^TouuTiwi  t^yiifxivOQ  y^ojj 'oXcog  ct£j.Ti)V  daKyiaiv ^roXifxiKcov  etvcu,  ^ 
"  i7r7rnivc  <h  dXnQi<rd.Ti\v  .  ideft,  Excrcitationis  autcm  belhcae  gra- 
"  tia  eos  ad  uenationem  educebat,  quos  haec  exerccre  oportere exi 
*"  ftimabat,hancratus&  omnino  bclhcarum  exercitationum opti* 

mam  , 


3J 


'     T    E    R    T    I    V    S  187 

A  mam,&  equeftris  uerifsimam.Qiio  in  lcco  nemo  non  uiclet,quam 
apcrte  ucnationcm  adexcrcitationcm  bcllicam  omnium  maximc 
conduccrecenfuerit.  undepofteainlib.de  uenationc  iuuenes  ad 
capefccndam  hanc  exercitationcm  duabus  praccipuis  rationibus 
adhortatur,tum  91  corporibus  bonam  ualetudincm  comparat:tum 
a  eosad  bellum  maximcinftituit.ftrenuosq.  milites,&cetcrisre- 
busagendis  idoneos  rcddit.  At  Ariftotelcs  non  tantum  bcllicae  m, ,  ^^n^ 
exercitationi  uenandi  ftudium  conducere  uoluit,  quinunmo  illud  cap.  5 . 
ipfius  partem  manifefta  oratione  fecit :  ut  nulla  amplius dubitatio 
fupcrfit,quinintercetcrasmilitari  gymnafticacinferuientesexer- 
citationes  uenatio  quoq.  locum  obtinuiftc  dcbcat.  Quod  ucro 
nec  athletica  profcfio  huiufce  gcncris  exercitio  caruerit,  ucnatio- 

,T)  nesin  amphithcatris  ab  Impcratoribus  faepenumero  repraefcnta- 
tae&apudLatinosfcnptores  miruminmoducclebrataedcmon- 
ftrant :  quaclicetab  hacnoftramultumdiueifaefuifte  appareant; 
illiustamenfpeciem  praefeferebanr,  ncmpecum  bcftiarij,atq.  ali; 
mortisflippliciocondemnatieo  prorfus  modoaduerfus  ferasufq. 
ad  altcrius  interitum  (ut  refcrt  Suetonius)contcnderent,  quo  uena 
tores  contra  minusimmanesbelluas  pugnare  confueuerunt.  De 
medicorumgvmnaftica,  quodfciIicet'uenationemuaIetudinij& 
bono  corporis  habitui  comparnndis,  tuendisq.  probarenr,nemini 
ronconftare  arbitror,quando,  practcrXcnophontisfentcntiam 
citatam,praeterCjaleni  auctoritatcm,quiinterexercitationescor-  f^^. 
porifanitatiinfcruicnteseam  rcpofuit,  ludoq.  paruae  pilaeinhoc  inlibrodc 
folum  inferiorcm  fccit  quod  maiori  apparatu indi",cat,  piopterea    "     ^f^' 

^necartincibus  nec  ciuuibus  ncgotiis  implicitis  conueniat j  practer 
iunioremPIinium,  quiuenatione  corpus  fanumconferuafteinfi-  lib.^.cpfft. 
iiuat,praeteraIiorum  arf;umenta,unum  Razis  Aiabismedici  eru 
ditifsimi  teftimonium  fufhcercpoteft,  apud  qucm  legitur,  conti- 
giffeinquadampeftc,  ur,  dumomnesfercperirent.foliuenatores  '"-Jo^fon- 
obfummamualetudincmafsiduis  excrcitationibus  partamincolu  j_ 
'mes  euaferint.nc  filcntio  practerca  Lacedaemonios ,  a  qui  bus  olim 
adccnam  DionyfiusSyracufanusacceptus,  fecibis  appofitisdele- 
^tari  negauit.cuiftatimrefponditcoquus,ideoiIIud  euenifte,quia 
necinuenatu,necin  curfuIaborauei-at,&ideo  fiti&famec.ire- 
bat,  quibus  Laccdaemoniorum  cpulae  condiebantur.  Itacj.  mirari 
nullopadodebcmus,  fi  Mithridatem,quem  ufq.  adeofanitatis,& 
uitael^udiofum  fuiftefcimus,uenationi  itaauideoperamdediftele 
gimus,  utfcptcmannis,ncq.urbis,  neq.  ruris  tec^to  ufusfit.  Ergo 
jnanifeftum  cuims  iam  efle  poteft ,  quantum  in  exercendis  pro  ua- 

letu- 


:  tuen. 


is«  I    I  B  E  R  iir; 

lcrudinc  corpDribusuenano  apui  uetcres  aeflimatafuerit.  cuiusD 
cum  inultac  cficnt ipecics,  quarum  aliae  renbus , alue  Jaqueis ,  ui- 
<cc,<S:aucupiis,aliaecamiuoris,5c  rapaabusauibus,aliaecanibus, 
ingirrii;,  uel  puns ,  uel  tin<iis ;  quas  i  deo  Gallos  uenatores  hellebo- 

BL25.C.5.  j-omhccreconiutuiilcrraiitPlinius,  quia  circumcilouulnereca- 
ro  teneriorientitur :  aliae  armismodo  in  uolatilia ;  ino3o  in  terre- 
ftres  bclluas  peragebatur:  illas  uenariones  apriores  exilliroatas  arbi 
tror,  in  quibus  hominestam  pedibus  euntes,uel  currentes^quam 
equis  ueCti  terascanibus,>5^  armis  inlectabantur ;  nempe  quas  tum 
corpora  magis  exercerc ,  tum  fenfns  omn es  acuere ,  tum  maiorem 
animisaoluptatem  atFerrenemo  negarit.  Eam  enim  uenaoonem^ 
quaecumacdpitnbusS:  ailunbusaduerius  aues  hiicetemporibus 
exercemr,  an  commendarint  andqui  medici ,  affirmare  nequeo, 
a^sjja  qnodjicct  Arillotel.  memoriae  prodiderit, in  eaThraciae  parte,  E 

aBB.c5<.  quae  olim  Cedropolis  uocabatur,  homines  focietate  accipitrum 
per  paludes  aacDpari  oonfoeuilk;nihilominus  genus  illud  uena^ 
conisnoftraeiialdedifsimile  fuifle  uidetur,  qaandoquidemilli  ip- 
ii  li£;nis,  quaemanibus  tenebant,  arundines  iS:  iruteta  mouebant, 
undeauesobftrepitumexatJtas  euolantesq.  accipitres  dduperin 
fectabantui,  quonim  memauesperculiaeterram  repetebant,  ibi- 
que  percullaebacuhsauenatoriboscapiebanmr,  <S.earumpaites 
accipitribus  diltnbuebantur,  noflnan  u«o  acdpitribus,atque  aftu 
nbus  edodis  peragitur .  quod  antiquos  ignorafle  «S:  Coni^annni 
Imperatonsaetate  inuenmni  elle,  inlinuatluLusFirmicus :  ijcut 
eriam  ignQramnt  eam  uenationem,  quae  cambus  arte  quadam  in- 
ftrucns,  6:  recbai  aduerfusqualeas,perdices,iSc  talaanos  exQ-cemr. 
Seddemsiatis.  F 


I 


Exflicit  LAerTertim . 


'*    '- 


ARTISGYMXASTICAE 

L  I  B  E  R  .  Q^'  A  R  T  V  S 

Vie  g>-inaaAkaeorigJDen),dusq.fpeaes,&{pe- 
demin  (ot  fic  dicain)^ccies  ab  antjqais  traihas^ac 
in  ufuhdbitas,  jam  (Jara,qDantain  coDce(iitur,e^e 
cerimas,  ad  perfidendmn  tra<^atioiu5iicfiracinAi 
muin  relin<]aitur,pnii5  unioec&Ies^ooiiunanesae 
exercitationum  omDiaxn  regulastradere,qnanun  ductttDon  rno- 
£  r  o  flngula  cc^nofcere ,  ueruoietia  oti  uni^uiiq.  poffit:  detnceps 
ai  particulana&magispropria  tranleandderit,uciii{iDgaliiex> 
erci  tationibus ,  quid  boni,&quid  mali  refideat,&ciliter  pemc^je- 
re,6i:  cognitum  partim  ample6ti,partim  eflqgereaaleamns.Faiflet 
proiecto inanis  propelabor,  ac oanum  fiudiu  exeratationes  olq. 
adeo  apud  ueteres  celebratas  peruefligaire,  ni6  etiam  utilitates ,  & 
coinmoda,quonimgratia  totamgymnailam  &coDdidenint>& 
inqaotidjanum  medicorumuiumeduxenuit,  peripe^  &  clara 
haberent  ilii ,  qoi  bus  haec  nofba  le&tare,  ijsq.  ad  ianitatisprofe- 
^tunon  ofcjtanteruti  placuerit.  Atcf.  in  hocideomagismilii  eiabo 
randumenecenleojquoniam  Galenus  Hippocratis atqae  Plato- 
nis  pladta  fecutus  in  omnibus  quidemartibus^jfed  praefertim  in 
medidna  uniuerlales  mediodos  panim  iuoare  clamat,nifi  partica- 
ClariuratTa<tationes,ac  indiuiduorum  {pecalaoones  acceflennt, 
qoibus  tumres  cooimuni  methodo  inaentae  cerdosconiirmen- 
tnr , tuni  earum  f]militudinesacdifiimihtudines,andeomnisho- 
manadcceptio^atin  Phaecro  rcnpntPlaco,prindpiiimiamic,pro  • 
bedifcernantur .  HancigiturabanDqais  pJuloibphis, atque  me- 
d:cis  kuiiaum  uiam  incedetes  ,  tra&andonim  omniam  ab  ip£as  ex 
erct^onisnataramidum  capiemostqnam  oim  definierimusmo- 
tum  quendam  corporis efle, aiqae  omnem  moium necelTario  dif- 
ferentiaenoDnullaefeqnantur,  nimimm  uchementia,remiiiioxe- 
Ientas,tardit3s,&  fimiua:  &praeterca  in  quouisrootoslocalis  ge- 
nere  corpus  quodinouendu  eft,locus  ubi  moueri  debct,tempus  :n 
quo  moueatur  ,  ac  iplius  motus  menfiira  ,  atqne  modus  ex  necef fi- 
urerequiranturjconfutatis  eorum,qaideexeTdtadonibus  male 
renferjpt,  opiniombus,  primo  difierentias  illas  excrdtadonem 

conlc- 


i^o  L    I    B    E    R 

cbnrequentesdeclarabimus:  fecundo,  cjuaefintcprpora  exercita-D 
tionibusapt3,&quaeinepta,demonflrab]mus :  teitio-^qualiscfTe 
debeatlocus, ubi  illi  exercitationibusoperam  nauaiedeoent,qui 
uel  confirmandae,uel  conferuandaeualenidjni  ftudent:  quarto, 
cjuodnam  tempus  excrcendis  corporibus  oppcrtunum  babcatur,  fi 
cuti  namc}."  corpora  omnia  non  omnem  exercitationis  fpeciem  per 
ferunt,iiafimiliternonc|uiuis]ociis,  neccjuodlibettempuscuicu- 
que  a ptantur .  Sed,  q uia  i mpcrfeda  haec  tradati o  remaneret ,  nifi 
menfura  exer  citationis  praefcriberetur ,  ideo  quinfto  fubiungam  ^ 
quantum  exercendum  fit .  Addam  &  fexto  modum ,  quo  exercita- 
tio  adiri  debeat,  atqueficad  particularium  cxercitationum  quali- 
tatesexaminandasdelcendensniliil  rclinquere  conabor,quodin 
1.  dcdieia.  liacmateria  iuredefiderari  queat,  &quodab  Hippocrare,  fiuePo- 

lybo  pro  laboribus,  aut exercitationibus  tixidandis  cogni tU  necef-  E. 

lariu  pofitum  fuerit .  Sed  hoc  antcquam  aggrediar ,  illud  prius  boc 

in  loco  praefandum  ede  iudico,  ea  omnia ,  quae  in  hoc  quarto  uo- 

luminetradituri  fumus,tantiin  uniuerlb  exercitationumnegotio 

momenti  exfiftcre,  ut,i;s  uel  ignoratis,uel  negledis,exercitationcs 

detrimentapotius,quamcommoditates  ullas  inferant:  innume- 

rae  quando  quidem  exercitationes,  ut  praeclare  fcriptum  eft  a  Ga- 

a.(!tuua.     leno,opportuneacprudenteradminiftratae  errores  tum  naturac 

ifb  decibis  ^"  corporis  temperie  fados ,  tum  hominum  in  uiftusrationc  com- 

bo.&mat.  miflTos emendare,  prorfusq. delere nataefunt,ueluti  M. rullio con 

tigiflefertur^quem  malaftomachi  ualetudine  aflfe^um  opportu^ 

nis,  acnumeratis  exercitationibusita  corporis  fui  habitum  roboraf 

.   fefcribitPlutaichus,utadmultamagnaqueccrtamina  feualidam 

,j.  reddiderit.Contra,fi eaedem  temere  nullaq.  opportunitati j  ratio-  F 

nefiant,nonmodooptimascorporis  anaturaconftitutionestribu 

tascorrumpunt,  &intcrdum  prorfusdeftruunt:  uerumetiam  plu 

•  rima,  acfacuifTima  morborum  gencra  latenterinducunt.  quofit, 

ut,  quiexercitaiionibusmodcratc,&opportunepera6tisuitamfa- 

ntim  traducere  ,  nullisq. medicamcntis  indigere poflent,  i;dem ob 

exercendi  negligentiam  quafi  perpttua  infirmitate  crucientur,  af- 

fuluisuemedicamentisopushabeant.  .    -^' 


Ccn- 


Q.  V    A    R.     T    V     S  fpi 

%  '  Confntittb  opmienif  eoriim,  qui  exercitationcm  in  fanls  dx- 
mnahdm,  cjr  de  ocercendt  neceljitate,  ac  commo- 
■  dttate.         Cap.  11. 

I  jgiturtalesjtantaeq.  excrdtationisutilitatesexfiftnnt, 
magnopeve  coarguendi  funt,qui  dc  corponbus  exerccn 
idis  prauas  omnino,  atquc  humano gencri  noxias  fenten 
tiasdiflfeminarenon  erubuerunt.Hosetenimintrcsfe- 
ftasantiquituspartitos,  eflTefcribitGalenus,  quorualiiquafciiq.  ex 
ercitationesueluti  fanitati  potiusnoxias,quamutiles  penitus  fii-  ^.^tu.u». 
ftulerunt;  Alijneminemexerceri  uctandum  uolucrunt;  Ali/me-  "p.n. 
dia  quadam  uia  incedentesafluetosfblum  excrcendosiudicarunt, 
.    inaffuetisexercitationesnegarunt.  Horum  omnium  placita&re- 
B  cenfere, &refutareoperaepretiuinduco,nefl  ueltaceamuSjgratis 
eos  rcprchendere  uideamur,uel  fi  irrefutata  dimittantur,ahquibus 
arrideant,  &taquam  fanitaticoduccnliainierdumaccipiantur.  £- 
•rafiftratusitaque,Praxagorac,  &Chryhppiinmedicinafucce.flor5 
necnon  AfirlepiadesPfulienfis  magnae  auttoritatismedicusinier 
ahasabfurdas,quashabucrederemedi/sbpiniones,mcdicamento- 
rum  fere,  &  fanguinis  miffionisufum  in  infirmisabror>andurn  cre 
diderunt,in  /anis  exercitationes  corporis  nihil  ad  bonam  uaJetuii- 
nem  conferre  ftatuerunt,atquead  hoc  pofbjemum  aflcrendum  plu 
ribus  rationibus  addudi  fuerunt.  Prima  crat,quod  finitas  in  humo 
rum  omnium  luftotemperamento  collocatur,  humores  uero  gi- 
gnuntur,  &  m  moderatione  retinentur  ex  ciborum  moderata  funi 
.   ptione,  &concodione, concoftioucroquaehbetquiete,  utindi-  ' 

Ccat  {bmnus,magis  pcrficitur,amotu  quah$eil:cxcrcitatio,impe- 
ditur,&non  rarocorrumpitur,undcipfadeprauataneceflariohu 
morum  harmonia,  &  idco  ipfa  fanitasdcftruitur.  Altera  ratio  erar, 
quodomnisexercitatiolaboremfibiadncxumobtinet,  laborficu- 
ti  naturae  noflrae quodamm.odo  inimicus apparct ,  ita  quoque lU- 
cunditatem,  &dulcedincm,  quibusnumquamfanushomopriua- 
ri  debet,  e  medio  tollir,atqucficfanitati  potiusobcfl;,quam  profit. 
Tertia  ratio  erat ,  per  eadem  fanitatcm  praefentem  con(eruari,per 
quae  amiffa  recuperatur,  unde  cum  deperditafanitas  per  quietcm, 
&non  perexcrcitationem  rcparctur,  per  eandcm  etiam,  &  non 
per  motum  ullum  conferuatur .  Quarta  ratio  erat,ab  cxcrcitatione 
nimiscaloremaugeri,&confequenternatiuumhumidum  exhau- 
riri,  quaeduofanitatemcorrumpere,&non  conferuarenemodu- 
■  bitat j cum  ipfa in moderato  calore  & in commenfurato natiuo hii 

mido 


tpz  L    I    B    E    R     j:j 

inido  tota  confiftat.  addebantinfnper,  muliosdiuin  carcerijjusje-  D 
tcntos  fanam  uitam  traducere',  quijiullopa^o  exeicitationibus  ua 
care  poirunt,  atque  i  nde  apparcre  fanitatem  abfque  exercitationi- 
busconfiftere.Totigiturrationibusindudimediciilli  exercitatio- 
^ies  corporis  (anitati  nuUopafto  conferre,&  cl-edider-unt,  Sc  ceteris 
perfuadercconatifunt.fedeos  uehemeteraberra(fe,omnespIane 
confitebuntur ,  fi  &  exercitationis  neceffitatiem,  &  natiiram,  utilir 
tatemue  penitus  confiderare  uoluerint.Nam  cum  a  corporibus  ho 
flriscontinuo  effluant  corpufcula,  quae  nifi  inftaurarentur,  uitam 

<  -  facillimepcrderent,  ideocibo,  quoaduiuimus,utcffluentespartes 

regenerentur,  femper  opus  habemusicibusautpm,quantumuis 
opportunus, &inculpatusehgatur,numquam  ita  infubftantiam 
mcmbroium  conuertitur,  quin  excrementa  inutiha  remaneant, 
quae nifi continuo foras truderentur , haud  difficile  foret, ahquo'^ 
temporis  traftu  ufqueadeo  accumulari,  ut  calorem  naturaleni  fuf- 
focarenf,  quodpraeuidensfagax  natura  meatus,acuiasmultasil- 
lisexpurgandis  parauit.quaeproculdubiocunftisexinaniendiscu 
ron  fufficiant,  exercitationeindigemus,utea:pcrmotumattrita 
aliasfudoribus,  alias  fenfibilibus,  &infenfibihbus  exfpirationibus 
a  nobis feparemus .  alioqui  fi  otio ,  &  torpore  huiufcemodi  excrc- 
mentaretineantur, periculum  eft,  neinnumeraemorborum  exitia 
'humfpeciesgcnerenxur.&iccirco  praeclareSocratesapudPlato- 
nemin  Theacteto dixit ,  habitum  corporum  ab otio ,  & quiete de- 
ftrui ;  ab  exercitationibus  ucro,&  motibus  conferua|jiquod  forfan 
ex  eo  Hippocratis  oraculo  didicerat ,  ubr  fanae  uitaf^  trpd\)ceindae 

<  epid.co.4   j-ationem  breuiter  exponens,  ita  fcripfit:  acDtna-sc  Cying.azopiiirpa- 

(pyjc,  dzoviyivrovcev,  uidelicet^quod  in  hocfanitatisconfcruatiocol-  t 
locatur,  utfatietas  ciborum  uitetur,&  excrcitationes  corporis  in 
frequentiufuhabeantur.  Acccdithis,  quod  calorir.ultitudineex- 
crcmentorumperexercitationem  cxoneratus  robuftior  efficitur, 
mernbrafinTiitatemmaioremacquirunt,omnesq.coiporis  uirtu- 
tcsinproprijsperficicndisopcrationibusexpeditiores,&'fbrtiores 
,  ,.  euadunt.  utrc<ftedixeritHippocrates,  fiue  PolYh\is,a.vQpo)^ogl- 
e^icvv  i.Svva.rcu  J^/airfr/^jn-iaJi^v-orJn^quodfcihcethomo  jquico- 
medit,  minime  fanus  uiuere  poteft,  nifi  laboret,  Sed  ne  Eraliftra- 
tum,  atque  x^fclcpiadcm  gratis  rcfutare  uidcamur ,  qualcs  fint  eo- 
rum  rationes,pcrpendemus.  primoconcedimus  .fanitatcminhu- 
morumac()uahtatefuam  cfFe,atquchancacquahtatcmaboptima 
iuccorum  generatione,  &  conco6tione  conferuari-,dicimusiamen 
concodioncm  ipfam  &  a  quiete  effici,  &  ab  exercitatione  opportu 

nc. 


CL  V''  A    R:    T    V    S  ipj 

iK  ne,  aC modcratc  adhibita  non  parum  adiuuari ;  quandoquide  fi ,  ut 
tiuper  diccbamuSjCalor  naturalisab  onere  fiiperfluitatu  per  exerci-- 
tationeleuatusualeriorredditur,magisq.excitatur,&  ficexcitatus 
concodiones  meliores  parat,quomodo  exercitationes  opportunae 
ruccorum  optimaconcodlionemnonfuggerant ,  fimulc|.fanitatis 
iconferuationi  non  ualdeconducant,  non  uideo.undefi  motum  in 
tcmpeftiuum  concoftionem  corrumpere  fatcbantur ,  &  nos  cjuoq. 
•illis  alfcntimur,  at  fi  motum  tempeftiuum,  qualem  exercitationera 
•medici  antiqui  e(fedefinicrunt,idem  efficereadftruxerunt,inaper 
•ta  falfitate  uerfiiri  eorum  dogmaia  cuiuis  perfpeftum  eft ;  eo  magis 
-quia  exercitatisprofundioresfomni  contingunt,quibuspoftea  me 
liores  coqco(ftiones perficiuntur  :  ut  non  fine rationedixerit  Gale- 
nus  primo  de  alimentis,  nequc  prauos  cibos  oifendere  multum  ex- 

ABercitationideditos,nempequibusprofundifi3mnialaboribuseue       '    "^* 

'  'niant,&talesdeindefi>mnos  optimae  concoAionesfequantur..  '"'* 

■Qaod  porroin  {ecunda  ratione  alferebant  exercitationem  labo- 
•rem  adnexum  gerere,&  proinde  uoluptatem  fanitati  coniundam> 
•jpfamq.  fanitatem  adimere^partim  confirmamus,  partim  nega- 
mus^non  diffitcmur  profedo  exercitationem  ,  quam  uchemen'- 
tem  motum  anhelitum  alterantem  eflTedecreuimuSjlaboriofam 
aliqua  ex  parte  fore,  Sc tempore ,  quo peragitur , iucunditate care?- 
l-ejdicimustamen  ,fanitateminterdumcum  aliquamoleflia  poffe 
■permancre,dummodoneque  illa  modum  excedat,nequemulto 
tempore  perduret,  qualis  ef^  molcflia  exercitationi  affociata  ,  quae 
OTomcntanea  efl,  non  immoderata,  immo  maioris,& longioris dp 
ledationispraeparatrix,nempecumcorpusafuperfluitatibuslibe       .      » 

Cret,omnisq.  naturalis  exinanitio  iuxta  Ariftotelisfententiamde-        ..  ^.i. 

»x  leftationemarterat.  Ad  tertiamrationem,quaetiamPorphyrius  jn  proble. 
•philofbphus  addutftus  carnium  ufum  adfanitatem  daranauit,  re-  fea  5. 
ipondemusfalfum  omnino  efle,  quod  percadempraefensfanitas  ^^^'^;  "i^. 
■xonferuetur,  per  quae  abfens  rccuperatur;  quoniam  etiam  ipfe  Af^   bu';. 
:cIepiades,&Erafifiratusperinediam tnum&quattuordierum,ut  Libr.i.  ia 
■Celfus,&Pliniu$teflantur,  multosatfe'ftuscurabant,quamfanitai-  i^b°°^'.£.i. 
'.ti  conferuandaemaximenocere,fatui  quoqueaffirmarent.  praete- 
teaHippocrate$,eiusq.fequacesexperimentisinfinitismedicamen 
ta  fanitatem  rec-uperare,  fiopportune  fint  adhibita,  comproba- 
juntiatijdemfjnosnonmodoamedicamentisn6iimari,fedfanita  ^,1 

tem  apprime  laedi,palam  en  unciarunt.unde  fatis  patet,propofitio-  •  "'■ 

/»em,qiiam  alfumpfcrunt,aueritateIongerecedere,  nelongior 
■meaeuadatoratio^fiomnia  q.uaead  r^futandam  ^lam.ualerent,  in 
-;■;     <j  Gvmnaflica  N  medium 


Tncdium  aJferre  ueliem.  EratiUorum  quarta  ratlo ,  ab  exerckatlQ^l^ 

nibus  calorem  augeri,  &  ob  id  modum  fibi  debitum  hoc  eftmedio 

<:ntatem tranfirc^&confequenter  natiuum  humidum,  a  quibut 

duobusuniucrfusfanitatisftatus  depcndet,exhauriri;  at  eam  ue-j- 

ramminimeefTefacile  conuincetur,fiexercitatio  debite  admini* 

ilrata,  quemadmodum  medici  antiqui  decreuerunt,confideretur; 

<iuaetamctfi  calorem  natiuum  augeat,fuperfluosq.  humoresina»' 

niat,  fi  tamenadhibeatur  eomodo,quoadhibendaminreriusde* 

monftrabimus ,  tantum  abeft  illam  natiuum  humidumconfijmei- 

rc,  au t  (anitatem  aliquo  pa£io  labefadare ,  ut  potius  extraneos  hu.- 

mores  diflipando,fuperfluitatcsqueabradendo,  quae  ipfum  hu> 

midum  turbare  ,  ac  inficere  poflent ,  idem  conieruet,  &  fimul 

cum  calore  uiuidum  reddat,necnon  carnes,  &  cetera  membra 

com.  3.  de  foiidiora,&puriora,  efficiat:  exquouenuftiftimcGalen.  carnes  _ 
artic.  aph.  'r:-  ^,^^^„r  /       r  r  ■  o, 

I,  utcntium  exercitatione  Tvpoi^  etitpiZcoQYid v\7ri7ryiyo(Ti ^uuq  caieis 

iam  exafte  coagulatis , & non  utentium  rvpoHi; '^ynTDTyvvjuLivoig, fiue 

(fldhuc coagulationem fubeuntibus adfimilauit .  Quod autem  ulti^ 

mo  addebant,in  carceribus  condufos  fine  ulla  exercitatione  fa- 

nam  uitam  degerc,  fi  intelhgant  fine  exercitatione  proprie  di- 

iCti  ,  quamuehementem  motutn  efl~edefiniebamus,ueradicunt,& 

nos  quoque  aflTentirriUr:  at  fi  de  exercitatione  communiter.accepta 

]oquantu]-,ut  eorum  fuitfententia^dicimusin  carcere  conchi(b$ 

uel  friftione,  uel  aliquoalio  motu  fuifte  ufbs ;  alioqui  ab  omni  mor 

tu  pcnitus  defiftentes,impoflibiIeeft,  utmultotemporefaniuir 

4iant,quando  quotidie  earatione  quam  pluresaegrotare,  a.tquc 

4.  coll.       €tiam  interirein  carceribusuidemus .  unde  Auerroes  prauitaienj 

«ap.i.        ab  exercitationis  priuatione  nafccntem  probaturus  a  carceratis  ar-  ,t 

gumentnmaccepit,nempcqui  (dicebatis)facicscauticas,  colorem  P 

impurum,&  omnes  operationes  lacfas  habent,  quodnon  magis 

j  homini,  quamalijsanimahbuslatentibus,&uolucribusin  cauer- 

nisdctentisaccideredicebat.  quodfi  qui  rcperiuntur,quiin  carce> 

ribus  fineulla  cxercitationedegahtfiini,illi  perquam  rarifunt,& 

ufqueadeoualidacorporisconftitutioneformati,  utomnibusnoy    d 

xis  fortiter  obfiftant.  Ncque  putandum  eft,huic  fentcntiac  noftrae 

Hippocratem  ullo  padto  ref  ragari,quod  is  peftiferam  illam  inTha 

(b  acris  conflitutioncm  defcribeni.,prauosq  Jn  illa  genitos  morboj 

i.Epld  c6.  .rc(:cnCcns^(\]Xcrh\Eyh'tToS\TewTotfx&ipa,x.ioia{yioiaiv,cixf>ccl(^y<Tr^ 

'■^**  ■"■     ■)(et.f  TyTiCiVToTa-iizi^Tra^iTpuM-^i^ti^  yv/j(.va.(Tia  TrAetTOiari.idcCiy 

FiebantautemhaccadoJefccntulis,  iuuenibus,aetatcflorentibus, 

atquthorumijs,  praecipue,qu]in  palaeftris,  &gymnafijs  exer* 

'•      /■•:         ,'i  -  V  ceban- 


XceKantur.qaonlamfi  rcfte uerba auftoris  uetuftifTimiexaminen-» 
tur, didisnoftris  maxime  fauent,cumibi  narreiur,  corpora exer-. 
dtataobcalorcm,&uirium  firmitatem  morbisillismngisreftitif-* 
fe,  atquefeliciori  ceteris  fucceirueuafiffe.  Itaquc  nulii  iam  obfcu- 
rum  elTearbitror,  quamgiauibusia  erroribusucr{arcnturilli,qui- 
(audadcmc  magis,aninfblenter,an  quod  nouarumopinionunv 
ftudiofi  elTent,  ignoro)excrcitationCm  fanitatis  conferuationi  nul- 
iafti opcm  praeftarc alfirmarunt:  & contra,  quam  probe,&:  prudcD' 
itr  ertecerii  Hippocrates,  Plato,Galenus&  Auicenna,qui  nullura 
piraeftantius  auxilium  pro  tuenda  faniiate  reperiri  i  pla  icfta  uidtus 
ratione,  nccnon  exercitationibusopportuneadminiftratismemo- 
riai  tradidcrunt.  quae  duo  cum  dilig£nter  profilcrentur  olim  Per- 
fte,  ufq.  adeo  turpe  rcputarunt  aliquosfpuere,emungere,&flati 

Bbusplenosuideri,  quafi  fic(ut{cribitXenophon)  coarguerentur   Lib.i.Gy^ 
lieque  modico  uidlu  uti,  neque  laboribushumiditatcs  corporis 
«iOnfuniere.  .     ^       ^ 

•         Improbatioeornf».,  qiiiomnesl/tminesexeneredeberi 
fentiebxnt}  v-  ■    Cap.     LU, 

iEfvtata  eorumfal/aopinionc^quiexercitationem 

corporisad  fanitatem  nihilconducere  affcrebant^iam 

eosconfutare  aggrediamur, quiomnibusnullodcleilu 

habito  iniungendasexercitationesefTeccnfucrut:quos 

pracdidis  meliorcm  fcntentiam  habuifTe &  ratio  ipfa,&  Galeni  au  j.  ^  tu  i  a. 

ftorita>  perfuadent.  Ifti  etenim  animaduertentes,  Hippocratem  cap.n. 

^'hancindefinitampropofitionem  enuncio(Te,(Laborcscibum  piac- 

eedant)dixeiuntSeiiem  pracccpifte,  utomneshominesantecibo" 

rum fumptionem fefe exercerent :  ad  haec fententiam fuam alij^ i* 

tionibusconfirmare  nitebantur,quarum  primafuit,  cun^^losho/' 

mines  naturalitcr  exercitationibus inclinari,quemadmodum  pue^ 

ri  ucl  mox  in  lucem  editi  attelbri  uideiitur,  &  propterca  inclinatiqi 

«esanaturaomnibus  triburasab  omnibus  etiam  debere  in  ufutn 

poni,  nec  ullo  paftoirritas  fieri ,  tanto niagis  quando  inclinationes 

Hlasobaliquodexcellensbonumnatuiaelargiri  inpluribus  mani-* 

feftatur,  ficuti  in  maiorihominuparteexeicitationiiinclinationc» 

in  ufii  pofitas  fcmtatem  bonume\celleniifsiinu  piaeftarc,nemo  ns 

gat:  alia  ratio,  qua  moti ifti  in  fimilcm  opinioncm  deuencrut^fuiti 

^uod  fi  omnes  liominesjveceftario  excrcmenta  gcneiant,quae  coti 

»uo  expelh  ncceffe  eft,.aliaqui  auita,  &  accuin  ulata  .n^t^  ua  cqU);-8 

i  -  N     jj         con- 


19^  ^    "^iri  "B    E    R  -^ 

con{bpirent,pefnraosq.  morboscitra  controuerfiamprogfgneret,D'^ 
atq.huiufcemodi  excrementorummagnapars  perexercitationem. 
expellitur,  difflaturue ;  confentaneum  rationi  plane  uidetur,nulJii 
ieperiripo(re,qui  exercitationeadeducendas  cjuotidianas  fuper-^i 
fluitates  non  indigeat,&  ob  id  omneshomines  exercitationem  dc-  ■ 
fiderare-, addebant  infuper,  quodfi  ahqui  reperirentur,  c|uibu$) 
exercitatio  minime  conueniret,  proculdubio  eireni  illi ,  qui  natu-> 
racorporisimbecillimirunt,  quicumab  exercitationibus  utilita-i 
tcm  capiant , ceterosquofcumque ab ijfdem  iuuan , &  iccirco illis, 
uti  debereconfequens  cft.  His  ergo  rationibus  perfuafi  cunftispafj 
fimhominibusante  cibumfiltem  iniungendas  exercitationes  e{Vf 
fepraedicabant  :  fed  &  ipC  apertifiime  alucinati  deprthendun- 
tur.Quoniamcum  hominum  naturae,&condiciones  ufq.  adeo'' 
s.detcpcr.  diuerfaefint,ut  neminem  inuenire  (licutfcripfit  Galenus)  alterifi  E; 

milem  prorfus  liceat,  fintq.  quibus  medicamenta  noceant,  quibus. 

tf.Epid.co.  profint,  quosimmodicuscoitus,  (lue.^i^^vfJafecundumH.ippocra^ 

i.parcic.      tem,  Ariflotelem,  Sc  Galenum  iuuet,  quos  uel  minimus  laedat,  & 

Prob.  51.    ficde  fingulis;  pariter  rationabilefit,  aliquosdari ,  qui  non  parum 

ab  exercitationibus  corporis  offendantur,  utinferms  monflrabi- 

mus ,  &  proinde  uniuerfaleillud  praeceptum  non  fine ingenti  dif- 

crimine  efTe.  Nam  auftoritas  illa  Hippocratis,quamfibirauerc 

cap^ii."^    fimt  arbitrati,haudquaquam(ut  bene  fenfit  Galenus)infinuarv 

quod  omnibus  hominibus  exerceri  conducat,immode  ordine  ex- 

ercitationis,&cibiauftoribi  fermonemhabuit:  quafiinnuereuo-- 

,r  luerit,  quibus  exercitari  expedit,  praecedere  exercitationem  cibos 

debere :  quod  porro  idem  cenfuerit ,  exercitationem  haud  cundi  j 

piodeflreinhbrodegrafTantibusmorbispalamteftatuseft^ubicali-  P 

das  naturas  quiefcere  debere  cenfet.Ratio  uei  o  prima,qiia  fenien* 

tiam  fuaadftruebantjlicet  uera  fit,atque  a  Platone  ac  Galeno  conT 

firmetur;nihilominuseorum  didis  parumopituIatur:fi  cjuidemr 

homines  a  natura  profedo  ad  motus  fimpliciter  inclinantur,&  nul 

lus  eft,modo  fanam  uitam  degat,qui  peipetuo  otio  torpeat,&  nU'^ 

quam  moueatui  jat  quod  i  jdem  inclinentur  ad  eos  uehemeiites  ma 

tus,  quos  fub  certis  regulis  complcxos  exercitationes  uocamus,  nul 

laiatiodi6tat,nequeuIIus  fanaementispronunciaret.Exquoap- 

paret  ratione  naturalis  inclinationis  minime  cundos  exercitationi 

bus  aptos  iudicari  debe^.  Ad  alteram  rationem  ,  quae  certe  multa- 

probabihtate  non  caret,  refpondemus  excrementa  continuo  i»' 

corponbus  noftris  colleda  neceftario  effe  toIIeda,at  quod  fblis  pro 

pri«di(Sis  exercitationibus  huiufcem^dicxinanitioperagatur^faU 

*  '■■'         .         ,"  '  fum 


Q^  V   A    IC    T    V    S  Hs.f 

^ fum  omninb  efl:  quando  balneum,  friftiohei,  infenfibilittranfpi- 
ratio,gcftationescitramotii$  ullam  uchemcntiam  fimili  euacua- 
tioniperbellefatisracerepofrunt  ,  c]uemadmodum  appofitiflimij  ,  jj,„nj|^ 
Primigcnis&alteriuscuiufJam  exemplisdemonftrauitGalcnus, 
quosaoimmincntibus  i"orbisexercitationi$  abftinentia,fbliusq. 
balneiurureliberaflcjfanosq.conferuafletcftatur.quodueiopo-. 
ftremoIocoaddebantjCumimbeciilimi  natura  exercitationcsrc- 
<juirant,aIiosquofcumqueetiamrequirere,dicimusaflumptuiTi 
uerii  cfle,  uidelicet  imbecilli  corpore  natos  ab  exercitationibus  n5 
parumiuuamenti  percipere,ut  Socrates  apudXcnophontemfui  ^^'^f^, 
ipHus exemplo probat, natura infirmi(fimos,{i  exerceantur,fortio-  ais Socra. 
rcseuadere,quam  naturali  foititudinepraeditos  fedinexercitatos, 
&  poft  Socratem  Gajenus,  qui  multosa  natura  infirmo  corporege 

B  nitos  moderatis  cxercitationibus  naturae  errores  correxifle,  &  qua 
ii  nouum  corpons,  ac  meliorem  habitum  regcnerafle  (cribit:  aita- 
men  confequeris  falfum  cfle  confitemur,  ncque  enim  fequitur,im 
becillimi  exerccndi  funt ,  ergo  omnesalij-,  fi  quidem  calidi  (fk  ficci 
jmmoderatc,tametfinonfintimbecille$,cauflisantediftisexerci- 
tationcs  non  rcquirunt,  quia  uires  non  fiint,  quaeexercitationem 
jnhibeant, fedintempcrie$  corporis,  quaedum  abexercitationi- 
hus augetur,  eas  prorfus noxias  efle  indicat.  Concludi tur  erc^o,  om  ^.  ,^  tu.  ua. 
lie$homine$  cxcrcitatione$propiicdiftasminimedcfiderare  atq. 
illos,  qui  hoc  afleuerarunt ,  toto  caelo  aberrafTc;  quamuis  exercita 
tionem  communiieracceptam ,  prout  quaflibct  ucl  minimas  cor- 
poris  agitationcs  compleditur  nemini  fano  negari  pofle  fateamur, 
quandonihiHanitati  tam  Iiominum,  quam  brutorumaequc  pcr- 

Cniciofum,&Ietalc  inuenitur,atq.  cuiuilibetmotuscefTatio^confii^ 

matumue  otium,quibu$  non  tantum  uniuerfus  corporishabitus 

infignitcr  rcfrJ^eratur,caIor  natiuu$  hebctatur,  liumiditates  iu- 

pcruacuac  crefcunt,  moleftuscjue  qutdam  omniuni  uirium  tor^ 

porconnutritur,uerumetiam,utdicebatGaIenus,  cundamem-  •'^'■«le  ciK 

Dratenuia,debilia,atqucflaccidaeuadunt,&  fubinde  non  raro  j,'^^^,   *"** 

exitialesmorbinafcuntur,qui,  abhumonbus  fngidisplcnimque   Iib  deca«. 

onginem  ducentes,  uel  ad  mortem  ,ucl ad  pcrpetuam  ualetudnus  ['"^''."r"  ' 
^"  ^  ,  '  r    r  li.i.atfia. 

onenhoncm  perducunt . 


Cymnaftica  N    ii;         Jie- 


5» 


Ti>«  r     L    1    B    B    R      p 

■     ••  B.idarguHKtur,  qui»(fuetosfolnm  exerctriuokbanti,     ■    "^  p 
Caf.  1111.  .   * 

EsTAT  falla  eorumopiniocondemnanc^aj  quiaffue- 
rosrolumexerceri  clcbcre,inafructosminimeexcrcenT 
dosefTe  iudicobant.quorum  {ententiatametfifpecicm 
ueritatis  c|uancla  pracllferat,  ceieriscj.  cjuabus  iure  ante- 
poni  mereatur,  haud  tamen  prorfuserrore  uacat,c]um  afluetudini 
nimium tribuere, quafiq  fupra naturae  conciiciones illam f^atue- 
reuidetur.  Ceterum  nehorumplacitainiuftertfellerecredamur, 
&  rationes ,  quibus  addufti  in  eam  fcntentiam  iuerunt ,  &  errata , 
quaecommiferunr,inmcdium  proponcnius,utueritas  taciliuse- 
lucereaequo  iudici  pofiit  Ifii  itaq.  cum  legiflentapud  medicorum 
».Apb.4).  pnncipem Hippocratem,cos,qui  confueii  funt fblitos labores  fer-  E 
le,  etfifucrintimbecilles,&fenesnonconfuetis,fortibus,&iuue 
nibusfaciliusferre;quaeq.  exlongo  temporeconfueta  funt,  etfj 
deteriorafint,in3fruetis  minus  incommodarc,afIeueranterpro- 
nuntiarunt,neminem  inalTuetum  exercitationibus,&;labonbus 
commitii  d tbere,  alioqui  maximopere  offendi,  fed  dumtaxat  affuc 
tos,  ncmpequos  partes  exercitatas  robuflioreshabere,  &  proptc- 
realabonbus  fine  damno  rcfiflere  experientiademonflrat. addc- 
bant  his  rationes,primo quod  omnes illi,  qui  cuilibet  rei infuefcur, 
magnaexparte  naturaefuaeconuenieniemconfuetudinem  dcli- 
gunf,  quoniamlaedentiaexperti,  illarepudiant,&iuuantibusad- 
haerent.unde  exercitationibus  airuetiinillistamquam  fibi  fami- 
liaribus  conferuari  debent:  qui  uero  quiefcendi  confuetudinem 
conrrax^runt,ab  illa  nullo  pado  funtremouendi,quafi  tales  exper  p 
ti  fint  ab  exercitationibusfe  jpfbs  olfcndi,&  a  quiete  utihtatem  ca- 
pere . Secundo,  quod  iuxta  philofbphoi um ,  &  medicorum  placi- 
ta  confuetudo  in  naturam  tranfit,  &  iccirco non  fecus  confiietudi- 
nem  permutantesoblacduntur,  atqueilli,  quinaturam  peruerte- 
re, &  aducrfusilhusimpetusobtcndcreconantur.Tertioquodfi 
conflicti  quicfccre  longo  tempore  fani  ita  uixerunt ,  uerillmile  fit, 
in  eadcm  quietereliquum  uitaecurfum  ipfbsfanos  peradurosjex 
adueifb  uercndum  elle,  neijdemaegritudinesdiuerfasincurrant: 
fi  quidem  permurantes  in  conti arium  uiuendi  rationem,  &  alia  ip 
ficonfcqucntiain  contrarium  iiatum  permutari,n£ceflariumui- 
detur .  Huiufcemodi  crgo  rationibus induiti, ifli  conflanteraffir- 
marunt,  confuetudincm  non  dcbere  mutari ,  &  ideo  folitosexer- 
ecri  exerccndos  efTe,&  fbhtos  quiefcerein  quiete  permanere debc 

re. 


Q.    V     A    R    T    V     S  ap^ 

Are.  Sed,utdixi,licethi  miniuculpandamfententiamrecutifint,  at- 

tamcn ncqueipfi crronbuscaruerunt, quiaHippocratesin omni-  «.Aph.j*. 
bus  ad  inalTueta  tranfcundum  e(Te  iudicauit,  ne  quando  ad  illa 
dcfcendere  coafti  grauiora  damna  patiamur ,  cjuod  magis  agedum 
efi.,quando  illa,cjuae  conftieta  funt,nimis  perniciofa  exfiftunt,qua 
liseftconfumataabexercitationibusceflatio,undeHippocratis  ci- 
tata  auftoritas  in  eo  fenfuaccipi  debet,utuoIuerit,  qucmadmo- 
dum  &  nos,  uelimus,  nolimus ,  aflentiri  cogimur,a(Tuetainfoliti$ 
minusturbare,nequepropter  hoc  interdixerit,qum  ad  infblita 
quandoq.  tranfeundum  fit,  & praefertim  cumaflTuetaualde  praua 
funt,  &  inaffueta  multo  meliora .  Primae  it.ique  rationi  refponde- 
mus,  afTumptum  falfum  effe  uniuerfaliter  intelleftam^quoniam  fi 
cuti  multi  confuetudir>€m  naturae  eorum  c5uenientem  induunt, 

Bitaquampluresueldulcedine  allefti,uelnegligentia,autalijsde- 
tcntifludijs,  uelpraenimiaftupiditatefefelaedi.nonfentientes,in 
malis  confuetudinlbus  &  naturae  ipforum  inimicis  pcrfifluiif, 
quemadmodum  faciunt  quiefcendo 3c affueti,  &  dediti ,  qui  quie- 
tisuoluptatedelibuti  nonfentientes  oFfenfionem  ciaffueuerunt; 
ron  autem  quod  cam  tamquam  fibiipfis  conuenientem  elegerinty 
nimirum  quam  iam  ante  hominibus  cunftis  inimicam  piobiui- 
mus.  Adfecundamuerorationemdicimus,naturam  profefto,& 
confiietudinem  parum  differre -,  haud  tamen  fequiex  hoc,  quod 
pumquam  confuetudo  mutari  debeat:  quandoquidem  fimedici 
naturas  prauas,  idefl  naturales  intemperies  emendare,  in  meliusq. 
permutarc  omni  artecontendunt, utfanitatem,&  habitum  bonii 
corpori  ingenerent,  curitem  pefiimaeconfiietudinesabillisin  h(5 

^  ncltiores, & falubriores  permutari  nequeant ,  ignoro ;  eo pracfcr^ 
tim  quodfaciliusexfuuntur^quaecofuetudinefueruntcontraf^a, 
quamquaea  principio  ortusanatura  tradita.  accedlt  huic,quod 
otiandi  confuetudoperniciofaefl,quia(utdicebatCelfus)  potefl  lHj  i. 
incidcrelaborisnecefsltas.  Teitiae  praeterea  rationi  opponimus  Cap.j. 
cos,  qui  in  prauis  confuetudinibus  perfiflunt,  tametfi  ob  iucundi- 
tJiem  non  aduertant,  perturbari,  utinnuereuoluitHippocrates, 
dum  haudquaquam  inafTuetadeteriora  non  turbarcfcdminus  tur 
baredixit  ;neque  propterhoc  laudari,  &  probari  debere,quod 
multo  tempore  In  fimlhbus  confuetudinibus  uitam  fanam  traduxe 
rint:  quoniam  ficutidicebatGalenus,  illi,  qui  cibismali  fucci  ui-fti 
tint,longo  lemporc  mahgnitatem  intus  alentes,  tandem  C;uah- 
bet  ucl  mmima  occafionepefsimos  morbos  incurrunt,  fimiliter 
qucqutin  pcllimis  confueiudinibus  perfeuerantesfaepenumerq 

N     iiij  intus 


1  deAliro. 


xoo 


L    I    B    E  :K  ') 


intiismaloshabitusconcipiunt,  quos  peraliquodtempusnOB  perDt, 
cipiunt,  quoufquehumores  praui  otio  nutriti  &  fupra  modumau 
^i  incurabile$,&  moleftifsimasaegritudinesinducunt.  Quamob-, 
rem  elaborandum  eftuniuer/isfanam  uitamoptantibus,utmalae. 
confuetudini  innutriti  minime  fe  uoIuptate,atque  damni  ignoran  . 
tia  decipi  finant ,  immo  quamprimum  ab  ca  recedere,paullatim  ta . 
men,&utdixitHippocratcs  CKTSfocra.ycoyiig  ftudeant,illudpro 
compertohabentcs  potius  cumaliqua  moleflia  permutandasefle 
perniciofas  confuetudines,  quaminillis  cum  deledatione  perfi-. 
ftendum.  Atquehaec  promale  de  exercitationibus  fentientium 
refutatione  dida  flifhciant.  Tempus  modo  efl ,  quae  corpora  exer-. 
citationibus  accommodentur,  quod  tempus,  &  qui  locus ,  demon 
ftrare :  fed antequam  hoc  aggrediamur , difTerentias, ut fiipra pro- 
mifimus,ipfiusq.  traftationis  ordo  expoflulatjexercitationum  bre-  p 
Uiter  percurrenius . 


De  exercitatiomm  dijferentijs. 


Cap.     V. 


VicvMctVE  ex  antiquis  exercitationum  facultatem 
fpeculari,  &  fcriptis  tradere  aggreffi  fuerunt,  tres  prima 
riasillarumdiffcrentias  effecerunt,quarum  aliam  -©^^c 
jde cu.ua.  '^^^sii^^m  a-x,njctc  IX.OV  yu/bivcta-tov  fiuepraeuiam  excrcitationem,al 
cai.n.ix,  teram^^OTQj/sef^TJVT/jcoVjtertiamfimpliciterexercitationem  nun-; 
cuparunt.  Praeuia  fiue  pracparatoria  cxercitatio  fecundum  Galeni 
interpretationem  erat  motusquidam  in  menfura  intra  modum,  in 
quahtate  ipfa  incitatior,  ac  ceierior,  quae  non  modo  corporis  mo^ 
tu, uerum  etiam  friftionibus ,  & undionibus  fimihbusq.  alijs  per-  *" 
agebatur,  quaquead  curandam  corporis  raritatem,  cogendam- 
ue  laxitatem  ,  ut  plurimum  pofl  uenerem  luebantur  ,  quamuis 
etiam  interdum  uterentur  ante  alias  grauiores  exercitationes, 
quod  proprium  athletarum  fuifTe  fcribit  Galenus,  ne  ab  immodi- 
a.de  tu.ua.  ca  quictead  magnum  motum  perindeaca  contrario  ad  cotrarium 
j  de  tu.ua.  abfque  mcdio  fubitus  fieret  tranfitus .  A^TrodipctTriVTJX,»  exercita- 
tio  alia  ut  pars  exercitationis,  alia  ut  fpccies a  Galeno  ponitur ,  atq. 
utiaqueeratmotusquidam  quantitate  mediocris,tardu$,&citra 
ualentioremnixumfubinde  quietem  interponens^modofriiflio- 
iiibus,  modo  ambulationibus,  alijsq.  huiufcemodi  motibus  fadusy 
qui  tum  emolliendis  exficcatisa  nimio  labore  corporibus ,  tunv  la- 
xandismeatibus  poftgrauiores  exercitationes,  poftuigilias,  poft 
inieroresinferuiebanti&  proinde  hic  motus  a  Galeno  extrem* 
'"   '  .  exa- 


j  detu.ua. 
cap  8. 


•ap.  II. 


Q^  r    A    R    T    V    S  lof 

A  cxcrcitalionis  pais  nbminatus  repentur,quoniatn  rercfcmpcr  poft 

magnas exercitationcs,  nc  ad contrariam  quietem  illico  tranfgrc-  *-^  tti.ia» 
derentur,  ipfamadhibebant,utpotequiobtarditatcm,&  frequen     ^' 
tem  interpofitam  quietem  medium  inter  excrcitationcm  ualidam, 
&conrummatamquietemtenerei.Porroexerciiatiofimplexapud    '    g 
medicoj  gymnaftas  multas  dirferen  tias  HabuifTe  lcgitur,alias  ab  ex- 
rrinrecis,alias  ab  utcndi  rationibus ,  alias  a  motus ipfius  tum  quan- 
titate,tum  qualitatibusdcfumptas :  quae  ab  extrinfecisaccipieban- 
tur,  plerumque  a  loco  nomen  fortiebantur ,  quando  uel  fub  dio  , 
Helfubtedo,uelin  mixtaumbra,quam  t;:TO!rt;i{a/")«  Graeciuo- 
cant,exercitatio  peragebantur  :  item  quando  aut  locus  erat  ca- 
lens,autfrigidus,  autmediatemperie,^  praetereaautplanefic-. 
cus,authumidus,  autmediomodoattemperatus.  Ditferentiae  ab 

B  utendirationibusacceptaehuiufcemodiexftiterunt,quoniamaut 
continuuseratmotus,autinterniiffus,  &ficontinuus,aequalis,uel 
inaequalis-,fin  intermiffu$,aut  certo  ordine,aui  citra  ordinem,prae- 
icrea  uel fine  puluere  fiebat, ucl  cum  puluere ,  atque  eo  alias mul- 
to,  alias  modico ;  fimiliter  agebatur  uel  fine  oleo,  uel  cum  olco,at-^ 
queipfbalias  exiguo,alias  multo.  Quae  autem  ab  ipfius  motus. 
«juanritatibusacceptaeinueniunturdiiferentiac,  iaIcsfunt,quod. 
exercitationes  ucl  multo  tempore  durabant3&  multaediceban- 
tur,  uel  breui ,  uel  mediocri ,  atque  paucae&  mediocres  uocaban- 
tur.  Differentiae  a  motas  quantitatibusdefumptaeillaequoquc. 
fu.erunt,quaeaui  motrice  accipicbantur :  n.im  fiuis  magnaerat». 
magna  exercitatio ;  fin  parua ,  parua  ^fin  mediocris ,  mediocris  ap- 

pellabatur.  Porro a  qualitatibus ita differentias a  Galeno  captas in-  *^  ^ t"-  "*• 

C».  II-  I  r      ■■  i  "P  8   * 

uenio,  quodautin  breui  temporemultum  fpattj  metiebaturexcr  «p.io. 

citatione,fiuebrcue  fpatium  faepiusin  modicotcmporetereba- 

tur,atquehaecexercitatioccler,acuta,  &  uelox  nuncupabatur, 

qualis  curfus,umbr3tili$  pugna,achrochirifmus,lufus  paruae  pilae, 

&  coryci ,  QM7rXiQp't^^v,  ^/Tt/A/^e<K,&  q  uae  in  palaeftris  a£litaban 

turhumi  circum  uolutationcs ;  aut  multum  temporis  in  breui  fpa- 

tioinfumebatur,tardaq. &Ienta  exercitatio  talismotusnomina- 

batur,  ut  lenta  ambulatio,ue£tatio  in  leftica  i  aut  in  mediocri  tem-. 

pore  mediocre  fpatium,  fiue  breue  plunes  mouendo  peragebatur^ 

ficque  mediocris  exercitatio  euadebat:  praetetea  magnarum  alia 

praeter  uim  celeritatem  quoq.  a Jnexam  gerebat, &  cr^oS^pov yvu- 

rcta-tov  idefl  uehemens ,  robuflaq.  exer.citatio  dicebatur ,  ut  ccleri- 

terfodere,difcummittere,fineintermifsionefaItare,grauetelum 

jiiculari,  coniinuatis  quam  maximeidibus,  nec  non  gram  armatu- 

ra 


xot  r    >!.   il    B    E    K     ■> 

ri  celeritcr agitari ;  alia  fine  uelocitatc  fiebat,  &  'ivrovov  yv,uva.a-iov,  ■ 
idefl:ualensexercitatiouocabatur,ficutifodere,peraccliuiaamba 
larCj  c]uatuor  equos habenis  fimul  coercere,fiinem  manibus  apprc 
henfam fcandere, halteres, omnesq.  ^hlonis  exercitationcs.  quoJ 
enim  uehemen$,&ualensexercitatiocommuninominemagnadi 
■  *^  ■  ceretur,exhis  inielligere  hcet,quae  Galenus  lexto  popularium 
morborum  fcripta  reliquit,  ubiintcr  enumeratas  exercitationes 
&  equirationem  magnam  uocauit.  Simihter  &  paruarum  alia  cum 
aliquah  uelocitate  ficbjt,&  remifTa  fiue  'i-KAuToc  uocabatur,alia  fi- 
neulIaceleritate,&ititt;J^cocfiue  languidaautimbecillisdiccba- 
turicxquibus  duobus  gcnenbuserant  ueftationesinfelhs,lefti- 
cis,  nauibus  pifcatori;',&  fimiles geftationes:  alia  ncquc uchemes, 
ualens,  remifla,languida,{ed  harum  omnium  mcdia  erat,mediaq.  ■n 
&  mediocrisappellabatur ,  qualesmoderatac  equitationcs,&  mo- 
deratae ambulationes .  Repctentes  igitur  has,  &  tot  fuifTe  exercita- 
tionum  differcntias  dicimus,  praeuiam,  apotherapeuticam  ,  &  lim 
plicem  ;  fimplicium  alia fub  dio  agebatui ,  aha  fub  tefto,alia  in  mi- 
xta  umbra,alia  in  loco  fiigido  ,  alia  in  calido ,  alia  in  humido ,  alii 
in  ficco,  alia  in  horum  medio;  praeterea  aut  erat  perperua,aflidua- 
que  &  uel  acqualis,uel  inacqualis,  autintcrmiffa,  &  ucl  moi  dina- 
ta,  uel  ordinata,aut  cum  pulucre  multo,  uel  exiguo,  aut  fine  puluc 
re,  aut  cum  oleo  modico ,  uel  multo ,  aut  fineoleo  ,aut  multa,  aut 
minor,  aut  mediocris ,  aut  uelox,  celer,  &acuta,  aut  tarda  ,  &  lcn- 
ta,  aut  mediocris,  aut  magna ,  &  fiue  uchcmens ,  robuftaque  ,  (lue 
ualens,autparua,  &uel  remifTa,uclIanguida,&  imbecillis,  aut 
media.Siiperfunt  mododubitationes  duaefolucndae  ex  dic^tis  no  p 
ftris fubortae ,  prima  efl:,  quod  cxcrcitJtionum  dirtcrcntias  particn 
tesaliam  uehemcntem,aliam  remiflam  &paruam  eflccimuscum 
».  atu  ua.  tamcn  Galcnus  apertiflime  fcnptum  reliquent,  non  omntm  mo- 
aph  cb.ii.  tum  clfe  cxercitationem ,  fed  uehemcntiorem  .  Secunda  eft  ,  quod 
intcrccterasexercitationesFodere  collocauimus,  quem  laborcm 
Galenusnon  exercitationem  fimpliciter,  fed  exercitationem  fi- 
mul&opuseffc  iudicauit.Primacdubitationi  facilerefpondetur, 
cxercitationem  communiter  acceptam  a  nobis  in  tot  diflcrcntias 
fuifle  paniram  ,  Galenum  uei  o  non  hanc  motum  uchcmentcm  cf. 
fcdefiniuifle, fcd potiuscxercitationcm  proprie uocatam ; &pro- 
ptcrca  nullo  modo fententia  noflra  illius  fentcntiae  repugnare  ui- 
detur.  fed  fiquis  adhuca  nobisfcifcitarctur,  numcjuid  excrcitatio 
propria  ullasdiffcrentiashabcatparuitatis,magnitudinis  &  huiuf^ 
cemodi,  huic  ita  fatisfadum  ui  uolumus ,  exercuatione  propriam  , 

quam- 


Q,  r    A    R    T    V    S  lo^ 

^  t]|uam<]tiamcxfcuehemensmotusfempercxfiftnt,niliiIominusaI- 
tcram  altcri ,  atque  ctiam  fibi  comparatam,modo  paruam  ,  modo 
magnam,  modo  dcbilcm ,  modo  robiiftam  nuncupari .  Nam  lufus 
pilae m.ij^nae ,  & ludb funt  propric  cxercitationes,  c|uae fi alias rc- 
miflius,aliasintcn{iusabeodemagantur,nunc  mngnacL^  inten- 
fae,  nuncparuae&remiffae  uocabuntur :  pariter  haeeaedcme*- 
eicitationesiuueni  non  admodumualidomagnae,  &  uehementes 
crunt,filaboriofefiant,  atin  robuftoathletarefpcftuhabitopar^ 
uae&.rcmifllieapp3rebunt.  Pro  fecundae  dubitationis  (blutione 
dicimus,  proprium  rcrumcharafterem  ut  plurimum  afinibusdo- 
nari,&proindeea{dem  res,proutuari;sfinibusaguntur,uarioscha 
rafteres,uariaq.  nomina  obtinere:fi  enim  temperaturascorporu 
humanorum  gratia  tantum  fcicndi  quis  contempletur,fciens  & 
BphiIo(bphusnaturaIis  uocabiturjfin  gratia  eas  uel  conferuandi, 
uel  corrigedi  fpeculetur,  &  artificis,&  medici  nomine  eritdignus . 
Idem  planedicendum  eftdefolfione,cuiusfinis  fifit  terraecultu- 
ra,&  fruLtusperceptio,  opusproculdubio,&labor  ipfauocanda 
erit;  fedfi  finisdumtaxatcx(iftat,corpoiaad  ualetudinem  exerce- 
re,profc(ilo  exercitatio  uocari  debet  ,quo  pa£to  nos  intclleximus , 
quandointer  exeicitationesalias  fodere  recenfuimus.&  quod  de 
fofiionediximus  idemquoquedefimilibus^quaeoperauidentur, 
intell  gl  debercuolumus.  NamPittacusilleMitylenaeorum  Rex 
inolatunderefbIebat€i'«p7(iJi,inquitCIemens  Alcxandrinus)j-t;ja- 
»tto-/!M ;^/3a'/W«f 0? •  QLiin  nofter  Galenusdefcipfbrcfcrtaliquando  i.jf,., 
hicme  in  agro depi  chenfum  efte ,  dum  ligna  finderet,  hordeumq.  "p.  i 
inpilatunderet,&degluberet,aliaque  exerccndi  dumtaxatcor- 
^poris  gratia  faceret,  quae  opera  quotidie  agreftes  agere  fblent. 
HocidemMartialis  poeta  faditare  fefbliium  fuifte,hifcecarmi- 
nibusinfinuat, 

Rure  morai7S  cjuid agam,  rejpondeofauca,  rogatu6 

Lnce  Deos  oro,/amulos pof}^  arua  reuifo , 

Farttbus  atq.  meis  tujios  tndtco  Libores , 

Inde  lego ,  Phoebumq.  cto,  mujarnq.  laceffo , 

Hinc  oleo  corpus  /rico  i  molhq.  palaejira 

Strtngo  Itbens  animogaudcns ,  ac  fenore  Itber 

Pondero,poto-,  cano^  ludo,  lauo.,  ceno,  quiejco.^ 

Dtimparuns  Lychntts  modtcum  confumit  oltut , 

Haec  datnoclurnis  tnox  Lucttbrata  camoen/s . 
Vndepatet,  multaahofineopera,  alio  exercitationes  uocari ,  & 
obidnonignorantir  foflionema  nobis  atque  etiam  a  Galeno, 
♦  & 


tn.aa. 


i^  ?    VL'   I    15    E    R  '^ 

&  Antyllo  Inter  corporij  cxercitationej  cnumerari.  lam  idalia© 
tranfeamus . 

De  cor^rum  morborum  ^fAnitatls generihtu .     Cdjf.  V I. 

OsTQ_y  A  M  aduerfusmaledccxercitationibusopinaM 
tes  difputando  neque  omnia  corpora  hominum  exer- 
ccnda,  nequeomnibusinterdicendasexercitationesef- 
fc,  demonftrauimus :  aequum  eft iam,qu3e coipora  cx- 
erceri  conueniat,docere  ,Tria  enim  a  medicis  corporum  geneia  ef 
fetraduntur,3egra,  neutra,  &(ana;quorumtametfimultae  faftae 
{int  fpecics ,  atque  differcntiae ;  nos  tamen,  qui  aliud  intendimus , 
folumhastrescorporumfpeciesaccipicmus;  eafrilicet  quae  prac- 
(enti  ualetudine  fruuntur,  atque  operationesillaeftshabent,  hcet  l^i 
alioqui  nec  perfede  fina ,  nec undequaque  temperata  uideantur ; 
ea,quaeinfirmafunt,ac  ucl  iamdecumbunt,uel  itaoperationcs 
fenfibiIiteroffenfashabent,ut  nullo  modo  operafanorum  obirc 
ualeant,  ea  quae  ueluti  inter  utraque  haecmedia  pofita  ab  auftori- 
bus  medicinae  ualetudinana  nuncupantur,  quaeue  nec  prorfuj 
aegra,necomninofana  noftiis  fenfibus  apparent.  Hisitaque/ic 
conftitutis  tertiumaliud  animaduerfionedignumfuccedit,quod 
tria  quoque  exftant  morborum  genera,primum  in  intemperie  po-* 
fitum,fecundumin  mala  formatione^tcrtiuin  conrinuitatis  folii 
tione.  Morbusinintemperieoritur,quandototumcorpus(fubno 
minecorporisintclIigo&humores,(&fpiritus,&membrafolida) 
fiue  illius  pars  aliqua  autimmoderate  calefit,aut  frigefit,  aut  humc 
ftatur,  aut  exficcatur,  uel  fimul  frigefit ,  &  exficcatur ,  uel  frigefit ,  p 
atque  humedatur,  uel  calcfit  &humedatur,  uel  calefitatq.  exficca 
tur.  hisnamque  omnibus  totum  illud  morbi  genus  continetur., 
quodintemperiemuocarunt  medicij  quam  ahasfimplicem,  ahas 
cum  humorumaffluxu  nuncupafle  rcpcriunturjfubappellatione 
fimphciseamintelligentes,quaefuapte  naturacitra  alterius  afte- 
ftionisfocictatcm  coipus  intcrturbat;  fub  nomineuero  intempe- 
ricicum  affluxunihilaliudinfinuantcs, nifiintempcriem,quae& 
exfe,&unacum  afltdioneabhumonbiisoriente,  ut  poteinfiam- 
matione,  timorcucaI:quocorporisopcrationesIaedit,&{jnitatis 
ftjtum  e  mcdiotolht.Morbusin  praua  formaiionegcncraturquo 
ticfciimq.co  pu^,fcu  corporis  par^debitafigura  caret,autdcbita 
quantitatc,  aut  lulto  numcro  ,aut  conuenicntc  fitu  .  Morbiis  in  fb 
IjUtione continuitatis efhcitur ,  quando pais aliqua,fcu ahquod cor 

poriS 


1 


Q^  V    A    R    T  ,V    5  10?' 

A  porljmembrum  a  natura  unum  faftum  diuifionem  patitur,(iueta-- 
lisdiuifio  mtrinfecus^fiue  extrinfccus  proficifcatur.Tot  itidem  mo 
dis Gnitasmorbo  contraria  conftat,  nimirum  cjiiae  intempcrie,  in 
optima  formatione,  in  unitatc  partium ,  effentiam  atquc  confiften 
tiam  propriam  obtineat .  Nani  dc  fingulis  iftis  rvira)  ac  in  uniuer- 
fumfermonemhabui(refuflicit,cumilli  ,c|ui  haecle»fturi  funt,{i  '   t 

magis  exciuilitam  eorum  cognitionem  habere  optabunt,hbros  me 
dicorum  perfcrutariqueant,  nequeanobishaecdihgentiuspertra 
ftatarequircredebeant,quiahjs  ftudentes  extra  propofitoshmi- 
tcsnimisdiuagarinonpoflumus  :fediamquaeexantedi£iiscorpo      >    '  '  '-^ 
i-aexercitari,  conucniant,  examinari  cogimur. 

-    K^n  corporx  aegra  u/iopa{fo  exerceri  conueniat.     Cap.  F"  H, 

bVbitatvm  fuitantiquiftimis  u{quetemporibus,an,      ,     .     ■ 
}ficuticorpora{ana,acualetudinariatum  adaugendam,  • 

lcofirmandam,  conferuandamq.  ualetudincm  ab  exerci-  '" 

'tationibus  non  exiguam  commoditatem  capiunt,  ita. 
quoque  aegra  corpora  aliquo  paiflo  exerceri  ualerent,  quo  tam-ad 
leniendas  aeoritudinum  moleftias,  quam  ad recuperandam  fanita- 
temutiliceret.  Iiitereosqui  infirmosexerceridebereafTeuerarut,  _ 

primus  exftitit  Petronas,deindeProdicus  fiueHerodicus,  q  ui  curfi 
fcus, &  ludationibus febrientes interficiebat, ambo  ab  Hippocrate  s.Epid. 
in  talidogmateuehementerdamnati.Petronam  imitatuspofterio 
ribus  faeculis  Afclepiades  ut  hominum  fauorem  aucuparetur ,  nori 
modo  languentibus  uarias  exercitationes  ad  uoluptatempotius, 
Cquam  ad  fanitatemfpe^tantesindulgebat,  uerumetiam  (quod  ele- 
gantif$imefcripfitCelfus)cubantisquoqueluxuriaefubfcribebat: 
■utnon  finemagnarationePhniusdeinde  Afi:lepiademiucundum 
curandi  modum  calluifte  praedicauerit.Qui  praeter  hos  fimili  fen- 
tentiaehaereremaluerunt,  Aefculapium  dixerunt  ita  uocatum  : 
<>^^Tod(rx.eivn7rico<;T5gvoT5vTa^  :  ideft,  quod  aegrotos  fuauiter  '  >■! 

.exerceret,  quando  prius  nTnoq  uocabatur.  Ex  altera  parte,non  de~ 
-fuerunt, qui neminem  aegrotum exeicendum efte,fed cundos in 
aquiete  contineri  debere,  alferuerunt.  Inter  hos  medij  Galenus,  He 
a-odotus,  Antyllus,  Aetius,&  Auicenna  quemadmodum  ab  omfiir 
tusaegris  non  fimpliciter  exercitationes  amoueri  uoluerunt,  ita 
aiec  ijs  placuit,  quofcumque  quouis  motus  genere  exercitari,  fed  6^ 
-inaegris  ipfis,  &  in  exerci tationibus  eligendis  magnam  diftindio,- 
fiem  5&  curam  habendam  efle  iufferunti  ut  quod  moi  bofum  cor 
1»^;:;.*  *  -    _     .  ,  v  ^^^^ 


io6^  ?      1.    I    B    E    IV      ) 

pus,quaexcrcitati5ne,&quaquieteincligcat,  neull3s'perturba-IX, 
tionc?,  inotionesq.  fufliiieat,  optime  pernofcatur.  Quocirca  fecun 
tium  iftoscorpora,quaeimmodicaintcmperiecalidalaborant,  nut 
lis  uchementibus,  rcmillisue  exercitationibus  accommodantur,) 
quoticalor,  qui  diminui  clebet,abillis  potiusaugumentum  fufci^ 

5 1  tu.ua  pjf^  quemadmodum  Galen.  de  Primigenefumma  caliditate  labo-1 
*■  '  rarrtenarrat,  qui  nedum,  a  uehementioribusexercitationibus,im( 
mo  & ab  exiguis  deambulationibusan  porticu  antc  balneum  fadis 
magnopere  laedebatur.  undc  merito  condemnandus  cft  Afclepia-» 
■  ^  dcsPruiienfis,  quiinardentibusfebribusreferenteCclfbgcftatio-» 
nibiis  uccbatur ,  in  alijs  uero  fcbribus ,  &  morbis  medicamcnta ,  aq 
uomitioncstollenSjinedia,  iiti,uigilia,luceprimisdiebusaegio- 
tantes  inftartbrtoris,  excruciabat,  aJi/s  autem  diebusambulationi- 
bus,geftationibus,  balneisjedulisq.  penfilibusexercebat.In  his  ^ 

1q  prooe.   etehim  Galeni  &  Ant\-lli  fententia  exftat,acutafcbreIaboranies 

l.b.   chro-  .ibomnimotu  remouendos.in  lonffis  febribus,  atq.  morbisrquos 

Bi.paJ.  ,,.  .      .  ^       ,,  o  ^      1 .  r    ■       ■ 

omnesnonnuUi  exanuquismedicisaliptarumomciotranimitten 

dos,utrefert  Coelius  Aurelianus,  fairo  crediderunt)ubi  accellio 

urget,nullo  pa<fto  exercendos,  at  in  mteruallisdecubitum  non 

femper  conferre,  immo  aliquando  utileseiTe  motiones,exerciiatiq 

Cap.if.       nesque;quodinnuin'eHippocratemarbitror,  dumin  feptimo  epi 

demiorumdicebat,  aliquosinueniriiniirmos,  qui  ne  pcnitustor- 

peant,a  lefto  expellendi  funt .  quod  item  innuere  uoluit  Anftote- 

leslibro  moralium  Nicomachiorum  decimo,  ubi  fcriplit  febiicir 

tantibusin  uniuerfum  diaetam,atque  inediam  confcrre,alicui  ta- 

men  fortenonitaconducere.  Quipraeterea  corpusaridum,acinfi 

gniter  exficcatum  habent,  ii  exerccantur,  aridiorcs  cuadunt,  &  ¥ 

ideoillisquicsapprimecongruit,  quam  humedandi  uim  pofside- 

iTnemoignorat,c|uamq.  Hippocratcsdum  calidisnaturisconue.- 

nirefcribit,necimmodicecalid3sintemperiesintclligit,  necauft» 

reGalcnoc|uamlibetmotusfed  uehcmcntioris  tantumccnationo, 

■*'"'    ficutinoshicde  ilcciscorponbus  inteIligimus,quaegeftationibus, 

&uedationibusaliquibus,atnomagnismot!buscxerceri  poilunts, 

dummodo  uires  permittant,  exercitationesq.  moderatae  lint ;  alic^ 

qui  licut  Ca  modcrato  motu  calor  exfurgit,excitaturq.,nec  non  Im 

Jnorespaullatim  euanelcunt;pariteieximmodicocalorinfirmuseic 

■ftinguitur,humidit.itesq.magisdilfunduntur.  Corporaitemcali»- 

•da,&  firca  immoderatc  nullis  txercitationibus  aptantur,niint»$ 

quoqnecalida&humida,  ncmpequaegrauioiiquam  cetera  moi:- 

fcoiubijcianturjmaiori(j;cuiaopushabean<irrigidaporrof!mul.q. 

<     .  {iccca 


Q^  V    A    H    T   rV    5  107 

AficcacorporaucInullJsexcrcitatton)bus,uel  minimis&ualdc  re- 
mifsis  exerccri  debcnt,  cum  fcmper  praeter  morbi  peculiarem  affli 
dioncm  imbccillesuireshabeant ,  Exercitationibusnon  itaolTen- 
dunturcorporafrigida,(icuti  neq.humida.  At  frigida&liumida 
aliorum  omnium  maximcexercitationesfuftincntiCjuod  motusex 
frccando,  sS:caIcfacicndouclLiti  quoddam  rcmcdiumfit,modota- 
mennonextramodumadbibeatur.  Atqueliaecomniadiifiaip.tcl- 

^  liganturdeillisacgrotisdumtaxat,  quiuniuerfumcorpusintempe 
ratumhabent^quoniamfi  quisinfolacorporis  parre  membroue» 
autin  pluribusintempcriem  patiatur,repeririq.pofiitmodu :,quo 
psTtcs (anae citra  aegrarum  o}Tcnlionem  exerceantur  proculdubio 
nuicacgroto  exercitatiomagisaccoramodata  eric;quippcquae{a-' 
narum  partiumhabitumbonuniconhrmans,infirmisetiamcon(e 

B  cjuentiaquadamauxiliumpraeftet.Coiligejnesig!turdicimus,nul 
lum  corpus  intcmpcricquauis  laborans  magna  8c  uehcmenti  exerf 
citationegauderc-,fedaliquodreperin.cui  exercitationesCMiguae^ 
&  ualdemodcrataeauxilium  affcrartjntcrdum .  qualesucro  exert- 
■citationcsfintillaej&quabbus  m  morbi$,atque  corporibusunar 
quacque  congruar,in  fcqucntibus  librisdedjrabimus,  ubi  particu 
res  fingularium  exercitationum  facultates  uberius  cnarrabimus» 
Demorbofis  obraalam  formationem  corporibus  fimili  prope  uia 
(determinaridebet,  modorlJi  non  a  generationisprincipijs,fednu 
per&cafu(utitadicara)  ortumduxerint.  Haecetenim  fiuetotam 
corporisfiguram  deprauatam,  ut  in  ieucophlegmatia,  fiue  partcm 
aliquani  deformatam  habeant,nifi  alfeftus  aii;  impedientes  allo- 

,  -cientur,  ab  exercitationibus  utilitatemcapiunt.  nempe  quae  & 

_C  contorta  dirigere,&  aipera  ienire,&  tumida  deprimere,&  deprefla 
■eleuare,  &  oppleta  exinanire,&  cxinanita  explere  &  obftructa  apc 
rire  queant.  Adhaec  morbosin  quatitategenitos  no  raro  exercita- 
tionestoilcreconfueuerunt,  quandoquidem  uniuerfilem  corpo^ 
xismolem  au(ftam  nihileftquod  magisaufcrat,  quam  exercitatioj- 
nes  uehementes,&  ueloces  ieiunisadhi  bitae:  quas  carnes,  &  fuccoj 
<letrahere  dixitHfppo.&poftipfumGalenus.hocnamq.  remedio  Lfb  dtCtl. 
NicomachumSmyrnaeum,quiadeocraffitiecreuerar,utnequepo  '^'^'^^- 
dicem  manibus  tangere,  neque  corpus  mouere  poffct,ab  AefcU' 
lapio  curatum  effc,  mihiuerifimile  uidetur :  fimili  modo  extenua-  ,5  3.  i^pho 
<a,&graciliacorporanibilaequeadcarnofum,&bonumhab!tum   ri(  1. 
Teflituit,ac  tarda  &  ienis  exercitatio,ii uae  concottioaes  omnes  in-   j.'*''^°-  '^'^ 
•ligniteradiuuansefhcit,utnutrimentum  perbeJIedutnbuatur^iic-    boru.  c.  9. 
■que  macie  afletta  corporaprobe  nutnta  carncm  ,ac  pingucdinem 

acqui- 


ioR-  1     I    B    E    R    y    0 

acquirant :  ita (ane fe  multos & toto corpore, &  cruribuJ extenua*D 

In.s.epid.  toscura(re,gloriatiirGalenus, ricutitemGermanicum,atenuita- 

™'  ^'       te  crurum,equitationis  ben  eficio,  liberatum  alias  diximus.  Corpo  •. 

Secudo  de  rafubinde,  a  morboin  numcro  correpta,  fiue  is  (uperfluus,  fiue 

tcmpc;.&  tnancusfit,  exercitationes  exfeminimerecu{ant,&tuncprae(err 

timquandofimilismorbushaud  eftinnatuSjUeluti  in  lapillisre-i 

num,  quiexuehemcntimotu  concuffioneque  ab  anguftisrenun» 

uijsadlatiores,tandemq. ad  ip(am  ueficam  defcendentcsmagnas 

aegrotis  molcftias  adimunt .  Corpora  uero  aegritudine  in  fitu  laba 

rantia,  modo  non  ab  ortu,nullum  fere  exercitationis  genusadmit 

tunt,  quod  membra  dum  proprium  locum,atquc  fitum  amiferunt, 

non  modo reponenda  fiint in  propriam  fedem , uerumetiam  pofti 

quam  repofita  fuerunt,  tatndiu  ab  omni  motus  generearcendai 

quoad  optimeconfirmata  pnftinum  habitum  repararint,alioqui  fi  5, 

mouerentur,  maiori  nocumento  afficerentur.  quo  fit,  ut  hac infir- 

mitatecapti  maiori  ex  parte  excrciiari  non  debeant.  Atquehaec  de 

fecundo  niorborum  genere  mala  formatione  fcilicet  lab  orantibus 

corporibusdidafufficiant.Remanent  corporatcrtiogeneremor- 

borunicontinuatisuidelicetfolutionecorrepta,  quae  (blutio  ud 

in  cute,  uelin  carne,  uel  in  ofsibus,  uel  in  neruis  achuiufcegenens 

(imilibus  contingere fblet,  atque  modo fob ,  modo  febribus  affo- 

ciata-,  ubi  corpus aliquam  ex  his folutionem  febri  affociaram  habef, 

nullo  modo  exerceri  debet,  quandoquidem,firarofebricitanti!- 

bus  exercitationes  conueniunt,  quanto  minus  conuenientubia- 

lijsmorbisturbabuntur?  Quodfi  citra  febremfola continuifbla- 

tio  adfit,  eaq.  fit  in  partenobili,atque uitaemaximg  neceflaria,ue- 

luti  cerebro,  uentriculo ,  iecore,  ac  fimihbus ,  proculdubio  exerci-  T, 

tationesquaeuismaximenocenr,  nempequae&fpirituspartiaffe- 

dae  neceflariosualde  diftrahanr,  &  humores  omnes  tuncagitent, 

quandofirmos&  quietos  efleconueniret,ne  obeorumaffluxunt 

morbus  magis  incrudefceret.  Alia  membra  ignobiliora  fi  patiantur 

continuitatisdiuifionem,  poicruntaegrimediocriter  exerceri,mo 

.1"  do  nec  infignisfitaflfecius,  necparslaboransexcrceatur.Suntnon- 

nuJli  hnc  aegritudine  capti,  qui  non  paruam  iitilitatem  a  modera- 

j  tis,immoderansque  cxercitationibus  percipiunt,  qualcsfcabiofi» 

^,'  quorum  cutis  cum  ab  humoribus  falfis&  acutis  difcindatur,ex  m,fji- 

tuuehementi  efficitur,  ut  humores  illi  tam  perfudorem,  quatjj 

!,;,  peroccultam  tranfpirationemeuacuentur,afqueipfis  euacuatis  a 

.5  «  ,         morbo  liberentur.  Quamobrem  acri  ii:diciodiligentiq.animad- 

uerfionein  his omnibus opus  eft,  quo  optime  cognofcaturin  qui^ 

bus 


^ 


Q    V    A    R    T    V    S  lop 

.A  bus  morbofijcorporibus  congruant  excrcitatione$,&  in  quibus 
minus  habita  femper  prae  oculis  uniuerfali  hac  ratione^cuiusdui^u 
rarifsimc  contingunt  errata ,  pofluntcjue  particularia  ita  dirigi ,  ut 
numquamlocoauxihorumdamnafuccedant. 

De  corporibfu  uaUtudimrijs ,  (jr  fenilibus  exercendis , 
Cap.  IIX. 

V  A  MVIJ  apudmedicos(utfi.ipradiximu$)intercorpo 
ra  aegra  atque  (ana  reponantur  neutra.illaq.inmul- 
tipliccsdifTerentiaspartiantur,  cjuia  tamen  parum  ad  na 
ftram  tradationem  pertineiit,  eorum  lccoualetudina- 
riaftatuemus,cum  quibus  comprehendi  uolumus  tumomqesil- 
B  Jos,  q  ui  recenter  a  morbis,  ac  decubitu  cuaferunt,  necdum  perfe- 
}.  ^eantiquum  habitumrecuperarunt;tum{cnespJerosque,nem-     ^ 
pequosGaIenuseodemmodo,quouaIetudinarios,  curaridebere  cap.  li.  & 
praecepit;  ncc abfque ratione,fi  quidem (enedus , audtore  Arifto-  '"  artemc 
tele;,eft  quidam  naturalis  morbus.unde,qui  funt  aetate  graue$,eam    'a  tcMr! 
^iuendi  rationem  fuftincre  nequeunt,  quamfaniperferunt.  Er-  aial.  ca.4. 
go  ualetudinarijs  iJIis,  qui  mox  a  morbis  euaferunt,inter  cetera  re- 
jnedia  pro  intcgra  ualetudine  fibi  ipfis  accommodata  praecipua  eft 
corporis  exercitatio  a  quamembra  eorum  firmantur,  humoriirer 
liquiac  inaniuntur,  calor  excitatur,&  denique  totus  corpori$habi 
tus  reftituitur.  Efttamen  omne  ftudium  adhibendum,utaprinci« 
pio  lenes,  breues,  tardi,  ac  rcmifsi  motus  exfiftant ,  deinceps ,  pro- 
ut  uiresmagi$  inualcfi:unt,fimilitcr  &  magnitudo  ac  longitudo 
C  exercitattoni$  augeatur,  tandemq.  in  mentc  illud  ix  'S>fOG-a,yaiyt{^ 
tantopereabHippocratedecantatum  Icmperhabendum  erit,ne 
ob  importunum  ab  extremo  ad  extremum  tranfitum  maioracrra- 
ta  committantur,  &  pro  uirium  reftitutione  imbecillita$  maior,fi- 
ue  proftratio  fiiccedat.  proinde  merito  damnandus  uenit  Auer^  c»p.«. 
roes,qui  morbolacorporaquotidie  exercenda  efteufqueadfudo 
risinitium,atqueanhelitu$eIeuationem  nimis  libere  confiiluit: 
ita  enim  uehemens  exercitatio  tantum  abeft,  utualetudmarijs ,  fi- 
uemorbofi$(qucmadmodum  ipfe  uocat)  ullum  effuudignum  bc 
jneficium  praeftet,  ut  potiu$uiresadhucdebiIesmagisconfternet, 
caloremq.  natiuum  ex  morbo  uixrcuiuifcentem  fereexftinguat, 
autlalteminfigniterhebetetyfiquidem  bonuseftin  conualefcen-  Inarte  ae 
tibus,fed  exiguu$(utfcribitGalcnus)fanguis,atqueunacum  ip-  °'«"-»»^'- 
roipirinuuitali$,&animah$jipfacuero  particulae  fohdaeficcio- 
"  Gymnaftica  O  r«, 


Xio  L    I    B    E    R 

rcs,  &  confequenter  eorum  uirCs  {untimbecilliores,  atque  carun-D 
dem  ratione  corpus  uniuerfum  frigidius  .unde  ad  emendandam     ' 
liuiufcemodi  indifpofitioncm  neceflaria  ftmtquaccumtjue  pro- 
bumaiquefecurum  exhibcntalimentum-,  &praeter  haec  mode- 
rati  motus,  qualcs  uehicula,  anibulationcs  lenes  •,  non  uchementes 
motus,  c]ui  ficuti  f&hdas  partes  arefadias  (^cciorcs  reddunt,  ita  calo- 
remdiminuunt,&uires  imbecillasconfumunt.  Ccterum  fencs, 
quorum  aetas  plurimamob  caloris  dcfedum  cxcremcntorum  co- 
piam  coaceruat,  exercitationibus  magnoperegaudent,  tum  ad  ct^ 
purganda huiulcemodi  recrementa,  tum  etiam  ad  conferuandurri 
atq.  placidi  cuiufHam  uenti  inftar  excitandum,acccndcndumue  ca' 
lorem ,  quifecusnimiojorporeexftinguipericlitaretur.  Attameii' 
inpraefcribendisfenum  cxercitationibusquatuoranimaducrtidc 
bent,uires,  corpons  aflPcftus,  confuetudo,&  uitia  particuIaria,E'| 
quac  plerumq. fenum  corpora  infeflarc  folent.ratione  uirium, 
quas  fenes  femper  imbecilliores  habent ,  acutas  exercitationes,  ue- 
Kementes, &muItasquaecorpus{iccant,  extenuat,&infirmant, 
'.,-  maximopcre  caucre  debent,  fequi  uero  niitiores,  quales  funtgefta 

tio,  ac  intra  lalsitudinem  in  jmbulatio .  Prodicus  cn  im  qui  ualetudi 
t.Rk9.c.5.  j^-j ftudiofiffimus  exftitit,  & ob  id  ( Ariftotcle  audore)  ea omniai 
quibus  ceteri  cum  uoluptate  utuntur,  recufauit,  iam  ingrauefcen- 
te  aetate  (ut  rcfert  Plato  in  Phaedro)  Athenis  ad  Megarae  moenix 
ibat,indeq.  domum  reuertebatur.  quae  exercitationis  mcnfura 
haudquaquam  omnibusfcnibusaccommodari  poflet,  cumPlato  • 
jpfe  eum  &  {ibi ,  &  ali;snimio  exercendi  ftiidio  moleftiam  pepe-  • 
rifledicat.  Antiochu$paritermedicus,annosnatuspIufquamcMfto 
ginta,quotidiefere,utfcribitGalenus,  domoadforumftadiofum  F ! 
triumfpatio,atqueinterimaduifendosaegrotospedib\isambula- 
re  folebat.quod  fi  ei  longiusire  necefte  erat,fella,autuehicuIo  ut6 
baiur.  AdhaecnarratPIiniu${ecundus,Spurinamuiruminuiuenp; 
^  do^maximeprouidumjquiq.  ,aurium,&  oculorum  uigofC  inre-i 
gr6,nec non agili ac uiuido corpoie,feptuagefimum feptimum an  < 
num  attigit,  hancregulam  conftantiflimeferuafte,  utmaneleftu- 
lo contineretur,hora fecunda  indueretur , ambularctq.milliapaf^  • 
fuum  ti  ia,mox  legerct,uel  colIoqueretur,deinde  confideret,tu  uc  - 
hiculum  adfccderet.pcradisq.  ita  fcptem  miHibus  paftuum  iteruni 
ambularct  mille,  itcrum  refideret,ucl  fe  cubiculo,aut  f>ylo  redde-'  • 
rct}ubihorabalineinunciataforet,quaeerathiemcnona,acftatc  ' 
odaua,inSole,ficaruiflet  uento,ambularet  nudus^deindepik 
moueretur-,uchementerj&diu  poftimodum  lotus accuraberet, 

-  .  & 


Q^   V     A     R    T    V  ,  .S  XII 

A  Sc  paullifpcr  cibum  diriferrct.Ob  totius  corporis  aftcftum  exercita- 
tioncsfcnumin  huncmodum  dcterminaridebcnt,  quoniam  cor- 
pusoptimi  ftatus ,  ficut  in  iuuentutc  ad  uehcmentifiimos c|uofc]ue 
laboresidoncummaximecft,  itainfenedafchabctad  omncs  me- 
diocrcs; quiucrofcncsautcrafsisfunt  cruribus,  autlato  pc(ftore, 
aut  cruribus,ultra  quod  par  efl,  gracilibus,aut  quomm  corpus  exif 
guo  efl  thorace,  aut  admodum  angufto,aut  ualgum  eft ,  uarumue, 
autalioquouis  paftoa  mediocritaterecedens,idad.casomnesex- 
crcitationes  ineptum  redditur  ,  quae uiiiofa  membra  magis  olfen- 
dere,cjuam  iuuare  pofTuntjUt  uociferatio  thoraccm,ambuIatio 
crura,&fimiliter.  lamueroconfuetudo  maximam  fibi  uindicat 
partem  ad  excrcitationis  fpeciem  dehgendam,  quando  Hippocra- 
tesdixit,eo$,quifbIiti  funtlaboresferre,  etfifuerintimbccilles,uel 

B  fencs,non  confuetis,  fortibus,  atqueiuuenibusfblitosfaciliusfer- 
re.  nam  ficuti  confueta  minimelafTantjquos  exercent,immo  etiam 
deledant,  pariterinfuetatum  moleftiamadferunt,  tumLiftant.Se*- 
nes  igitur  omnes  confuetis  laboribus  exercitari  debcat ,  fed  tamea 
uehementia  corum  remifra,quia,fi  corpora  fenilia  ulgorem ,  calo- 
rcm,  robur,  &  omniadenique  diminuta  habent,iuuentutis  refpe- 
ftu  exercitationes  quoque  minoresrequirei-e,  rationi  confenta- 
neumeft.  VJtimo  lutia  corporum  fenilium  propria  exercitatio- 
num  ipfis  nequaquam  conuenientium  genus  demonftrabunt. 
quae  enim  ex  leui  caufta,  auertigine  ,  comitiali  morbo  ,  graui 
ophihalmia  ,  auditus  imbecillitate  capiuntur,exercitationes  ca- 
putoffendenteseuitarenecefreeft:fimiliter&inomnibusali;sarte 
dibus,nonfblumfenes,uerum&cuiufc].aetatishominesitafege- 

C  rere  debent,  ut  ijs  exercitationibus  fedulo  abftineant,  quaeputieii 
tes  partes  magis  exercere  &  perturbare  natae flmt.  Sic  itaq.  de  uale 
tudinarijs,  ac  fenilibus  corporibus  exercendis  ftatuendum  erit . 

Tiecorforibifs  fanls  exercendis.  Cap.  IX. 

V I  c  V  M  (^  E  corporis  exercitationes  fanitati  inutiles 
minimercputarunt,infaniseas  prae  ceteris  commen- 
dandas  eftc  clixerunt,  tamquam  neceftarium  prope  exfi- 
ftat,  fi  exercitationes  ad  bonum  habitum  comparan- 
dum,atque  ualetudinem  conferuandam  non  ignobile  auxilium 
praeftant,quodin  fanismaxime  adiumentum  oftendere  pofsinti 
Hoc  tamen  uerum  eft  ,  antiquos  medicos  multas  fanorum  corpo- 
rumdilferentiaseftecifl"e,interquas  piimum  locum  obtinet.cor- 
>  O     ij         pus 


xtx  L    I    B    E    R 

pus  illud  perfefta  fanltate  praeditum,  quod  menrnra,  ^  rcgula  cc-  D 
tcris  pofitum  fuit,  potiusq.  mentedefignari^  quani  in  ulla  regione 
1.^  ta.ua.  reipfainueniripotcft  :  etfiGalenus  multa  corpora  temperata  in 
^  fuaregioneinuenirimemoriaeprodiderit.  Detali  namquecorpo 

rc  nuUibi  cxfiftente {ermonem  non  {um  habiturus,  fcdde  iilis  tan- 
tum  agam,  quae  ita  prae/cnte  fanitatefruuntur,  ut  ualcant  finc  ul- 
lamolcftiacundasillasadioncs  obire,quaecommuniterabomni 
buscxercentur.  cum  enim  medicus  aitjfex  fenfilium  rerum  cxC\- 
^at,qu3efenfuile{e  produnt,&:non  quaefblacogitatione  com- 
prehenduntur,tra(ftarcdcbet.  Haecitaquecorpora  fana,quoniam 
quotidiecomedunt  atque  nutriuntur,  neceflario  multa  excremen 
ta generant ,  quae nifi  continuo a  corpore  pcr  exercitationes  edu- 
cantur,  tandem  prauas difpofitiones ingenerant :  unde  prudenter 
«.aphtS.   fcnpfitGalenus,homincm,fiutaturmediocricxercitatione,<5cbe-E 
neconcoquat,corpusafuperfluitatibusmundumreddere.  Verum 
cnimueroinfanis  quoque  plurimaconfiderationedignafefcoffc 
runttam  ex  parte  cxercitationum,  quam  ex  parte  exercitandorum. 
Expartecxcrcitationumfciri  dcbct,nullam  exercitationcm,nec 
uiolentam,  ncqueimmodicam  efredebere,utinlibrO'Z!%2^t.;x/)ac 
a-(pcupa(  adnotauit  Galen.&  propterca  exercitation  e$  foflorum,  & 
mcfTorum  ncmini  fcre  corum  conueniunt,qui  profpera  ualetudi- 
ne  fruuntur  -,  celeres  motus,  d<.  uchementes  in  robuftis  commendi 
tur, qualis lufta, difcus, pila, & huiulcemodi, eo magis fi  confueti 
fuerinf,  moderati  omnes  quibusuis  fere  aptantur .  Porro  exparte 
corporum  exercitandorum  liis  mentem  adhiberi  oportet,  confue- 
tudini,  aetati,  habitui  uniuerfali  corporis ,  particulari  rationi ,  ui- 
uendi,necnon  temperaturae.  De  confuetudinc  faepiusdiximusF 
ctiam  in  omnibus  obferuari  debere,  fi  quidcm  quae  cofuetaefunt 
exercitationes,licctfintautnimisuehementes,autnimisremiflae, 
inafructismaioremutilitatem,atquedeIcftationem  pariuntiat  C% 
quisuelminus,  ucl  plus  quam  confueuitintcrdum  exerceatur,pro 
tinus  molcftia  cuidcnter  affidtur ,  ita  non  raro  febres  hac  rationc 
Ub.de^auf  contingere,fcripferit  Galenus  dum  exercitationesconfuetac  di- 
X  i^^dfrj  rnittuntur.  Quoduero  ad  aetatcmpertinet,  iam  diximus,  prouc- 
fcb.c.i.      ftos  j&  fenes  remifsiores  quam  cetcros,  &  pauciores  exerciiatione$ 
pofcere ;  pueri, iuucnes , atque uin  moobus  fere  omnibus  pro  fui 
quifque  aetate  fufficiunt,  modo  aliud  quid  non  prohibeat,aut  mo 
dum  corporibus  priuatorum  ,&  non  athletarum  conuenientem 
minimeexercitationestranflccndant.  Iuuenescnim(dicebatHip-. 
pocrates ,  fiue  Poly bus  in  primo  de  morbis)  fi  plus  confucto  labo. 

rent. 


Q.    V^  A^   R    t   ^    5  ^ij 

^Afeht,  conuuifiohibnj  /brrlljus,  &nipturi's  uarijscarnium,  uena- 
f umq. ftatim,  &  magis ,  quam  fcnes  tentantur  5  quod  corpus robu 
^um ,  &  ficcum  habent,  carnem  dervfam,ualidam,  oGibus  tenaci- 
teradhaercntem,  cui  circumdatacutisiialdetenditur.quaeomnia 
itiinusfenibusinfunt^&proptereailli  rariushuiufcemodi  malisca 
piuntur.Deuniuei-fah  autemcorporishabituficdeterminandura 
cisnfeo ,  quod  pingues,&  obefi,  quanto  magis  exerceantur ,  tanto 
ptorperiore fanitate utuntur,  quando  dicebat  Arifloteres,  a,  motu  ^u $  ^iahfi 
pinguedinem  eliquarijquodfietiamexercitationesfintueheaieti  cap.?. 
tes,  atque  acutae,  nihil  omnino  nocebunt .  Nani  Hippocrates  cor 
pulcntorum  itinerauelociadebereefTeuoluit;  quin  etiamGale-i  ^^'  *^""' 
nusintercetcra,  quaeadextenuandumuiruniillumdbefumqua-» 

.    dragintaannosnatumadminiflr3uit,fecurfum  uelocemadhibuif         '   ': 

B  ft  teftatur.ContraGracilesin  confummataferequietedetineripo  lib.  dcfal. 
ftulant,  quiaficuti  corpuIenti,&crafn  cotrariashabitudines  exco-  <!'»«»  • 
trarijs  ortas habent ,  ita  contraria  pro  ipfbrum falute expofcere ui-  j^jj^u  u«. 
dentur ,  alioqui  magnopere  laeduntur ;  flcq.  aliqui  funt,quibus  ex 
«rcitatio  prodefle  iudicetur ,  ij  proculdubio  pauca ,  &  ualde  remifl 
(aopushabent.unde  fapientifTimus  Hippocrates  fumma  ratione  defal.diM 
iuf$it«utgracilesiterfafturi  lentispafsibusincedant,  quositemMa  ": 
gones  &  Medici  crafTefacere  uolentes,  uirgis  uerberabant,  utcaro 
deuaretur,&  adeamalimentum  traheretur.  Quiuerointerpin- 
gues,"&gracile*,uereWa/)xo/,  fiuequadrati,uelparumadalteram  ^ 

parfem dedinantes  exfiftunt  3  fi  mediocriter ,  aut  etiam  uehemen- 
ter,  modo  non  immodice  exerceantur,utilitateminfignem  perci- 
piuntjnimirumcum  eorumcaloritamagisconferuetur,fuperflui~       ,  ,.,,.. 

C tatesq. quotidianae exhauriantur .  De paiticulari membrorum ha 
bitii  JdemdiCendum,  craflas  fcilicet  parte*  magisexercenda$,te-! 
hties  minus,  riifi  earum  tenuitas  ex  nutrimenti  diflributione  impew 
dita,ueldefeiftuproficifcarur:  quoin  cafu,&exercitatioconu€nit^ 
&geWUsilludunguenti,etiampilisauelIendis  amedici?  excogita- 
liinijDropaxuocatiim^dequoMartialisIib.j.  ^^         -^  ' 

■''      ''P]ilothrofAci€mq.lauas,0'dropaceca.luAm,  -■■■       '■    :> 

--"  =  •    '  NufiquidtonfornnGargiUanettmes?       &hb.z, 
r*    ; -,    •   LaeuisdropacetuquotidianOy 
•'.■•'       ■  Hirfutis  £go  crurwHs  ,genlsq 
ParitferV&partesomnescorporismediacinter  graciles,&  craflas 
exercelidaefunt.-  In  rationeuiuendihocinfiiperanimaduertide- 
bet,ut,  qui parum  comedunt, parum exerceantur, iuxtaHippo-  i.  tpU.. 
tratijlegemjubj  fames  laborandum  non  eft  i  qui  item  uigilant,  ab 
Gymnaftica  O     iij         ex- 


m.if  (u  aa. 


).i4  L    I    B    E    R 

excrcitationibuj  arcendi,  nc  magis  exficcenturjneue  moleftiae  mo  O 
Jeftia  maior  fuperaddatur,contra  qui  multum  comedunt,multum 
exerccri  debent ;  quoniam  dicebat  Hippocrates,  non  poteft  homo 
comcdensfanus  uiuere,nifi  Jaboret :  in  talibus  enim  opus efl  muU 
to  calore,  ut  multum  concoquant ,  multus  calor  ab  exercitatione, 
dicebat  Galenus ,  facile  fuppcditatur ,  praeterea  multum  mandu- 
cantes  magnam  excrementorum  copiam  aggenerant,quae  nifi  ma 
gni$,&multisIaboribusdiminuatur,inpraua$difpofitionescor- 
pusdeducunt.  qui  fimilitermultum.&profundcdormiunt,  mul- 
tis  quoqueexercitationibusindigent,  quandoquidcmin  iftisper- 
fpirationesretinentur,  atqueadeofanguiniscopia  partcs  exterio- 
res  defcrit,  fubitq.  interiora ,  utadafto  cultello  non  aeque  effluc- 
aialifi  c  I»  *^^ ualeat, quemadmodum  fcribit  Anftoteles, & ob  id  fomnolcnti 
omnes  decolorati  euadunf,  unde  hos  {atis  exercitari  necefle  cft,  H 
quoper{pirationibusadituspatefiat,fanguisueadcxterioraferuan 
daatquenutriendareuocetur.Demum  obtempcraturacrationem 
fic de  exercitationibus  iudicium  ferendum  crcdo ,  ut  ficci  uel  nihil 
omnino,  uel  lente  fatjs,  &  minimum  laboriofe  excrceantur .  nam 
cxercitationes , qu3S fiiapte natura  exficcarc conftat, fi in  ficcis cor- 
poribusadhibeantur,quinintemperiemaugeant,nemofanacmen 
tisdubitarit.  Calidi  quoq. &  praefernm  acri,ac  mordaci  calore 
praeditiexercitationesmodicasrcquirunt,neambtu  plusaequo 
4.*ph.  ij.   incalefcant,  ipfisque,  ut  fcribit  Galcnus ,  fblaein  nccefforijsaftib- 
6.  cpid.  c6.  xiibus  obeundis  motioncs  faftaefufficiunt. Vndc  AriftotelcJjquae^ 
«  Mrtit'    rensjcur alij fedendo pinguefiantjalij macrcfcant, ideo euenir^di- 
Prob.  I.      cit,q.uoniam  alij  frigidi  funi,  alij  calidi,  ali;  exci-ementofi,aIi;  non; 
& qui  calidi  funr, pinguefiunt fcdendo,cum eorum  calor  finc  mo-  F 
tu  cibi  concodioni  fufficiat,  fimifiter  &  non  excrementofi  .  Qui 
ueroexcrementisabundant,&frigidaiemperiefunt,macrefcunt 
fedendo,  quoniam  a  quictceorum  calorquafi  torpefcir,&  ob  id  mi 
nusconcoquit',pariter&excrcmcntanonexpeUuntur,immocre- 
fcunt.  De  calidis  huiufcemodi  Hippocrates  fermonem  habuit, 
'•^P'''-       quandodixit:E»'  QipfjLox^vu-ei-^C^/^^TrOT.onv^ap ,  tM/ft/eir^uidcIi- 
"*■        cet,  quod calidisnaturis  refrigeratio  aquae  potus  & quies  conue- 
niuntifimiliter&  cum  fcripfit:oxo(r«c  Si  Si-^cu  ?^a,iu€dvHiriv,risTioi 
trt  tavTi  (Tirim^  ^  t  TetXazTrapiaY  oi(pcuptHVy  ijs(cihcct  minucn- 
dumefrc&laborcm&cibum,quos  obcalorem  infeftit  fitis.  Ex 
»juo  fimul  clarum  cfficitur,  frigida  corpora  uehemcnteratq.  mul- 
1  parri*.       *"'"  cxcrcenda  efTc.  Porro  an  humidaab  cxercitationibus  iuua- 
ycob.y.       men  pereipiant,noimmeritodubitari  poftet;eo  quod  Ariftoteles 

fcri- 


Q^   V     A    R    T    V     S  iiS 

A  fo-iptum  rcliqiiit ,  corpora  Kumtda  a  laborc  (uffocari,  quia  a  calidi- 
tatcmotuslutmidumin  «apores  conuertitur,qui  mox  copiofi& 
fcruidi  ertl-fti  calorcm  natiuum  fuffocanr  rattamen  ratiofccus  per- 
fuaderc  uidctur,  quac  demonftrat  humida  corpora  excrcmcntis  a- 
bundare  ,  &  proptcrca  i  pHs  labores  ualidoi  congruere ,  tum  ad  ex- 
uberantem  humiditJtcm  confumendam,  tumad  fuperflmtatum 
copiamadimcndam.  Quapropter,ficutinotatPetrusAppGnenfisi 
{entcntiam  Ariftotehsde  iHis  inteHigcreoportctjinquibusqua-  . 
tuorconcurrunr,utfinth«midi&calidi,  uthumiditaslit  mutta^ 
euaporabihs^atquccircapulmonemrtalesenim  H  Ijborent>&  mul 
lum  cx:rccantur,  pencuiumeft,nehumiditasacalare  intrinpjca  , 
acuto in  uapores  conuerfa  pulmonis,  & cordisregionem occupan- 
do  fulfocationem  inducat.  Qui  ab  his  humidam  corporis  tempe' 

B  ricm  pofsident,  nuDum  nocumentum,  quinimmo  egregiam  utili- 
tatem  ab  evercitationibus  &  taboribus  percipiunt  -,  aque  hac  ratior 
ne ex  mulicribushumida  temperiein uniuerfum praeditis  illaefa- 
niorcm ,  &  mmus  moleftam  uitam  degunt ,  quae  diutius,  &  ualcn 
tius  claborant  ,&  exercenturi{icut&  eaedemapud  quasgentcs  & 
in  quibuslocislaborare  confueuerunti  faciliuspariimtiUtfcribit 
Ariftotelesv neque uterumdifHcuItergerunt,  cum labor ea recrc-  t'i3il^c!(l 
menta  cofuniat,  quaeinmulieribus  otiofrs,.&  fellularijVaugentur . 
Quaecumqueucroc;orporacalidafimul&ficca  funtynullo  paflo 
exercer»  conuenit  •,  quaecalida  &  humida,  exercitationem  admit-r 
tunt;atmoderatam,nonuehementem,nonatatam:frigida&fic- 
ca  ratione  frigidirarisexercendafunt,  rationeautem  ficcitatis  neq. 
celercs,nequeuaIidos  motus  requirunt,fcd  inoderatos&  potius 

*^lcntos:frigtdaatque  hunuda  omnium  maxime  ab  exercitationi'- 
biisnehementibus,&ueloabusiuuantur,  quippequae  fuperua- 
taneam  humiditatcm  abfiimunt,  &  calorem  nauuum  excitant,  au- 
gentque.  Sic  igitur  de  corporibus  exijrcendis  in  uniuerfum  deier^ 
minatum/it.  .,    ; 

De  locis  in  quibus  exercitationesjieri  debent »         Caf.  X. 

A  N T  A  efl locornm uis,atqueproprietas,quibujre$  in 

ipf«fa6beua?i)smodisdifponumur,,utnonmodopl3n 

tarumnaturaeyficuti  Iheophraflus  fcnbif,  nonmodo 

brutorum  facultate$,.qucmadmodumauitGr  efl  Arif?o- 

telej,uerum&  ipfortim  bominum  corpoia,atq^ue animi/ecundum 

Hippocratis&PiatDnis,  fententiam,  prout  in  diucrfis  loeis  uel  na- 

^i.ij  O     iiij  fcuntur,. 


%i6  t    r    B    E    R: 

faintur,uelaluntur.diuerfisatq. mirificis  condicionibusafficiariD 
tur,  Quapropter  maximislaudibusdignifuntueteresniedici,qui 
infingulisfereeorumartisoperationibus  locorumqualitatescon- 
fiderandasomnidiligentiapraeceperunt.  Namexftantloca^atque 
regionesjin  quibus,  fi  ea  fiantjquaein  alijsfeliciteraguntur,  conr 
irariumpropcfinem  confequunturiidquodpraeceteris  illi  quo- 
quemagnoperefpedaredebent,  quiucl{anitatistuendae,uel  bo- 
nicorporis  hnbitus  acquirendi gratia  propria,atqueeti3malioru 
corporacxercercuolunr:qui  nifiin  eligendisopportunislocisual- 
dementem  adhibeant,faepenumero  dum  iuuare  credunt,  non 
contemnendadamna,neque  neghgendas  affeftiones  inciu-runt, 
Circa  itaqueloci  ad  exercendum  eledionem  tria  praecipuemagna 
confiderationedigna  cccurrunt;  Primum  efl,  ut  fit  ab  optimis  uen 
tis  pcrfpiratus,&  a  prauis  obteftusrunde  loca  ad  feptemtrionem,&  B 
orientem,a  quibusfalubriores  auracperf]ant,pofit3occidentali- 
bus,&meridionalibus  continuo  praeferenda  erunt :  illa  enim  ne- 
queimmodicocalore  feruefcunt,  nequefrigore,&humore  fitu» 
contrahunt,  necperniciofisuaporationibus,allatibu$adduftis,m- 
ficiunturi  haec  uero  praeter  ael^um&  frigusintcnfum,quaemodo 
uno  tempore,  modo  alteroinducuntur,  infaluberrimas  perfpira-r 
tionesuentorumrationeplerumquepatiuntur.quodfilocahabe- 
ripoterunt,  quaeuentorumiranquiliitatefruantur,quaeq.  pror- 
fus  temperatafint,  qualem  & Hippocr3tis,&fua patriam exftitifle 
».  «Itu.  Bt.  '^^^^^  Galenus,  proculdubio  haec  cunftis  praeflabunt:  alioqui  ma 
e«p.7.  ximecurandumeritjne  uehementifsimefaltemibiuentifpirent, 
quod  corporafefe  exercentium  amotu,  atque  calorcapertafacilli- 
me uentonim  incurfus  ad  interiora admittunt,atque  fic  poflea  per  ' 
niciofosalfedusingenti  periculoconcipiunt.  Atquehacratione* 
uentis,&optimoc3eli  fitu  dcfumpta  faftumputo,  utalij  hiema- 
Ies,aliJ3efliuastberm3sexflruxer»nt;  namhiemalesintranlliberi- 
na  regione  Aurelianum  Caef  feciffe,  audlor  cfl  Vopiicus,  quae  ad 
meridicm  expofitae  fblis  radijs  attcperabantur  ,  &proinde  hiema- 
libus^exercitationib.  ualdeaccoramodataeerajit.Aefliuasueioae- 
dificafTe  Gordianum  luniorem,  fcribit  lulius  Capitolinus,quae  in- 
'lerCoehum  montem,&  Efquilias  pofitaeopacitatemquam^m 
blandam,&gratifsimas  umbras  exercentibusfepraebebant.Secun 
dumineledioneloci  confiderandumeft,utfitapertus,noncoi»- 
clufus,non  opacus.quoniam,  ubi  liberior  exfiftit  aer,minustj.  con 
{lipatus,corporainipfb  excrcitataagiliora,&uiuidiora  reddun- 
tur,cjuam  fi  jn  crafrO}denfbj&  conclufb  exer  cereniur.  Atque  hinc 


I 


Q^  V    A    R    T    V    S  ii7 

Xeft^quod^utlibro  z.diximus^interloca  deambulationihus  defti- 
nata,  Vitruuius,&:CorneliusCel,  magis  hypetron  commendarut, 
quam  porticus  &  hypogacum,fi(:ut  &  Phaedrus  apud  Platonem  in  ^"j.  ^^  /* 
dialogoipfiusnomineinfcriptocxfententia  Acumenimedici,cu'  Socrati. 
ius  etiam  a  Xenophonte  celebris  fit  meniio,  deambulationem  ex« 
tra  ciuitatem  faftam  ei,  c|uae  in'ciuitatibus  efficitur,  praetulit  hifce 
uerbisrT^S cTe  \fxa n^ a-co  Trei^fjnvo^  fiCim^iva  K^ra,qt)^iQ7roiHu.cu 
T«V  't^Tra.rnQ  (pvcriyoLp  a.xoTTcSftpng  Tm  cvloT^ ^pofxoit;  rivoi^ideft, 
Meoautem&tuoobediensfbdali  Acumenoinuijs  ambulationes 
facio:  has  enim  dixit  minorem  lafsitudinem  parere,quam  iJlas  quae 
in  curfibus  aguntur .  De  hoc  enim  Platonis  loco  cum  fupra  promi- 
ferimus,  nos  plura  di(fturos,iam  occafiopollicita  feruandi  opportii 
nafefeortert,  eomagisquodMarfiliusFicinuSjUiralioquidodifli- 

BirtuSjdum  Phaedrifententiam  effecredidit,utfacilioresfintam- 
bulationes,quam  curfus , duplicem  errorem  turpiter  commifit; 
tum  quia  textus  Graeci  litteram ,  aut  non  intellexit,  aut  fin  e  necef- 
/itatetranfinutauitjdum  locOTftiii/  iv  To7gSp6f/,oiit  perindetranftu' 
ht,acfitextushabuiffetTaii'drpo^6)i/,tum  quia  Phaedro,&: Acu- 
meno  ridiculam  prope  rem  fe  adfcripfifte  non  animaduertit :  quis 
^uaefbadeo  infiilfus,  &  ignaruseft,c]uin  cognofcatambulare  fa- 
cilius  effe ,  quam  currere? Mclius igitur lanusCornarius,  qui nu- 
per  Platonem  Latinum  fecit ,  fententiam  illam  interpretatus  efl, 
cum  Phaedrum  fecerit  dicentem  falubriores  efle  ambulationesin 
uijs,  quam  in  curfibus  faiftas .  quod  ut accipiendum ,  atque  intelli- 
gendum  fit,  uarias  inueni  doftorum  hominum  opiniones;  ali;  na- 
que  arbitratif jnt,  cTjoo^c  fiue  curfus  apud  ueteres  Graecos  fuiffe 

C  in  qrbibus  uias  planas,fed  ob  lapidesftratosafperiufculas,&  breues 

ita  appellatas  ob  frcquentiam  hominum  per  eas  ambulantium;  eo 

pado,quoetiam  hodierna  dieapud  multosciuitatumuiaemagis 

irequentatae  Curfus  nuncupantur.cui  fententiaeopitulari  uidetur 

Hippocrates  5.  Epid.ubi  mentionem  cuiufclam  facit,qui  propecur 

fum  habitabat  his  uerbisro  -3)^^  to»"  S'p6f/,ov  oix.icov^TngtvicTog  cufia 

ijLtfeo-ticideft^quidam  propecurfumhabitansnoftefanguineeuo- 

muit^otT»?  uerofiueuias  dixerunt  fuifle  quafcuq.  uias  extraciuita- 

tem  nulla  arte  fabricatas,nulHs  legibus  ftrataj.fed  inaequales,  mini 

meplanas,&  deniq.  tale$,quales  uel  natura,uel  cafu  fadae  reperiu 

tur:  atque  ideo  Acum  enum  magis  ambulationem  in  uij$ ,  quam  in 

curfibus probaffe : quoniam ficuti fecundum Celfum, & ipfoanti-  ijj,,. ca.i. 

guiorem  Ariftotelem  fortafleAcumenuminhocfecutum^TCtfet-  5-  parcic. 
*!.'  «tI.      Ncrv^j  /       />  t'/        _  ~       n     "■      ■jProb.  1.57 

VaTuy 0/  K^Tai; 06 ag aKOTroTipi &i7iv Qt  avcofxctKoi  rcov  ivHficov.m 

-^.....  eft 


zia  L    1    B  -  E    R 

eflambulationum  illaeminusdclaflfanr,<juaeiTuntIn  uifs  inae(:|ua  D 
libu$,quam  reftis,  cum  ambutances  per  loca  plana,  Sc  aequalia  fem 
per  ij{aem  mcmbris  laborent,  ambulantcs  uero  per  inaequalia  to- 
ti  corpori  laborem  magis  cJiftribuant^&iccircominusdefatigen- 
tur;  itaambulationes  pcruiasfa^e^ut  pote  inacquales  faitis  in 
eurdbusr^imirumaequalibus  exfifleiitibusfaciliores  eadem  ratio- 
neexfiftunt.  Ali;dixeruntTt??cf/3o,u«c  exfirttifrelocat^uaectamtra- 
«ftu  breuiambulationibusdicata,  fimiliai;s,c|uaein  palacf\ra  anti- 
cjui  ob  ambulandi  commoditatcmaedificabant,  quaecf.  '^^h^pojULi- 
<^a?uocatastradit  Vitruuuis,  &  quarum  elarifliniam  mentioneni 
fecitEupolisapud  Lacitium  in  Platone,,cy  ivs-ntot^  ^pcfjiOio'!  A*x.et 
/■«^«Qja^idefl^inambulacri&AcademiDeiurobrofis.  uiasueroex 
ftitifleillas,quaspauI!oanteex  praediftoBumopinione  indicaui- 
mus,  &  ob  id  Acumenum  redSe  fenfifle,,dum  ambulationei  in  E 
uijsminus,  quam  incurfibusdefatigare  cenfuit  jquandoquidem 
j.panic.  Ariftoteles  fcriptum:  reliquit,  eoiamburandoroagis  defatigari, 
quiper  uias  breues  euntes  &epe  ac  faepius  repetere  coguntury 
quam  illi,  qui  longas  uias  pcranibulantes  numquam  repetunt^ 
cum  illi  priores  modo  quiefcentes,  modo  euntesab  inaequafi  mo- 
tione  perturbentur ,  quodroinusiftiseuenirc  perfpicuum  eft.  Ho« 
poftremosmclius;  ceteris  fenfifle,,  femper  ego  putaui,  non  tant 
quodambulatioia  uijs  pcrafta  ebgibiliorfit,  quam  ia  curfibus,, 
tum  ob  rationerpraediftas,  tum  ob  Iiberiorem,  &  puriorem  aere,, 
quinoninloci$breuibus&occIufis,.feditJuijsapertiscrebriu$in- 
fijnditur :  quam  quod  curfum  itaPIatonem  in  Phaedro  intellige- 
re,ueriiimilius  eft,quando  &  in  principio  Theaetcti  fTmili  uoce  in 
eadem  prorfus  figixifieatione  uti  uidetur  fub  his  uerbis;  apTtyap  cv  F 

T<M  J^O)  ^pOfXCOyiXeiipOVTO  ITCUpOtTi  TtVtC  itT OlCtUTK,  >(Ctf  CWTOq,  vZv  Ji 

jwo/  «ToxBcr/v  dAet-^oi/xivot  Sivpo  livcu  .  id  eft,  nuper  enim  & ipfe,& 
i-fti eius  fbdalcs  in  extcriori  curfu  urH^ifunt.Nunc  autem  undi 
hucaccederemjhi  uidentur :  quodidem innuiffe  uidetur  Antyl- 
lusapud  Oribafjum .  Atque  haiftenus  de  Platonitfoci  explicatio^ 
ne.Tertium circa  cipienda loca illis  ccmf?derandittm,qui ob fanita 
temcoKferuandam^.atqueoprimumihabitum  comparandum  cor- 
poris  exercitatiombus  operam-nauant,eft,  utoraneftudium,  adhi- 
Deatur,nca'finitimi$.regiowibu$  ad  exercitationis  locum  ulla  la- 
bes emanare ualcat,  quaeacrem  infieiemmox. corpora  exercitata 
^ongiae  inftar  quiduisrceipientia  labefaftet:taKa  namque  folent 
dTeloca  prope  paludes,,ftagna,  fpecus,Ja<:us,.fyros,atque  hmufma 
(^yquae^dula^ingentixura  fempcr  euitareopoitet .  Eadem  ra- 

tLone. 


Q,   V    A    R    T    V     S  xjp 

A  tlonc  &  loca  fccundum  marcad  meridicmautoccidcntem  fpeftan 

tia  rugicnda  erunt,  quoniam,Viti-uuioauftore,  caclum  meridia-  ^^-  *-^  ♦• 
num  pcr  jcftatem  fblc  cxoriente  cakfcit,  meridicarder,  undccxcr 
citari  finc  magno  inconunodonemo  ibi  potdtQuod  fifupertiffi- 
maeatque  innumcrae  illac  porticusob  deambulationes,&alia« 
exerdtationcs,utfu}>raretulimus,  creAae,fiampl]flimailla  gym 
nafiaadhocamaioribusnoArismagnificeexaedificatahabcreiur, 
nuilus  profeftolocusaptior  inueniri  poffet,  qui  omnibusfere  ex- 
crcitationum  generibus  magis  fiifficeret:fed,quoniam  illorum 
ruinasuixnobisintueri  ficct,  dandaopera  crit,utunusquifi:j. Ip- 
cum  fircundum  condicionesiam  expli<:ataseligat,illudfempermc- 
tereuoluens,  quod,  tamctfi  multae  fint  «xcrcitationes,  quae  loca 
tngufta,&occlu{aexpofcereiiideantur,in  ijstamenhaudparum 

B  dcleftumquoquch3beridebere:ut,finonomnesqualitates,ali- 
quas faltem  earum ,  & meliores  ex  ijs , quas  in  medium  propofui- 
mus,habeant.  QuamobremfcitiffimeconfuluitGalenus,ut<lo-  ».3ta,«t. 
mus,  in  qua  cxercitandi  funt  homines,  hiemecalida,aeftatcfrigi-  '"P7- 
da,  uel  femper  temperata  eljgatur ;  fin minus ,  procuretur ,  ne  ipfb 
praefertim  die  calidior^fritjidiorue  fit,  quam  publicus  totiusur- 
bisaer.  Qiiasomnes  praedi^as  condicionesunoaicrbocomplc- 
xus cffe uidetur  Aetius  Amidcnus,ubigeftationcm,  nauigatio-  ^^ 
nem, &omnemd£nique=exercitationeminfalubriJoco,&  purd 
aere  ficri  debere,  fcripiit*  AliaefimiliterpofTenxindicari  Jocorum 
condiciones,nempejnaequalitasfitus,planiiies,&huiufinodi:fed, 
quiapartimexplicataefuerunt,partimfuperuacaneaefiint,pluri- 
maefub  pracdidis  comprehend.uutur,liuic  tradationi  dclocofi- 

^  nem  impDnens  temporis  explicationcm  aggrediar,  ubiprius  adno 
taucro,  cogiintcrdumhominesfefeinlocoa  fblepercufloexercc 
rc,  qui  magno(>cre  caucredebent,  ne  umquam  fedeant ,  ucl  quic- 
fcant,  fiquidem  Ariftoielesfcriptum  reliquit,fe exercentcsfub Ib-  )«.  p«ttic 
le  magis  uri  dum  fcdent ,  quam <lum  mouentur ;  quoniam  cum  in  P'»"-*» 
motu  funt  aeremagttant ,  quafiquc  fpiritu  ucntilanturj  cum  uc- 
ro  fedcnt,  quia  aerimmotus  permanet,  uim  fblis acriorcm  cx- 
pcriuntur. 


D<' 


xxo 


fioh.6. 


4.  partle. 
prob.  11. 


L    I    B    E    R  p 

De  tempore  exercitatioKihtiiapto  ♦     Cap.  X 1. 


V  o  funt  tetnporis  genera  naturalia.»  ita  ab  auftoribus 
medidnae  appellata ,  fine  qiioroim  obferuatione  non 
modo  res ad  fanitatem  pertinentes, uerum  etiam aftio- 
nes, atqueoperationeshominum  omnesmale  infelici-»- 
terq.  peraguntur ;  alterum  eft  uniuerfale,  fub  cjuo  uer ,  aeftas,  au-» 
tumnUs, &  hiems  comprehenduntur :  alterum  particulare , quoi 
/ingulorum  dierum  horas  feparatim  compleditur.  Dixi  naturalia, 
addifterentiam  accidcntahum  (iuecontingentium.,  quaenonitJ 
perpetuo,&  firmoordineeueniunt,  ficut  illa  :  nam  tempus  auftrai 
le, a<]uilonare,  boreale,  nimisfrigidum,cahdum ,autGccum,  nu-; 
bilum,  {erenum,lucidum,  nebulofum  funtdiiferentiae  accidenta»' 
lesinordinate,  atque  contingenter  euenientes:  de  quibus  in  exer-  E 
citandis  corporibus  in  hunc  modum  breuiter  ftatuendum  erit,  ui-i 
delicetfingulasillas  temporum  conftitutiones  cuitandas-efte,  ia 
quibusuehementifsime  uenti  perfpirant",  praelertim  quandopefll 
mi  funt,  utauftrales,  &aquilonares  plurimi,  a  quibus  corpora  mo 
tu  rarefa^a,&  infirmata  ualde  laeduntur.  fimiliter  quoque  fugien 
da  {iint  tempora  nimis  frigida,  uimiscalida ,  nimis  ficca .  Nimium 
c«imfrigus,cuma  calorc  exercitatorum  fiiperari  nequeat,  for- 
tiui  eos  afficit ;  quia  ,'audore  Ariftotele,  pingue ,  a  laboribus  con-; 
fumptum,caIorem,&  teporem  feruarenon  poteft.amplius  corpo- 
jra motu  perfpiratiora ,  &  folutiora  eftefta ,  meatusq.  per  fudatio- 
nem  patefadi  frigusintimamaioreui  penetrare  permittunt.ac-; 
ceditetiamquodfefe  exercentes  acr.em  continuo  permutant,  ac 
permouen  t,&  iccirco,uti  dicebat  Anftoteles,  currentes  hieme  ma  F 
gis  rigent  ftantibus,quodaer  noftra  ambies  corpora ,  cim  ftamus, 
ubi  femel  concalefadus  eft,nullaamphus  molefliam  infert^cum  aa 
temcurrimus,aliusatque  ahusfiibinde  frigidus  occurrit,itaquc 
fit,  ut  magisrigeamus.,Pariteirquiin  extremis  frigoribus exercen- 
tur,  uehementius a ngore percutiuntur:  nimius  praeterea calor  ex 
crceriuetat,  necnonficcitasimmodica,qunniamaIter.caloremna 
tiuum,&  uniueifum  corpus  immoderaterefoluit,  alteramagij» 
quam  par  fit,  humiditates  exficcant.  Tempus  item  exercitationibus 
ferenum,atquelucidumeligendum  erit,fugiendum  uero  nubi- 
lum,  obfcurum  ,  ciaffum;  quando  fic  aer  deprauatus etiam abf- 
queexercitationeapertoscorporis  meatusfacile  fubit,  humoret- 
quefecum  inuehens  membrisnon  finenoxa  affigit,&  per  con- 
fequen;  grauiora  non  fine ratione  corpora reddit,  animumq. de- 

inceps 


I 


C^   V     A     R     T     V     S  zx, 

Alnccpsgrauat:quod  infereno  nufquamanimaducrtitur^cjuinpo- 
tius  ab  illo  corporvi  ad  motum  adiuuari,  fpiritusq.  fuapte  natura  lu 
ciditatiamicosconfirmari ,  &animum  rccreari  perfpicuumcft  .  id 
quodHippocratem  fignifica(Teputo,ubi  dixit,«;aaTa/?&)'/:aw5-/f  at  IJb.de a«e 
TttCet^ovTcu  a*o;A/au,;^Ttt97-/8y/Aara,uentr«fciIicct  &  fpiritus   *'l  ^  '"'• 
temporisconftitutionibascommutari.Porrodcnaturaltbus  tcpo- 
rfs  exercendi  generibus  uaria  ab  antiquisdeterminata  inuen  i o ,  & 
primo.quantiiattinctad  uniucr{aletempus,Ariftote]esexfcntctia  ^  paffc- 
omnuiueteruauaorum  cenluitpotjus  exerccda  cllehumanaror  ^j&^i. 
porainaertate,quam  in  hieme,  fub  nomine  liiemis,  utPctriis 
Apponenfis  iudicaiiit, autumnum  Iiiemem  & uer intelligens.  At- 
qucadhoccredendum  ea  ratione  permotusfuit,  quodinaeftatc 
caJor  naturalis  languidus,  acdebihs  exfiftens  minus  cibos,  crudos- 

B<juchumoresconcoquit:undecxcrementa  plura  generautur,  & 
ob  idexercitationecalornatiuus  magisexcitandus,utconcoquat 
honeftius,magisq.  fudormotuproIiciendus,quo  excrementa  illa 
cxinaniantur,  neq.  intus  retcnta  putredinem  contrahant .  In  hie- 
me  uero,quod  ualidiore  exfiftente  natiuo  calore,  &  per  con{cques 
meIiuscibos,&inco(ftoshumoresconficienteexcrementapaucif. 
magenerantur,  atqueinde  minus  illa  educineceflarium  eft,  nc^ 
que  exercitatio  conuenit,  quae  exiguam  utiUtatem  arferens  pe- 
riculummagnumadnexumhabet,  ne  fcihcet  aer  hieme  madorc: 
oppletus  corpora  motu  reclufa  illabens  magnopere  laedat.  Ex  alte 
ra  parte  uetufhffimus  audor  Hippocrates ,  fiue Polybus  tria  ex er-  '•'*'  '^"" 
citandos  hominesadmonitos  uoluit,  utlaflitudinemomni  tempo 
r€cauercnt,  utdeambulationibusmatutiniscorDusexcrccrent,  ut 

,*-'hieme  &frigidotemporemagisacdiutius  exercerentur,ceflan- 
tes  lamen  priufquam  lafiitudiiiem ,  atque  calorem  fentireni :  Hip- 
pocratemdcindefecutus  Soranus  Ephefius,  Paulus  jtgineta,  &  inira'o<j 
alfjmcdici  mu!tiaeftatc,&autumno  minus;  hieme  &  uere  plus  medicinae 
exerceudum  efl^cmaluerunt,iudicantcsaeftate,  aiq.etiamautum>  "P  5- 
no  corpora  ab  ambiente  acrefaiisexficcata,fqualentiaq.  reddita 
haud  amplius pcr  motum  arefieri debere.nequeitem  calorem  alio 
qui  languidum,  6c  imbecillem  magis  retundendum  minuendum- 
uc.Galenusuero,multarumrerum  ,quasmedici  fequuntur,au-  ^^ 
(kor  bonus  cenfuifle  uidetur,  quod  ficuti  corpora  tcmperata  in  te-  cap.7 
perato  tempore ,  nempe  uere,  exerceri  poftuIant,fimiIi  pado  cor- 
porafrigida in  calido,  calida  in  frfgido,Inimida in  ficco,ficcain  hu 
midoexercendafint: quafi fcmper jilud obferuari  dtbeat, utcor- 
poribusadaliquam  intcmperiem  declinantibus  tcmpusatquelo-» 

cus 


tu.  ua. 


xt%  L    l     B    £    R 

cuscontraria  in  cxercendo  eligantur .  Nequehoc  in  loco  praeter-D' 

lib.9.epift.  niittendumcenfeo^quocl  Plinius  iunior  fcribit  de  exercitatione 

adF  uCca.'   aeftatistemporeafefierifolita^ubiarufcointerroganis,  quomo- 

dodiem  aefiatein  Tufcis  dirpenfaret,in  hunc  modum  refpondit 

»3  deexercitationib  is:  ubihoraquartauelquinfta,  nequeenimcer- 

>3   tum  dimenfumq  tenipus,  ut  diesfuafitin  xyftum  meuel  crypto.-i 

»   porticiim  confero ,  reliqua  meditor,&  didio;  Vebiculum  adfcca- 

w   do.  Ibi  quoqucidem  quod  ambulans,autiacens.  Duratintcntio 

»   mutationeip(arefedb,Paullumredormio,deinde  ambuio,  mox 

j)   orationem  Giaecam  Latinamue  clare,  &  intente  non  tam  uocis 

w   cauffa,  quam  ftomachi  Icgo,pariter  tanien  &  illa  firmatur :  iterum 

»   ambulo,  ungor,  excrceor,  lauor.&paullopoft.  Nonnumquamex 

«  hoc ordine  aliqua  mutantur .  nam  fi  diu  iacui ,  uel  ambuJaui ,  pofl 

«  fbmnumdcmum  leftionemq.non  uehiculojfed  quod  breuius,E 

Plu.inlib.   quod  uelocius,  equo  geftor,  uenor  aliquando .  la  particulari  por- 

rotemporeexercitationis  de(cribendo  Ariflotelcsaliquandomo- 

tumeum  (utipfi  etiamimputatPlutarclms)  qui  poftfumptum  ci^ 

bumfit,commendauit,  eo  quodtunccalor  a  motuauftuscibum 

moxingeflum  facilms  concoquat,cuiustamen  contrarium  euenit, 

quando  per  motum  calor a  iientriculo  ad  uniuerfiim  corporisamr- 

bitum  retraftus  non  folum  non  adiuuat  concodionem ,  quinim- 

moimpedit,  crudosq.  &indigeflosfuccos  intra  uenasrapit.Igitur 

J.oe.  cit.      fi  Arifloteles  hanc  habuit  fcntentiam ,  in  manifeflo  errore  djcpre^ 

henditur ,  tanto  magis  quod  Hippocrates,Galenus,  &  omnes  deni- 

que  probati  medici  uno  ore  pronunciarunt ,  femper  exercitationc 

lib.dccib.    antecibumcfrefaciendam.ojWip-vap,  dicebat  Galenus,  f/iyiTov 

fucci.  ^511'  Si^  TYiv  vj le^ictv TO  tsfo  Tn  criTH(S-cu  yviuva,(Tiov,iiTo  ;(cit^  fiiAaibipo)-*: 

TctTov  ''Qa  a-iTicrig  ^Traa-ot.  xiVnfj-ic.ideft,  quemadmodum  enim  adfa 

nitatem  maximc  conducitantecibum  peraftaexercitatio,itaquir- 

uis  motus  pofl  cibum  perniciofifTlmus  exfiftit.Nam  dum  exercita- 

tio  cibos  praecedit,  duplex  ac  utraq.  infignis fiiccedit  utiliti?, altCr 

raquod  calor  natiuus  excitatur,  augetur,&ad  futuram  concoiflio-' 

nem  perbelle  praeparatur.,  altera  quodfuccos  utiles  in  uniuerfiin» 

corpus, proutdeftinati funt,optimcdifIribuit,  excremetisfacilior? 

exitum  praeberquae  ahoqui  fi  retineantur,  obflrudiones,  ac  mul 

tosaliosmorbosretufb  natiuo  calorc  progignerefolent.  Ex  ad- 

uerfb  fi  pofl  cibum  quis  exercitationes  adeat,nedum  uniuerfi  cor- 

porishabituiinnumeraecruditatesinfarciuntur,uerumetiamuni 

uerfahsfuccorum  codlioimpeditur.idmomnibus  euenire tefta- 

tus  eftTeophraftus,  ubi  ,quae  coquuntur ,  a  motu  impediri  hunc 


Q.  'V  'A    R    T    V    S  jij 

A  in  modum  fcrfpfir,  «TreJ  ^  rai  l-^o/utiva  x.eoXvirca!,  iu>!  cv  xeupax.i- 

('«Mtfsi.Qubcircamngnopercdamnandi  funtErafiflratus^atque  »d<:"pl. 
Diocles,qui  falfis  rationibus  cieccpti  fanguinem  excveantes  phtifi-  "ocL  Aur. 
Cos,  aliosq.plurimos  ualetudinariosdcambulationibus  poAcibxi  lib.icluo 
cxercebant.  Quae  tamen  de  motu  uchementiore  intelligenda  pU-  ''^  ^'  ^' 
to, quod  Auicennas exiguum  a  cibo  motum  in  uentriculo melius 
ctim  accommodare,  praefsrtim  quando  mox  dormiendum  eft,  do 
cet.quodetiam  Ariftotelem  (ignificafte  cohfentaneum  eft,  ubi 
fcripfit, ambulationem  poft  cenam  efficere,  ne ad os uentriculi  C\x 
pcrnatentcduIia.Triatamen  hocin  locoobferiiandaefle  iudico  ; 
primumeft,  utnullus  cxercitationemmoliatur,  nifi  prius  excre- 
mentJ per  nares,  os,  aluum,& ueficam  expulerit,  cum  haud  tutam 
cfleexcrcitationemnoninanitocorporeclament  Galenus,&Aui  »•  ^'»-  "»• 

B  cenna,&  ad  haec  etiam  heflernus cibus apprime  concodus fit;  quo  ^^f^'  ^'f^^^ 
niam fi  prius uei  poflerius  quis  exercitationem  adeat,  aut  crudis  hu  j doc  ». e. 
raoribus,uarijsq.recrementis  implebitur,aut  pallidaebilis  pro-  *• 
uentumaugebit.  cognolccturautem  cibumiamconcodum  efle, 
tum  CK  crudationibus,  tum  ex  urinis,quac  dum  albidiores  funt,ab 
ftinen dum  a  motu demoflrant,  dum  uero  ex albidis flauiores eua- 
{erunt,iam  tempusexcrccndiadefleindicant.  Secundum  obfer* 
uandum  cft,ncftomachoimmodice  uacuo  acplanc  efiiriente  la- 
bor,  uclcxercitatioobeatur:  quoniamhocpadocueniet,utinge 
ftus  cibus,  necdumaccomodrtusconcodusueaftomachorabien 
ie,&confequcnter  a  membris  ualde  famehcisauidenimisrapia- 
tur,  &  proinde  cruditates ,  &  obftruftiones  innumerae  fuborian- 
tur.quodprobeintelligensHippocratesdixit^oxyA/^o^^Voi/iiTJOf,  ^     j^  ^ 

C  idcft,  ubi  tames,  laborandum  non  eft .  Tcrtium  obferuandum  eft ,  abjc.  H.  i. 
neftatimpoftcxercitationcm  cibusaflumatUr,  fedmodicamtCrij-  ^™  )■"»<:. 
ciatur  mora ,  quoufq.  fcruor  remittitur ,  &agitatio  corporis iam  ie    " 
dataappareat.idquod  Spurinam  fenem  in  ftnitate  conferuanda 
diligentjflimuobferuafle{empcr,audoreftPIiniusiunior:quodq. 
Galcnus&abErafiftrato,&abalijsantiquioribusmedicisconfir-  (.nid  j. 
niatum  fuifle,fcnbit;craflltamenqui  tenuiorcsfierifludentjCxci-  ^.t-pid- 
picndifiint,  quosHippocratcsfiuePoIybus  anhelantesabexerci-  '^°-^*f    *■ 
tatione  cibum  capere  confiiluit  in  hbro  de  falubri  diacta .  Anflote        -^ 
lciquoquehocideononefl"efaciundumcenfliit,quoniam  coif)us  prob  ti.k 
ftatimpoftexercitationemadhucpurgaturalabore  nondumquie  >°- 
fcity  &  praeterea  excrementa  citata  redundant:  unde  nec  fames  tiic 
oritur,  ncque  calor  cibo  coquendo  uacare  potcft .  ob  quod  minus 
Ctiixa  exercitati  debentftatimfrigida  lauari,  autuinum,uel  aquam 

frigidam 


214  L    I    B    E    R. 

fi-Igidatn  potare : a frigida  CBim  lotionehominem  laedi metus cft,D 
ut  pote  q  ui  iam  ex  multa  exerci  tatione,  &  rarior  eft  redditus,  &  ua 
cuus-,uinum  fimilitercaput  exercitatisftatirnexhibitumuehemen 
ter  ferit,  qua  ratione  illud  prorfus  euitabant  athletae  poft  exercita 

j.defal.  tiones,fi  Galenocredimus :  fi-icidum  autem  ualde  quodcumquc 
exercitatJonesjUico  allumptum  ucntrcm,&iecuronendit;non- 
nuUos  item  neruis  obIaefi3S,atque  ahos  fiibito  moi  tuos,  quod  poft 

i.dcacucis  uehementem  exercitationem  uinum frigidum  ualde  biberint,re- 
.fert  Galenus.  De  hora  autem  diei  particulan,in  qua  homines  (ani, 
de  quibus  fere  tota  eft  traftatio,  exercitationibus  corporis  ualctudi 
nis gratia  operam  nauare debent,  ita  decretum  apud  Galenum,  & 
Auicennam  repeiio,  Vere  meridianam  horam  eligendam  efle, 
quandoaerisftatustemperatior  exfiftit:Aeflatcmatutinam,utdiei 
aeftus,  quantum fieri  poteft,euitetur;  quam  horam  in  deambulan  E/ 

jj  jgjfj.  docommendaftefimpliciteruifuscftHippocratcs^quamq.  femper 
adamafte  Alexandrum  Macedonum  rcgem ,  apud  Plutarchum  Iq- 
gimus :  dum  i$reie<itisobIoniorum  artificibus  longcfecommodio 
resfecumarterre,  nempe  matutinam  ambulationem  adcondien- 
dum  prandium,&prandijtenuitatemadcondiendamcenam  di- 
(ftitabat :  Autumno&hiemeuerfpcrnam,  nifi  uelcibusmanefum 
ptus,  uel  ciuid  ahud uetat .  Nam  cum  hifcetemponbus  maneaer 
ifrigidior  fit,aIiaeq.dieibr€uesadmodumpartesinnegotijs  necef 
fari;sconfumantur,&praetereacibusquantumuisexiguus  mane 
fumptus  non  pofsit,nifi  uefpere,c5co(5lus  efle,ca  fbla  hora  exerciia, 
tionibusapta  ab  antiquis  probata  eft ;  unde  Marcus  Antoninus  Iiri 
perator,  qui  ualetudinis  omnium  fuit  ftudiofnmus,breuiflimis  di^ 

<.atii.ua.  bus,utrefertGaIenus,foIeoccidente  palaeftiam(ubipila,curfu,  F 

"P"  '•  & pugillatu le  excrcuilfe  puto ,  quando  huiufcemodi  exercitatio- 
nesipfifummopcrepIacuifl"e,aiquein  ijspIurimumualuifTejfcrir 
bitCapitolinus)  ingrediebatur :  longiflimis  autem  hora  nona,  auf 
adfummumdccima:  Quamhoramunacumoftaua  fere  commu- 
nem  omnium  hominum in  cxeicendis corporibus fuifle,  teftari ui 
dctur  Martialis, ubi  quomodo Romaediei horae  difpenfarentur j 
ad^Huphemum  ita  fcribit . 

lib.  4.  Prima  falutantes  atque  altera  continet  hora  , 

Exercetraucos  tertiacaujpdicosy 
Jn  qu  tncfam  uarios  extendtt  R  oma  labore% , 

Sexta  (juies  Usjis,fcptimafinis  erit . 
Suffictt  in  nonam  nitidis  oiitauapaUeJlrif  , 
ImferatexJlrHclosfrangerenonatharos, 

Hora 


Q^  V    A  r.KT    V    S  wj 

A  Jfiora  lihcllorum  dectma  eft  Eupheme  meorum  , 

Praeparat  ambroftas  cum  tua  cura  dapcs  ^ 

Et  bontii  aetherto  laxatur  ne^are  Caejar, 
Ingenttcj.  tenetpoculaplenamanu^ 

Tunc  admitte  iocos,  grefu  timet  ire  licenti  , 
K_y4dmatutinum  nojira  Thalia  loiiem . 
quamuis  alios  etiam  fuillc  conftat,qui  hora  ab  odaua  diuerfa  ex<r- 
ccrentunutde  Alcxandro  Seucro  imperatore  prudcntifsimo  con- 
ftat,de  quofcribitLampridius.  Qiiodfi  necefsitascogerct,ante  n 
lucemaftibus  opcramdabat .  Poft  a(i:tuspublicosleu  bellicos,  feu  » 
ciuilcs  lcdioni  graccae  uanorum  audorum  operamdabat;  poft  » 
leftionem,palaeftrac,  autfpliaenftirio, autcurfui,autlu(ftationi-  » 
bus  mollioribus  incumbebat,  atque  inde  undus  lauabatur,  ita  ut  » 
B  caldari;s uel  numquam, uel  laro , pifcinis fempcr  uterctur , in  eaq.  » 
unaliora prope  mancret :  biberet  etiam  fngidam  claudiam ieiunus  » 
adunumpropcfcxtariii.  Egrcnus  balneismultum  ladis&panisfii  » 
mcbat,ouadcinde,mulfum,atq.hisrcfcdusaIic]uandoprandium  »» 
inibat,  aliquandoufq.  ad  cenam  ditterebat,  pranfusefttamen  fae-  ^'•'•'•'er. 
pius.  Horariusquoq.  paullodiiierfius,  &{eip{um,(ScaliosIibereui 
uentes  in  excrcitationjbus  cfficere  fbJitos,  atteftari  uidetur,ubi' 
poft  multa  haec  {cri  bit. 

i^dquartam  iaceo,  pojl  hanc  uagor^aut  ego  leSfOf 

K^iitjcripto,  quodme  tacttum  iuuet,  ungor  oliuo , 

Non  qiio  fraudatts  immitndus  Natta  tucernis , 

\^Ji  uhi  mefcjfum  Jol  acrior  ire  lauatum 

i^dmonuit ;  fugto  rabtof  temporafgni 
C  Franfus  non  autde ,  quantmn  interpellet  inani , 

Ventre  dtcm  durare ;  domejlicus  ocior ,  haec  efl 

Vita  folutorum  mifera  ambitione  grauiq. 

His  me  confolur  utcfitrumfuauitts,  acfi 

J^aejtor  autis  ,  pateratque  meus,patruft^q.fuijjent. 
Ulud  tamen  hoc  in  loco  nequaquam  praetercundum  exiftimo, 
quodmaioresnoftri,  quorum  maior  parsuel  exiguumquid,  uel 
nihilomnino  mane  manducabant,femelq.  tantum  in  dicfatura^ 
banturjhoraoiflaua  diei,uelnona  commode  exerceri  poterant, 
aut  etiam  occidente  fble .  Cetcrum  aetatenoftra,  quando  uix  unu, 
aut  alterum  eft  inuenire,  cui  non  fitin  more  pofitum<is:  ucfpe- 
re ,  & mane  cibis faturari ;  nulla  in  omni  tempore opportunior  ap- 
parethora,quam  niatutina,  paulloantecibifumptioneminimi- 
rum cum corpora  leuiora  &  ab  excrementis  magis  libera,magis 
Gymnaftica  P         ob 


li.I 


»1«  L    I    B    E    R 

ob  praeuium  fbmnum  ualida ,  magis  denicjUC  a  quibus  uis  impedi-D 

mentisrolutafunt,&praetereaminusimminetpericuIum,c|uinex 

tcrnus cibus  probe  confetflus fit:  ficut contra in uefpcre,cum  non- 

dumcibus  concodionemaflecutuscftj  corpuscj.fuperfluitatibut 

magisredundat^magisq.grauatur,  potiusquicfcendum,quam  ex 

i.frn.j.  erccndum  efle  ,  quifque  uidct:utiquoque  animaduertifre  Aui- 
4oc.i  c.j.  ,  I      ]•    ■      1     I  ■' 

ccnnam  arbitror,  ubi  dixit:  In  hiemc  uero  rationi  conuemenj 

cratjUtfereufqucaduefperam  tardaretur,fedabaproliibentiahoc 

uetant.  Erititaquefere  perpetuonoflris  hifcc  tcmporibus  mane 

ante  cibum  quibuflibct  finis  adeunda  exercitatio  ,  fiquc  ullus 

au6tor  inuenietur,qui  poft  cibum  cxercitationem  commcndct, 

modo  prudenter  confulat ,  non  gratia  lanitatis ,  aut  habitus' boni 

comparandiilludfacere^fedpotiusgratiaalicuius  particularis  af- 

fedionis  curandaccognofcctur.  Efl. & aliud  hoc  in  loco  magnope Ek 

re  confiderandum  ,  ueteres  tam  Romanos,quam  alios  multos  fcm- 

perdies,  atquenodesfcparatim  in  duodccimhoras  partitos  efle, 

atquealiasdieimaximasutin  aeftate,aliasminimas,  utinhieme, 

aliasaequinodialesuocafie:  numcruinautemhunc  fcribit  Gale- 

Lib.dfcu-  nus  tamquam  omnium  utiliisimum  ab  ipfis  deleftum  efl^e,  quo- 

lu  quc  ani  jjjam  dimidium  continct, &  duplum ,  &  quartum  &fextum,& 
mi  pec.  no,  .  ni-  n  ■    r  r       i-/- 

titia  aique  auodccimum:  quaenullusaliusponipfumnumerusulq.aduigeh 

inedUa.c.5  mum  quartii  contincreuidetur .  Vnde  nequishorasdiciantiquo- 

■    rum  eafdem  cum  Italicis,  &  multis  alijs  noilrorum  temporum  efl!» 

putans  crrandi  in  exercitationibus,autaIijsoccafionehabeat,hanc 

horarum  partitionem  apud  ueteres  m  ufu  habitam  memoria  tenc- 

redcbct:/iccnim&con{uetudinesprobeiudicarej&antiqua$no- 

uisaccommodarefacilepotcrit.  f 

^antxferi debet exercitatio .  Qaf.  XI U 


K^Jp^S^'  Xi;srebus,  quaemedicorum artem  coniedura!em,3c 
^fe^lj  paeneincertam  efficerea  multiscrcduntur,praecipuam 
^^^||i  I  cmcdiorum  omnium  adhibendorum  menfuram  effe, 
"'^^^**  femperputatumfu)t;quam  nonnulh  antiquorum  ali- 
quando  tanti  f ccerunt ,  utquafi  eius  cognofcendae  fpc  deiefti  mc 
dicinae  operaexcrccre  recufauerint.  Quapropter  &  medicinae 
proreflorcs,&  illiqui  exercitationumopefanitatem  tuerifludent, 
emni  cur3,&  dihgentia  opus  habent ,  quo  adionum  fuarum  mcn- 
fiiram,  & cjuanutattm  cognofcant ,  fine quibus incredibijia  err»- 

ta   ' 


Q.   V    A    R    T    V    S  »^7 

A  tacommitti(blcnr,&plerumque(utarPlinij  uerBis)  infcitiacapf^  Lb.v.ci. 
talis  euadit.  cumque  nos  cxcrcirationistotam  artem  tradere  profi- 
tcamur ,  iam  quantum  unufciuifq.  exercere  debeat^monftrare  co- 
nabimur.  Etnefingula  cxplicantibusnimisdiuageturoratio,  uni^ 
uerfa  quantitatis  ex  crcitationum  trattatio  cx  his  conftabi  t ,  Quis  cT 
fedebeat  excrcitationis  communis  terminus :  Quantum  fortes^ 
quantumdebiles,  quantumfenes,quantumuiri,  quantumpueit, 
exerccri  dcbent ;  quantum  hieme,aeftate,  uere,  &  autumno;quan 
tumtemperateuiuentes;  quantumhumidi,  calidi,  frigidi,  &  ficct; 
quantum  ualetudinarij  i  quantum  nonaftueti .  his  etcnim  cognitis 
nihil,  quatcnus  ad  praefens  caput attinet ,  defiderare  iure  potcrit. 
Sedantequam  rem  aggrediar,adnotandumduco,decorporibu$ 
aegrisnon  futurum  fermoncm;  tum  quia  paucas  exercitationes 

B  requirunt;  tum  quia  fecundum  morborum  uarictates  uariantur  ex 
ercitationum  fpecies,  atque  menfurae;  &  iccirco  certa  ratione  defJ 
niri  nequeunt.Terminusigiturexercitationumcommunis,quem        ,   .    . 
Galenus, Oribafius,  Auicenna,&  AetiusHippoa-atem  fccuti  do-  ak".  cap.  j. 
cucrunt, duplcx cft ; unus, quando fcilicct uapor  fudori aliquanti-  ^-  *•  "=■"• 
fper pcrmixtus fentitur,uenae intumefcunt,atqueanhehcus  per^  doc.Jc.j. 
mutatur  :  cumenimab  exercitationeduorequirantur,membro-  lib.i.c.j, 
rumrobur,&  calcrisaudio,quifuccoiconcoquat,conco£to$nu  *«^P»-' 
triendis  membris  diftribuat,  atcjuc  demuminutiliadi(sipet,nifi 
cxercitatio  tanta  fit,&ad  fimilem  terminum  perueniat:  nequc 
bene,nequeperfedeillaomniaobtineri  poflunt.  alterterminus 
cft,  ut  tamdiu  cxerceatur  unufquirquc,  quamdiu  color  floridus 
eius faciei ,  &  corpori  ingencratur ;  motusquc  acriter,  acquabili- 
Cier,  &concinneedit;necullamcflatu  dignam  lafsitudinem  per- 
cipit.quod  fi  calor  euancfcere  incipiac;uelcorporismolespaullo 
contradior  uideatur  •,  uel  lafsitudo  iam  immineat:illico  defiftendu 
eft;  nc,fi  uitei  ius  progrediatur,  corpus  plus  iufto  gracilefcat :  boni 
fucci  una  cu  malis  cxhauriatur :  &  tandem  calor  naturalisdebilior 
reddatur;  &  ideo  loco  roboris  acquirendi  uires  potius  dcftruan- 
tur .  fimiliter  ubi  motuum  alacritas,  aequabilitas,  uel  concinnitas 
rcmitti quippiam  collabiq.  cernitur : utique  ftatim  definere  opor- 
tet;itidemfi  in  fudore  accidatulla  qualitatiseius,quantitatisue 
mutatio,  quippe  quem,  &  copiohorem  femper,&  feruidiorem  edi 
par  cft,  prout  motus  uehementiores  fiunt.  cum  igitur  i$  aut  minor, 
auifrigidiorredditur,tumfcitocorpusexhauriri,  refrigerarique, 
&ficcariplusiufto.&proindecorpori  cxercitando  diligentcr  at- 
l€ndere  conuenitj  ut,quando  praediftorum  fignoruin  aliquod  ap- 

P     ij  parere 


.CO.t 


zi8  L    I    B    E    R 

parerc  iam  Incipiat,  protinus  excrcitatio  dimittatur.  Arque  hi  D 

funt  communes  quidam  tcrmini,quos  magna fefe  exerccntium 

parscontinercdebtt.  Succedunt  poftea  particulares,  pro  quibus 

itadecretumuolo,quodualiJidiutius  cetens(ni(i  quidaimdob- 

ftet)exerceripolTant,quamuis  etiam  uires  aliquantifper  fatifce' 

reBt;nimirum  quae  facillime  refurgere  polTunt.  debiles  parum 

certe  cxerceri  opoi  tet,  ahoqui  li  in  hi ;  uircs  uel  tantillum  patian- 

tur,difficultcr  j&longottmpore  reparanturi&  iccirco  /at  ipfis 

critincalcfcere  citra  fudonsprincipium.  Scnesdumfe  exeVcentom 

ni  curafudorcm  efiLgevedcbenf,  nempe  lkci,&  ariii  exfftentes 

ita  maiorem  ficcitatem  contrahunt •,  praeterea  cum  iam  dixcrimus, 

«xercitationes  iniuuentuteconfuetasinfencctutecongruere,hoc 

inlocofciendumell,femperfencsniinusquamiuueneslblebant, 

exercendosefle,omninoqueIafsitudinisfenfum  etfugicndum,ter  E 

miniimq.  cxercitationiseorumfamisexcitationem  ponendum,  li- 

cutiSocratem  iamfenemfe  exercitare,donccefurirct,fohtumIe- 

gimus.  Viri,  fub  quibus  comprelienduntur  omnes  intra  adole- 

fccntiam&  fencftutem  exfiucntes,  moderatas  exercitationes  po- 

flulant :  uel  enim  oftcnduntur,  fi  plusiuflo  exerceantur,uel  pau- 

cumomninofruiftum  capiunt,  fi  minus,  uel  utroqucmodo  pra- 

uumaliquem  habitum  contrahunt:  quocirca  tcrminus  commu- 

nisiam  expofitushis  omnibus  mirifice  aptabitur.  Pueri  a  primo 

ufquc  adteitium  actatis  feptenarium  multislabonbusprobe  fuf- 

ficere  poHunt.  quocirca&incalcfccrc,&  anhelarc,  &fudare  & 

aliquantifper  defatigari  ipfis  impunc  conceditur :  cxcrementise- 

nimplurimis  obuiuendi  impruJcntiamexuberantesa  fudoribus, 

&  labonbus  muitis  iuuantur;  uiribus  autem  uoJidis  pollcntes  a^ 

leuibus  defatigationibus  minime  oftenduntur  :  haudtamenmo- 

dum  in  labore  puerosumquam  excedere  conuenit,&tantomi- 

nu3,qiianto  primo  feptenario  uicinioresexliftunt,fiquidemin' 

tempcftiua  eicercitationisduritie  corporis  pueri  adau6tum,ana- 

.     tura  quam  maxime  comparati  inhibetur  auCtlo,  ob  quod  pae- 
j.detu.  la.     .         /  II       r  •  •     i  ■     /--   i  J      i 

e.T.7  pol.  aotribas  nonnuilos  iui  tempons  damnauit  Ualenus;  quod  plu$ 

«ap.  4.        acquo  pueros  exercerent.  fimiliter  &  AriAotelcs  improbandos 

iudicauit  Laconas,  qui  nimijs  labonbus ,  &  e.xercitationibuj 

pueros  cffcratos  rcddebant,ficut  &illas  nationes,  quacathleta- 

rum  habitumlaboribusin  puc:-:s  gcnerare  fcudentes  eorumcor- 

pora  dcformabant,aueumentamq.;mpcdiebant.  Na  inter  eos,qui 

Olympia  uicerunt,duo^uel  trcstantum  cxflitcrunt,  qui  ijdc  adole 

fcGntcSj&  uiri  fuil  uidoria  confccuti,  quod  pcr  uiolentas,&  pluri- 

mas 


Q^  V     A    R    T    V    S     :  irp 

AniaJpiicrisadliibitascxercitationes  unacumau(ftionecoiponsro- 
bur,  atqucuisaufercbaiur.  multumitaquecxcrceri  poaruntpue- 
w,  fcd  non  immoderate.  Hicme  multum  exerccndum,citra  tamen 
fudorem,ncfrigusmagi$ob(it,  &  c]uo  aduniuerfum  corpusin- 
calcftat.  Vere  plus,&uic|uead  ludorcm.  Auiiimnominus  mi- 
nime omuium acfta te ;  cjuando,  (quidquid dixerit  Ari Aotelcs)  ne 
qucfudare,  nequeincakfccre,  ncque  defatigan  omnibusabam- 
biente  acre  fatis  &  defaiigatis,  &  dcbilitatis  cxpedit.  Qui  tem-  f"''^  '''"' 
peratamuiiamnegunt,  cth  paucis  lupcinuitatibus  abundent,©:  -la.fuc. 
iccirco  minori  exerciiatione  indigcre  {lcundum  Galeni  fenten- 
tiam  uidcantur,nihiIominus  &.  ipfi  moderatc  exerceri  debcnr, 
neotiotorpcfcentia  mcmbra,  calorue  fbpitus  proprium,  &na- 
luralcm  liabitum  rcmittanr,  ncue  cxcrcmentaeriam  intempcra- 

B  te  uiuentibus  ncceflario  genita  rtrineantur.  Incontinentcs  au- 
tem  (icutmuItacxcrcmenta,muIto  que  humores  fuperuacaneos 
aggregantjitamultis  exercitotionibusac  labonbusopus  liabent, 
quac  humores  illos  cxcrcmentaquc  abfumant,quacue  profun- 
dos  fomnos  inducentia  fchcius  concodionem  adiuuent ;  flqui- 
dcm  Galenus  follores&  mefloie5,ideo  a  prauouiucndi  gcnere  i.  dealiai. 
minimumquidotfcndjrentit;  quoniama  labonbusin  protundos  "^- 
fomnos  dcmifli  etiam deterrima  probc  coqunt,  & ad  m eliorem  na 
turam  rcducunt;ideoifli,modoucI  crudorum  in  corporis  ambi- 
tu  latcntium  humoi um  copia ,  uel  uirium  dt bilitas , quac  hos plc- 
rumque  comitan  fokr,  uel  aliud  quid  non  prohibeat,  quanto  plus 
&diutiusexerccbuntiir,  tantomagis  fibi  confukntjliue  incale- 
(cantlokim  ,iiuefudent,fiue  ctiamleuiter  defatigentur.  Humi-' 

C<la  corpoia  multam  exercitationem  requirunt,quoamotusmul- 
titu.hnc  humiditas  nimia  exficcctur;undeiftatamdiiicxcrceri  po 
tcrunt,dontcfudorcitra  uiiiumdefedum  largus  cffluxerit,  f^cca 
minusexcrceridcbcnt,  nequeumquamcalorem,  fudorcmue  in 
exercendofe  exfpedare.  Fngida  quoad  tota  fccalefadapcrcipi- 
ant,  (xcrcitari  expcdit .  Calida  ucro  parcc  exerccnda  funt ,  nec  um 
<juam  aut  fudorem,aut  incakfcentiam,  aut  infignem  anhelitus 
mutationem  inipfis  exfpedare  dccct.  Calidapiacterea,&  ficca 
exigua,uelnulIaexcrcitatione  gaudcnt,ne  tam  caliditas,  quam 
(iccitas  fimul  augeantur .  Frigidis ,  Sc  ficcisratione  frigidiratis ,  & 
uiquc  ad  manifeftam  incakfccntiam  excrcitatione  opus  eft  ;  ob 
ficcitatem  a  fudorc  ualdc  cauere  debcnt.  Cahda ,  &  humida  mode- 
rata  cxcrcitatione  uti  conucnit ,  quoniam  pufilla  humiditatem  fu 
pcrfluamnondiminui[;multa  nimischquat,&cakfacit,indcque 
Gymnaftjca  P     iij  mor- 


%jo  s  L    T    B    E    R 

moibofasfluxiones  pai  erc  foler.  quocirca  ucliementcm  anlielitu  $7^ 

altcrationem,  uchcmcntcmq.  calefaftionem  ca  effugere  neccnum 

cft.  Frigida  porro  &humida  eatenus  excrccndafunt,  cjuatenus 

aiihclcnt  ,  incalefcant,  atque  etiam  paullifper  fudent>  Summar} 

iim  huiufcemodi  corpora  omniummaxime  exercenda  crunt,ita 

namq.  cxcrcmentitiac  humiditatcs,  quibus  opplcta  funt,  inaniun- 

tHr,calornaturaIisexcitatur,&:perbelleconco£tionesoinncsper. 

ficiuntur.  Dcmumualctudinarios,  quimoxamorbis  rcfurgunt, 

cxigua  admodum  cxcrcitatione  utidebere,ncmoignorat;quo- 

niamhorum  uircs  infirmacualde  exfiftentcs,caIorqucdebilis,&- 

mcmbracxficcata,fimulta  cxcrcitationeagitentur,non  pofllinc 

nonrummum  detnmcntum  fcntire  :  proinde  ifti  intraanhelitus 

mutationcm,intracalorisaducntum,  intra  deniquedefatigatio- 

nem  quamljbctcxercendifunt  :prout  tamenifti  rcficiuntur,ui-E 

resq.  crefcunt,  Sc  mcliufculi  cftc  coepcrunt ,  adijcerc  dcbcnt  exer- 

citationcs.Poftrcmoqui  exercitationibusinafructifunt,cum  pra 

uam  illam  confuetudinem  dcponi  deberCjiam  oftenderimus,prius 

expurgari  ab  humoribus,  &  fupcifluitatibus  exfegniticortis  (c- 

cundumGaleniconfiliumdebet,alioqui  pcriculum  imminet,  ne 

a  fluxionumperniciofismorbis  protinustententur  :dcinccpspri-. 

mo  parcifsimc  excrcendi  funt  per  aliquot dies ,  poftea  exercitatio- 

nis modus  paullatim augendus, quoufque ad  teiminum illum  per- 

ucntum  fit,qucm  inalTuctis  fufficere,&  citra  ullam  molcftiam 

calefateieexperientiadocuerit:eo  fcmper  (quod  flipra  quoquc 

demonftrauimus)  animaducrlb ,  omnibusimmodicam  exercitatio 

nem  nocere,  ncmpe  quae  pueris  incrcmcntum  adimit,  &  membra 

colliquat.uirisinacquales  intcmperies  gignit,  atque  febiem  in-  F 

6alen. }.  3  tcrdum  , ficuti  dc  illo  immodict  cxerccri  coafto  narrat  Galenus in 

fjrnip.  cau.  librodecjulsispraeinchoanribus-,  fcnibus  immcdicabiles  lafsitUr 

dines  ,  atquc  llccitatcs  parit;  omnibusquc  tandem  aliquid  fcm- 

per  bonicfflucre  facit.  Quamquam  Ariftotelcsij.  ethic.adEudc- 

muml]bro,ubiuirtutcm  medium  cfleprobat,excefrum  m  cxer- 

ccndo  dcfcdo  mogis  laudat ,  ficut  in  cibo  contrarium,oroi(inquit) 

ffOLjt^^JiTOauifXa.CV  fJ^lJTOiqTrDVOIC  vyiivoTiQ^v  twTTiplBoXnTn^iX- 

Xei^^iCiiq Kj  iyjvri^pv  ri  fxicra.cA' ^irn  Tpoipyi)!t?<hi->ligC7rip0o?^>)g 

&  quae  itquuntur-  Immodicae  auttm  excrcitationis  hacc  figna 

funto,dumarriculicaljdiorcscfredi  ftntiuntur^  dum  uniuerliim 

corpuiaridum,  &inaet;ualeapparctidum  in  motu  fcnfus  dolo- 

.       ris  cuiufdamulccrofifuboritui  idumlnbor  coaftc,&non  /pontc 

^106.5.      djmituiurjdumpoftrudorcmpilloifticctdit^ficutin  athletisim- 

modicc 


Q^  V    'A    R    T    V    S  25. 

AmodJce  exercitatis  euenire  conroeni(re  auftor  eft  Ariftoteles; 
dum  infblita  deniquc ,  ac  ualde  molefla  Lirsitudo  percipitur .  Tota 
itaq.  quantitatis  exercitationum  ratio  his  omnibus  a  nobis  pracfcri 
ptallt.  Quodfimultapariiculariaaquoquam  reperientur,  quaea 
nobis  aut  ignonita,aut  praetermilTa  uicleantur,illud  fciat,  nihil 
quodad  uniuerfamartcmneceiranopcrtinear,ene,  quin  uclexpli 
cite,uelimplicitea  nobiscomprchenfum  habcatur,quamquam 
etiam  multaeexercitationcs  funt,  quarum  quantitatis  terminum 
non  cxprcl$imus,quod  a  tcrmino  illo  communi  pracfcripto  eorum 
inenfuram  accipi  uolumus . 

De moJo exerce/tdi .  Cap.  XIII. 

Raeter  locum,  tempus,  «^  quantitatem,  quae  ia 
obcundis  excrcitationibus  fumma  cura  obfei-uan  debe- 
re  dcmonftrauimus,  adeft «3c modus ,  qui  ut  in  illii  ipfis , 
fic  in  plerilq.  alijs rebus  recte  peragcndistantum  potcft, 
ut,ni(iis  adhibeatur,cctcra  omnia  fupcruacanca  reddantur,  infini 
tisq.propcerroribusiauialatifsimcpateat.  Quadcrcmaximcad 
huiustraclationisablolutione|pcrtinct,utmoJu,quoantiquiin  ex 
erccndiscorporibus  tcnueruntjquoquetemponbus  noftrisunus 
quifquefanitatisftudiofusuti  nonlinc  fruilftu  poceft,(Srdebet,a- 
pcrtum  breui  fermone  faciamus .  Modus  i^itur,  quo  uetercs  ad  d- 
nitatcmu(bslegimus,fuitis,  qucm  Oribaiius  Pergamcnus  lulia-  ^.*i  ,  ' 
ni  Impcrxmedicus,  Actius  Amidcnus,  dc  Arabum  dodiisimiK  Lib.-o.t! 
Auiccn.  in  mcdiumattulerunt.  Viri  namquc&iuucncscKerceri-  lcrjc.i. 
Cdi ubi lotio  perfecta  concotlio  apparcbar,  taccibusq. alunm  exone  .  cip."/"* 
rauerant,maior  pars  fcfc  exfuebant,  mox  fricabantur  mediocritcr , 
ufqucquofloridus  colorinfummacuterc(ldcns,6cartuumflexi- 
bilitas  atq.  ad  omnem  motum  agilitas  pcrfuadebant  •,  perhicati 
oleo  dulci  inungcbmtur  -,  quod  ut  magis  artu';  quoflibct penctra- 
ret,  manibusundequaq.  prcmcntibus,<S:  e.\planantibus  apponc- 
banir^abuniTtionequi  hidatione  cxeiceri  uolebant,aut  pancra- 
tio.;  pulucre  confpergcb3ntur,alij  protinus  in  exercitationeni, 
prout  cuique  altcra  alten  utilior  atque  graoor  apparebat ,  dclccn- 
debat ,  perada  excrcitationc  paullum  quiefcebant,  deinde  ftngih  - 
bus,  uel  afperiufcuLs  pannis ftrigmcnta  a  corporc  cradebant,  quo 
fado  aliquando  rurfum  fricabantur  ,"^-7:>5tott-T;y.rix»rdida  fridio 
ne,  hmiliterq.  ungebantiiraliasinfole  .ahasad  igncm,  utCornc-  lib.  i.c.i 
LusCellustcftatum  faat:hcq»ferefemperbalneuraingredieban- 

P     iiij  lar 


iji  L' I  iB    E    R        <:: 

tiirconclaui  quam  maximealto,lucidoi,&fpatiofb,rariusreipfojD 
induentes  adcapiendumcibm-naccedebant.  Atque hic  totus  erat 
modus,quouelin  gymnafi;$publicis,uel  in  priuatislocismaior 
pars  liberorum  l»ominum,&  eorum  qui  ualetudini  curandae  &  bo 
no  habitui  comparando  rollemniter  mcupbebant,  frequenter  ute 
batur.  Necxjuifquammiretur,  quomodo  liberi  homines  fingu^ 
lis  diebustotcoi-poris  curisoccuparentur,  quando  omneshomi- 
ncs,nedum  clariores  quotidie  defricari  {bhtos  ,multi  auftores,& 
praefertim  Columella  trigeflmo  fexto  hb.cap.  memoria  manda- 
runt.  de  quo  defricandi  more  &  modo,  fi  Dco  placuerit  ,  ali- 
quando  trafitationem  huic  adijciemus.Ceterum  uerifimile fit  qua- 
plurimosalios  exftitiffe,qui  uel  negotijspubhcis,priuatisq.  impedi 
ti; uelnece(TarijsuariarumartiuiTiopeiibusJetenti;uel  aliqua  ua- 
letudinisrationc coafti  hoc  pa£to  minime  exercerentur,fed  fri<3:io  R 
nibus , & undionibus dimifsiscjuafcumq. poterant  exercitationes 
amplefterentui;  ficuti  &  multi  reperiebantur,qui  praediftaru  cauf 
farumaliquanullo  modo  exercitationibus  uacandi  otium  habe- 
bant;quibusomnibusexa(ftioreuittu,&fanis  medicamentisopuJ 
lib.  i.deci-  effetraditGalenus.  Verumenimuerocuaetatenoftragymnafiail 
bisboD.  &  laob  exercendi  comraoditates ab  antiquis  fabricata  in  ufudefie- 
rint  efre,neq.  gymnaflas,&paedotribas,neq.  aliptas,  &  renunfto- 
reshabeamus,aquibusfricandi,ungendi,tandemq.  quomodouis 
cxercendi  modos, atq.  commoditates  quaeramus, fat  eiitilhs,qui 
aliqua  neceflariaoccafioneimpediti  libere  fefe exercendi otiu ne- 
quaquam habent,ut  potius quomodocumq.  poflunt, cxeiceatur , 
quafemperin  c6fumm3taquietedegant;modoramehocunuob- 
feruent,  neftatimacibo  exeixitationes  eas  quasgratiafanitatisfa-  ^ 
cereuolunt,fblicitenimisadeant,fedfalteaIiquothorasunerpo- 
nanryquominusquafieripotefinocumentuindefequatur.  Porro 
^ui  fuaefpontis  fjnt,&  maiori  otio  proprioru  corporii  curae  libe- 
reuacare  queiit,liaecomniadiligenterobferuarcdebent,primout 
corpus  tii  a  faecibus  &  urinis,  tu  a  muccis  &  fputis  accurate  emunda 
rCjCaput  pedere,manu$,&  facie  ablucre  fludeat,  ne  exciementa  in 
uarijscorporilcauitatibus,atq,inipfoambitulatetia,amotuexcita 
tauaporationib.offendant^ftridisq.  meatibusnonnuquainfarda, 
autexercitationiscaloreeliquataobflrudionesjfluxionesq.  diucr- 
faspariat.  Secundoutcorpusijsindumentisobtegant,quaelabore 
jpfi  fuporaddere  ncqucat,quacucinterim  a  ucntis,fi  qui  erunt,  uel 
i  fiij^oretueantar^ant  ctia  fi  acftus  urgeat,feruoiem  nullopadoau 
^erc^ue  fouere  queantjnam  indumenta  nifi  exercitandispruden- 

ter 


Q^  V    A    R    T    V     S  i/5 

A  tW  acComO(lentur,praeter  impcdimentu,  quod  laboraturisin  mo- 
tupracftarcfblentin{lf»nc,faciuntquoquc,&ut  fincmotusdebita 
menfurafudet^&aliaiiicomodaruftineanf,  fi  quidem  fudoritain-    J-patti.po 
dutorum  fine  motu  multo  euenies,  veluti  Ariftocclcs  di/putat,  de-  pjrtic.  p/o 
teriorcftco,quialaboreemanat.&huiusargumetum  cft,quodita  ble.j. 
fudantcs  dccoloratiores  euaduntjCum  liumor  perfiimma  corporis 
pafl"us,atqueincalcfcensab  cxternoaercrcfrigerarinon  poflit,& 
indc  palloremfacilecontrahat,fimulq.corporis  perfpiratio  aqua 
gratuscaloremanarccofueuitaueftimeiitisinhibeatur.  Tertioob- 
fcruandumcrit, ut  remifle ,  ac leniter  unufquifq.  excrceri  incipiat, 
dcinccps  eius  intetionem  auineat  paullatim,  ufquequo  ad  terminu, 
quifibiconuenienjuidebitur,pcrucniat,  atqucuelicmentiam  rur- 
fumpedctentim  remtttereeatenusconetur,quatenus  fibiiamfatis 
B  fefc  excrcuilfc  dotius  cxpen  cntia  fentietmam  fubito  ab  intefis  cxer 
citationibus  incipere,non  (blum  imbecillibus,  fcd  etia  robuftis  cor  '"  '""u 
poribus  fumme  perniciofum  iudicauit  Galenus.Quarto  ii5,qui  in- 
ter  exercendum  fudant,curandum  erit,  ut  perada  cxcrcitatione  ue 
iles  fudore  madcfatlas  exfuant,  &  ficcas  refiimat,  idque  fi  fieri  pote 
rit  i n  loco  tepido,  aut  temperato, aut  faltem  n eq ue  frigido ,  neciue 
uentis  pcrflato.fi  etenim  humcfta  illa  indumenta  retineantur,  faci 
le  eft  carnibus  a  calore  relaxatis  iterum  fudores  imbibi ,  ficq.denuo 
corporis  meatus  obftruitur;  praeterquam  quod  panni  madidi  mox 
frigcfacli  horrorcs ,  fetores  ac  alias  moleftias  inducunt,  atque  inde 
febrcsinterdum  oriri  folcnt.  Quinfto  obferuandum  ent,ne (ficut 
etiam  fupraadmonuimus)poftcxercitationem  quam  primiiquieti 
fefe  dedat,aut  cibum  fumat,  fcd  blando,  &  valde  rcmiflo  potius  ali 
Cquomotu  vtatur,tatumqueacapicndiscibis  abftineat,  quoad  per^ 
turbatioilla,quafiq.corporisflu6tuatioacftuatioue,abexercitaiio- 
negenita  prorfusceflauerit,'eiq.tranquillitasquaedam,&Ieuatio 
fucceflTerit.Totus  itaque  erit  exercitandi  modus  Sc  ordo,primo  cor 
pusafuperfluitatibusquibusvis  emundare,caputpe(Sere,manus 
&  faciem  abluerc,fe  accommodate  inducre,tardos,(S(:  remiflTos  mo- 
tus  incipcrc,ad  celcriores,  8c  uehemeniiores  procedere,  iterumque 
paullatim  remittere,madefadiafudoreindumentae>f.icie,  blande 
poftremoniouerij&fcdataexercitationisperturbationecibumca 
pcre.  Atquchaec  devniuerfali  exercitationum  fpeculatione,  & 
mcthododifputatafufficiat.  Rtftatmodo  particulares  fingularum 
excrcitatioBumnatura$,atquecft"eiSujenariare.  quodinfequcnti- 
bushbriSj<]uantumfieij  porciitjplenepraeftarcconabimur. 
ExpUctt  Liber  ,^<trtu4 . 

AR' 


ARTISGYMNASTICAE 

LIBER.  Q^INC.TVS 

De  ordi»e  ngendorum^  ^  de  nonnullis fcitu  dignls,     Cap.  I. 

i^-.  Icuti  millusab  exercitatlonum  particularium  cogni- 
"^'  I  tione  frudus  exfpedadus  eflet,ni{i  reda  atque  uni- 
i!  uerfalis  methodus,quam  fuperiori  libro  abundefi- 
WyMl  tis(ni fallor)tradidimus,optime pofiiderctur^Ita 
r^S^}\  profeftoillainfru6luoIa,«cprot>emodti  vand  eua- 
deret,  nifihaccparticularium  fcrcomnium  exercitationum  trafta 
tio,quam  aggrefluri  fumus,illi  connevlcretur,  ficjuidcm  incerta,  ac  E 
fallax  ea  cognitio  videri  poteft,  qua  exercitatio  vniuerlali  quodam 
pado  acceptaiuuareintelligitur.Icd  fi  qualis  exercitatio,  quod  no- 
cumcntum,qu3mue  commoditarem  praefliarc  idonea  nr,cognoIca 
tur,  proculdubio  nihil  amplius  relinqui  coflat ,  quod  excrcitatio- 
num  quarumuis  fcicntiam  optantis  animum  explereiure  dcbeat. 
Et  iccirco  ne  inchoara  a  nobis  gymnafticac  traftatio  imperfeda  re- 
linquatur,in  fequetibusfinguloscxcrcitationum  iam  enarratarum 
elfeftus  profcquemur; atquc hos  cum  ex antiquorum  auftorum co 
probatiscxperientiateftimoni;s,tumcxrciipfius  natura  infpcda, 
quarneflc  ucram  condiciones  rerummuenicndirationemicripfit 
«j.Wetho.  Galenus ,  dicerc  conabimur.  Etne  citra  ordinem  totus  futurus  fer- 
mouagetur,  ita  materiamhuitifcemodi  dcdarare  inflituimus,ut 
primocamnVoda  in  corporahumanao:  unaquaque  cxercKationis  P 
fpecieemanant:a,dcindcincoramodafigillatim  expIicontur:nam 
i]lud,quodquapIarimis  medicamentiscuenire  ufucomprobatur, 
utfi  alicui  corporisparti,  &arte<51(.i!  profunt,  alijs  noceanr,in  excr- 
eitationibu3itemcontingere,nemoignorat.  In  explicandisprae- 
tereavtilitatibus,  atqucdamnisamcmbrisfuperioribusprincipiu 
fumentcs,utplunmum  !nultima,atqueinfimafcriatim  termma- 
bimus,  priustamcnillis  'jnarratis,quacnullum  corpcK-ispaiticula- 
re  iTvembrum  refpicere  uidebuntur.  His  autcm  fic  pertradhtis,  duo 
me filtcin  peradurum  clfc fpero :  Alterum  q>  maioii  faciliiate, fir- 
miorcquc  cognitionc  quicumquc  hacc  lcgent,  animis  eorum  infi<- 
dcbunt:  Altcrumqjhabitoa  uaktudinis  lludiofisexercitationuna 
affiduo  deled;u,uel  nulli  crrores,  uel  quam  paucifiimi  committenr 
Jur ,  ficque  dcmunimulti  eorum  peraiciolbrum  morborum  euita- 

buntur. 


Q_  V    I    N    C    T    V    S  1J5 

^buntur,quosde(idia,Iaborum  abftinenria^acexercitationisignoia 
tiononcontcmncndo$,qiiosq.intcinpcftiuusexercendi  ufusconti 
nuo  parcrcfolcrillud  naqucanaturacomparatum  cflcnoruntom 
ncs,  utilla,quac  corponbusnoftris  admota  infignitcrconduccrc 
animaduertuntur ,  eadcm  plcriiq.  magnum  detrimctum  intci.int, 
(i  ucl  nullo  pado,  uel prauo  ordinc,atq.  omnino  importune  adhi- 
bcantur.  quod  ctiam  in  cxercitationibus  ip{islcrecontingerc,iu- 
dicauitGalenus,ubircnptiunrc]iquit,eos,quiantccibos,atqucop  'nlib.deci 
portunefefecxerccnt,  haud  cxquifita  vidusrationeopus  habcre,  ^^  (-^j^ 
quin  intcrdumNaturac  in  ualctudinecommifrosdefeftuscoirige 
re,quemadinodum  ex  aduerfb  ilIos,&  accuratiore  uiftu,  8c  alLduis 
medicamentis  indigerc^infaperquc  natiuam  lanitatem  corrumpe- 
re,qui  neque  ante  cibos  aliquo  pado ,  neq.  oidine,  actempore  fer 

^UJtis  exercitationes  adeunt.  Cumitaque  taliordine,  quae  aduni- 
uerfam  gymnafticam  perficiendamfuperfunt,  praedidisadiunge- 
repropofitummihifit,id  ante  cetera  praefari  operepretium  eflc 
duco,nosin  fupcrioribus  gymnafticamfacultatem  non  incurati- 
ua ,  fcd  in  confcruatiua  medicinae  parte  collocafle.  Et  tame  omnes 
ueterum  medicorumfciflaj^ac  praelertim  Methodicos,quorurr» 
principesAfclepiades,Themifon,&Soranusexftiterunt  in  cun<flis 
fere  diuturnismorbis  curandis  exercitationesaliquasmagnopere 
commendaflt,utexlibrisCornelijCelfi,qui  Afclepiadcmin  muU 
tisfecutusfuit,necnonCoelij  Aurelianimethodici,arque  Arctaei  Dechronv 
clarifllmeintelligerehcet.  quodfimilitei  Galenus,(S.  qui  Galenil 
in  dogmaticorum  feda  funt imitati  magna  ex  parte  confirmarunt. 
Sedneuelme,ueliIIo$omnesenaflequisputct.;italentcntias  noj- 

Cftrasaccipidebercuolo,  ^.fgymnafticaprincipalitercircafanitatis 
confcruationem  uerfitur  ,  confequentercirca  curatiuam  :  nullam 
ctenim  exercitationem,  qualifcumq.  fit,  u(quam  reperiqs,  quin  ia 
{aniscorporibusab{quenoxaadminiftrariqucat',atpaucisquibuf- 
dam  exccptis,  nimirum  ambuIatione,geftatione,uedionc,ac  fimi 
libus,uixunaautalterainuenitur,quaeaegrotantibusimpuncc6- 
cediqueaf,immoilla,quaeadhibenturpotius  utremedia,quamut 
cxercitationes  commendantur,  cum  in  fanisomncs  cxercitatio- 
nesfolum  fiant,quobonamvaletudinem  tueantur,  optimumq.con 
poris  habitum  mducant :  in  aegrotis  uero  iccirco  cacdem  admini- 
ftrentur,utmorbo  expellendo  aliorum  medicamentonim  inftar 
cooperentur.  Quandoigiturantiquoruminuarijs  morbisexerci- 
tationibusaliquibusutendi  cofuctudincm  in  medium  adducemus, 
nonent^^ullusadmirationccapiaturjnosq.reprchendat^taquam 

gymnu- 


1^6  L    I    B    E    R 

gymnaflicam  foli  conreiuatoriaeinreruire  flatucrJmu$,<]UoniamD 
&  nos rei  ipfius naturam  prae  oculis  habentes, ira determinandum 
cenfuimus,  qucmadmodum  ueteres  alias  experietijs  affiduis ,  alias 
morborum  ccdicionibus permoti  paullo diuerfius fentire  cjuidem 
uifi  funtjfedreueraa  fententia  noflra  non  receflerunt.Aliudinfu- 
perhocin  locofumma  connderationedignum  exiftimo,quod,  li- 
cctin  multis  exercitationibus  diuerfusexfliteritantiquorummcs 
ab  eo,quibodieinufu  cflfereapudomncs,ueluti  pilae  excrcira- 
tio,lufta,d)fcus,pugnaeatque  fimilia;nibiJominus  cum  parum 
noflra  confuetudo  ab  antiqua  recedar,(olisq.accidcntibus  quibuf- 
dam,&  non  in  rei  naturad)flerat,fere  eofdem  ctftftus  quosilli  fuis 
attribuunt,nosnoflrisdarepoterimus,modounu,auralterumob- 
fcruemus,antiquo$unctionesac  pulucres  in  multis  excrcitationi- 
busadhibcreconfiieuifle,quasnullibodie,autquam  pauciffmifa-E 
ciunt;atquehocmultimomcnti  eflead  uanandasutrorCiquequa- 
a.adiaeta.  litates,quando  dehisHippocratesuerba  facicnsfcripfit,  txercita- 
imtafine.  tionesin  puluere,  atqueoleomagnas  dilfercniias  fu(ciperc,cum 
puluis  frigidus  flt,  oleum  uero  calidum  atqueinde  onatur ,  q^  liic- 
me oleum  corpus magisauget rrigus prohi bcns,  ne quid  a  coif  orc 
demaf.Aeflate  uero  caliditatis  cxccflum  faciens,  carntm  liquar, 
cum&:atempore&olco,aclaborecorpuscaltfiat;qucmadmcdum 
ex  aduerfb  puluisin  aeflatc  magis  augct,feruorem  acris,  6c  corpo- 
risremittens,  inhiemeautem  frigus,&algorem  inducit.praeterea 
maiorparshominum  femel  dumtaxatin  uefperefaturabaiur,no- 
iirates  bi s  ci bos  fumunt ,  quod  item  non  paru m  refert ad  uariandas 
exercitationum  ccndicioncs.Vnde  cuide  ncflritemporisexeici- 
tationibus  aequum  iudicium  ferre  optaui.rit,  dtbcbit  quid  un-  F 
£^iones,  &  quid  una  diei  faturatio  importent,  exafte  penfitare,  to- 
tumqucilludnoflris  adimentes  in  reliquiseofHem  uel  parumdi- 
uerlbs  efledusexiftimare. 

De  fmguUrum  exercitationis  dijferentinrum  ejfeciibus 
Cap.  U. 

Res  praecipuas  excrcitationum  differenriasab  antiquis 

Medicis  excogitatas  fuifle  (atis  conftat,  quaru.m  pnma 

excrcitium  tD^^^rxevar/JtcV^fiuepracparatorium,  alte- 

ra^^-S-i^a^^TEt/T/xoV,  tertia  fimph  citer  exercitatio  nucu 

pata fuit.  Exercitatione praeparatoiia/acultatem cogendi, meatus 

corporisdenfandi,  eorumquelaxitatem  corrgendiobtinere,fcri- 

pfit 


.  Q_  V    I    N    C    T    V    S  lii 

ApfitGalenu;.quadeciu(Taathlctac,c]uidenntatecorporuinrudo-  i-^  tn.  val 
rcsimpcdirc,&'  confequentcr  robur  confcruare  ftudebant,  antc  "Jg^u  ^^ 
ccteras  cxercitationcs  praepararoria  vtcbantur.quam  item  vfurpa-  cap  3. 
bant  quaplurcs  homincs  poft  coitum,ut  laxitatcm  corporis  in  mo- 
tu  ucnereo genitam  cmen Jarcnt  de  mcridiano  coitu loquor,  cuni 
cx  nodurno  oborta  lavitas  fitis  a  fbmno  curarctur.cuius  rei  gratia 
magnopcrc  Soclarum  laudarc  foleo ,  qui  apud  Plutarchum  noftii   '  ^^/"P' 
coitum  ob  hoc  cxerceri  debcre  aduerfus  Epicurum  mcdicum  gra-  nbr  i.  c.jj. 
uifsimedirputat.ficutiquoquePaulhrententiam,Galeni,atq.Ae-   ^  :p'<l 
tijopinionibuspraeferreconfueui^dum  is  contra ipfbrum  placita  cap  g  "^ 
tcmpus  concumbendi  fccundum  cibumin  uefperc  antequnm  (b- 
mnus  inuadat,  opportunu  cxfiftere  credidit:  quo  J  lafhtudo  ex  coi- 
tucoiitrattaobdormicnti  ftatim  remittatur.  Exercitationem  apo- 
B  therapeuticam  tam  pro  exercitationisparte,  quam  profpecieaccc- 
ptam  corpora  ab  immodicis  laboribus cxfuda  emollirc ,  meatusq. 
corporisrclaxandoeYcrcmentapurgare, traditumeftaGaleno:un   jdetu.ua. 
de  iure  merito poft  uehemetiores exercitationcs,  poft  uigiHas,  poft  "P-^- 
macrorcs,  a  quibus  corporum  meatus  clauduntur ,  uiresq.non  pa- 
lum deprimun tur ,  vt plurimum  adhibebatur :  in lis quoque com- 
mendabatur,  qui  palaeftraelaboribusaftueti,  ob  uitae  negotia  co- 
gcbanturillosdimittere.  Exercitationisfimpliciteracceptaeditfe- 
rentiae,quae  ab  extrinfecis  defumebantur ,  eos  efteftus  patiunt, 
quos  locorum  ipfbrum,  a  quibus  fumuntur,condiciones  produce- 
rcpolTiint :  ^Siideo,  quiin  calidislocisexercetur,magise\uruntun 
qui  in  !iumi.-lis,huiTiidiratem  contrahunt,(icquede  lingulis.  corpo 
rarnamqueabexcrcitatione  rarefi>5tafaciIlimedifponunturadim- 
C  bibendas  qu  ,nibetaeris,&locorumqaalitates.  De  difterentijsab 
utcndi  moJ.isacceptisin  hunc  modum  decernendum  erit,  q^exer- 
cftationes  perpetuie,  (lue  continuatae  &:aequabiles  magisdelaf- 
{Jtnt,qQam  ina^quabiles.ratiocftc-adem, quamattulitAriftoteles   ^par  pro- 
inproi>lcmatibus,u!dclicetmembraamultomoturefrangi,atque  ''^''^•'  ^'** 
multumeflemotum,quiu:v.isCi:continu.iseft  acacquabilis.inae- 
quabilem  ucro  nonidcoiic  dclaftare^qnia  exmutationc  nafcitur 
requies,  laborq.omnibuspartibusdiftributusafingulisminusfen- 
titur:quaitidcmi-atione  inotusintcrcifas^ac  ordtnatusminorcm 
dcfatigationem  parit,  nimirum  cuni  interrupno  q.iicte.n  ,  quies 
lafsitudinisminusinducat.  Exercitationescumoitoperaftae  non 
modo  pracfentem  iaflitudinem  mitigant^ueruinctiam  faturam  ^p- 
liibcnt,ficcitatemq.arcent,acadmotuspromptitadincm  maiorem 
gcnerant :  cuiusrei  gratia  Polho  nonaoenariusaetatvmfuam  oleo 

extrin- 


HB  L    I    B    E    R. 

extrinfecus  adhibito  acceptam  refercbat .  Quae  cum  pulnerc  fiunt 

exerciiationes  praeterquamquodfrigidiora  conferuant  corpora, 

cfficiunt  quoque,  nefudor  ita  faciliter  elfluat ,  ncue  illa  tantopcrc 

capu"*'  defatigentur.  habetnamque  puluisex  Galenifententia  emplaftt- 

cam  uim,refrigcratoriam,acrepercu(foriam.  ut  no  temcre  is  prae- 

ccperit,  iuuenestemperatos ,  dum  in  calidioribus  locis  cxercentur, 

puluere  uti  ,t]ui,  fi  pinguisfit,  corpus  excrcitatum  mtnime  exte- 

nuat;fin  autem  a(per,infl;ar  pumicofi.ucl  acer,qualis  nitrofus,exfi- 

$.3  tu.ua.  ftat,exercitationes  eo  peradae  mirum  in  moJum  cxtenuant.  Intcr 

"P '•         ditferentiasab  ipfius  motus  cjuantitatibusdefumptas  primaefunt 

,         .      multae,paucae,&  mcdiocres.  Multascorpus  ficcare,  mediocres 

Loeo  cita-      i    r  j^         r   ■    r   ,"   }  r 

to.  ODclum  reddere,  lcnplit  (jaienus.ex  quo  liquet  magna  cum  ratio- 

S.ckronic.  neCoelium  Aurehanum  inter  Methodicos non  infimumadpro-  £ 

Sccin'       hibendam  polyfiichiam  multas  excrcitationes  commendaffe.de 

Prob.14.     cjuibus  etiam  locutum  exiftimo  Ariftotelcm,  quando  fcripl:t,exer 

citationem  idcooculoium  acumini  obefTe,quiauniuerfumcorpu$ 

ficcando ,  inJurandoq.pupillae  cutem  confequenter  indurat,  atq. 

ita  uiuendi  acuties  impeditur.  Ex  dirierentijs  quoque  a  motus  qua- 

titatibus  fumptis  magnae  exercitationes  magnopere  calefacmnt, 

excrcmentainaniunt,  fudorescient:minushismediocres,minimc 

omnium  paruae.  Interdiffercntiasaqualitatibuscaptas  fecundum 

G»le.6.dc  Galeni  fententiam  acutaexercitatio, fiueceIer,autucloxcorpora 

mor.uula.  extenuat,carnes,&  fuccos detrahit,ob  idque a  Galeno, &  Aetio  ad 

«°de  tu  ua   curandam  polyfirchiam  prae  caeteris  commendatur :  lenta  ,  atquc 

&lib.6c.3  tardapingucfacit,&crafi^tieminduci:tmediocnsinterutraquemc 

14.  Meth.    dios eifcdus  producit.  Hxercitatiouehemens  atque  robufta  calo-  p 

.  jaji      rem  quidemnatiuumauget,fomnosprolundosgenerat,&conco 

Gal.dcpu    quendiscibiscrudisq.humoribusconfert,  atcaputabillarepletur» 

•f  ■  quocirca  mirari  foleo ,  cur  Celfus  fcripfcrit  infanientcs  omnes  uc- 

hementerexercciidebere.Valcnscxercitatioroboriaugcndocoi» 

ducit.  Remida  uerolanguida,acimbecillis  uti  praedi6los  etfeftuJ 

oblcuriffimeparit:fic{anitati,achabitui  bonominimumiuuamen- 

tum  affert,potiusq.aegrotantibus,ac  ualctudinanjs  quamfanisac- 

commodntur.  Inter  has  autem  mediae  tum  minus ,  uehcmentibuj 

ac  robuftis,tum  magis  remiflis  &  debilibus  effeftus  eos  producunt» 

&  iccirco  fanitatis  conferuationem  non  parum  adiuuant  His  ig! tur 

jtadeterminatis,iam  facileeuadit  cuicunqueuel  mediocri  iudicio 

praedito  intelligere,  quos  efFe<fius  fingulae  cxercitationes ,  quate- 

nus  aliquam  ex  antedidis  habcntdiftcrentiam ,  producant .  quod 

tametfiin  recenfendis  finguhsnonabf^ueanimadueifionefuisla 

cis 


Q.  V    I    N    C    T    V    S  1^9 

>  cis  piaetcnreftatuerimus,nihilominusluudinutiliter  nunc  i^u6- 
cjue  explicitum  fuiflc  credo,  quando  iam  (aepius  dcmoftratum  eft, 
uniucrfalcs  huiufccmodi  rcruni  traftationes  ad  integras  illarum 
notiones  acquircndasmagnimomcnti  efle.  lllud  hocin  locodire 
oportct,  infupcnoribuslibrismultadeg}  mnaflicabellica,&athle 
ticanosdifleruifle,utexprcf$iustotamedicaegymnafl;icaenatura 
innotefreret:  atin  fcquentibusde  medica  dumtaxat  fernionem  ha- 
bituri  fumus.  eo  quod  illarum  eftedus  cognofcere  parum  omnino 
confert,adid  g>  opfamus,aflequendum,folo$que  fanitatctn,auc 
morbos  rclpicientes  addilccre  futficit. 

Defaltatoriateffeclibus.  Cap.    III, 

■■■""'^  Vicumque  falta tion um  (pccies  apud  uetcres  in  ufii  habi- 
tasaccuratc  contemplari  uolucrit,  eaordinetemporij, 
rationc,proportione,harmoniaquemuficanoncaruif- 
fc  lciet.  &  iccirco  noftra  tripudia  /2a.A\ia-f^ovc-,  ac  gefti- 
culatoriosmotus,quostamniuliercsqu3muirihodiead  libidincs, 
&deliciasexercent,illisnonprorfusdiflimilesexftarccenfebit.Vc 
rumtamenillud  inter  antiquorum&noftras  laltationes  interefle 
nemo  non uidet,q>,  ficut: illaealiquando  fanitati  inferuiebant, ita 
noftrae,  uel  numquam,uel  raro  hoc  fineperaguntur ,  utualetudi- 
nis conferuationem  adiuuent ,  quippe qiiae ut  plurimuin  poft  ce- 
nam  ,  atque  nofte  inter  ipfas  commefationes  exercentur,  qnando 
potius  quieti ,  &fomno  uacare  praeftaret.  unde  fi  faltatio  opportu- 
nc,  quemadmodummaiores  noftrifaciebant,&  quemadmodum 
^^cunftas  exercitationes  perag!debere,fuperius  dcmonftrauimus,  lib^-*-"- 
adminiftrctur,quin  commoda  multapariat,infitian  minime  pote- 
rimus.  Cubifticamnaque,quamprimarn  cius  fpeciem  fuiffe  dixi- 
mus,bracJaia  cori-oborare,fimiliter&crura,nimirum  quaepotiffi- 
mum  agitentur,quiuis  intelligere  poteft.  Itaque  qui  brachia  robu- 
fta  corpusq.  undequaque  flexibile  habere  cupiunt,hac  exeicita- 
tione  frequenter  utantur .  cetcrum  quia ,  dum  in  caput  filtatur,il- 
ludqueadterramfle(^tur,primocaputualde  replen  neceffarium 
eft, fecundo  uifccra  omnia  quaffari^inteftinaq.fuis locis  dimoueri, 
&tandem  dorfum  acarticulos,  qui  in  flexionibus  uehemcnterco- 
inouentur,magnoperepati,rationi  confentaneum  eft,  idco  fligerc 
ipfam  expedit  iis ,  qui  ulla  ex  parte  caput  debile,  uifcera  infirma, 
lumbos,articulosque  imbecilles,  uel  natura ,  ucl  cafu  aliquo  fortiti 
lunt.T€rtiae  ialtatoriae/|)ecjei(delccundainfequenti  capitetra- 
-       .       -    -  ,._.  ^abitur) 


Z40  L    I    B    E    R 

ftabitui)quam  ueram  orchefticam  appcllauimus,<]uam  plurimaD 

apudantiquosrueruntgcnera,  quaefereomniahodieaboIita,uel 

faltem  non  ufitata  efle cum  conftet-,  fuperuacaneum  foretfingulo- 

runictfeftuspcrcenfereuelle.  proindelateritillaadnotafle^inqui- 

bus  praeflandis,&  cunfta  illa  conuenifle^tque  etiam  noftram  con 

i.de»l>ra.  ueuire  uerifimile  uidetur.  ^eio^voyjctv  tzcmm  fiuemanuumgefti- 

propcfine.  culationcm  attenuarc humorcs ,  atquefurfum  carncs  trahcre,p]a^ 

cuitHippocratifiuePolvbo. quam  fimiliter  in  inueterato  capitis 

Lib.  i.cur.  tlolore,ubi  pauUatim  malum  foIuitur,commendauit  Aretaeus,ue- 

chr.ca.i.     Juti &in  ucrtiginofis,  epilcpticis,  coeliacis.  Saltatiodemum,  quac 

motuuniuerfum  corpusca]cfacit,arcendisrigoribus,  atqueetiam 

nonnullistrcmoribusualdeaccommodatur  :priuatim  ubi  ftoma- 

chus  in  concoquendo  laborat,crudosue  humorcs  aggrcgatutile  re- 

medmm  exfiftit.practerea  labantes  coxas,infii  ma  crura,male  tutos  ■t< 

pedesjufi^ueadeoconfirmat,  corroboratquc,  utpaucainucuiatur, 

quae  fimile  auxilium  praeftare  queant.  nequeitidem  alteri  cedit 

huiufccmodi  excrcitaiio  in  extrudendis  a renibus,fiue uefica  lapil- 

inli.dena  lis.  Cactcrum qj pracgnantibus  mirumin  modum  noceat,tefta- 

tiirapueti.  (um  rcliquit  Hippocrates,ubi  cantatrici  mulierj,quae  ne  calu- 

mniasfubiret,uterifetumabiicerccupiebat,confu]uit,  ut  faltarer, 

pollicitus  ea  faltatione  conceptum  corrumpendum  elfe,ueluti  po- 

ftea  contigit.  Quiciique  uero  caputdebile,  ac  uertiginofis  aftedi^ 

bus  obnoxium  habcnt,  proculdubio  ab  illis  circuitionibus ,  uerlu-' 

ris^motibusq.continuisofTenduntur:  fimiliter  oblaedunturqui- 

bus  oculi  illacrymantur,aut  in  uidendohebetemaciemhabent, 

perindc  namque  in  tripudiationibus  alicui  cuenit,  ac  in  rotationi- 

Dus,in  quibusficpeoculi  tantumdetrimentumpatiuntur,utnihil 

omnino  uideant ,  atque  interdum  cadant.  Renes  languidos ,  &  fii- 

pcrcalefaL^os  habentes^feminisq.fluxum^-jovo/oyo/ttca  Graccisuoca. 

tum;t[ualibet  dccauflaincurrcntcsafaltationibusabftinereconue 

nit :  alioqui  corum  aftcftiones  ex  motu  calefacicnte  magis  recrudc- 

fcunt.  Atquehaecomniaamedi£taintclliganturde  ea  faltationis 

fpcc!C,quam  antiqui  finc  armisobibant.  cj)  fi  quis  armatae,quam 

uoC3runt,faltationis  condiciones  pernoiccreaucat,in  huncmo- 

dum  uere  atq.  brcuiter  ftatuere  rcm  potcrit,  uidchcet omnia  quac 

abi]lagignunturuelbona,uclmala,eademabhac  effici,  nifiquoj 

armata  uchementius  mcmbra  cxercet,  magisque  illa  incalekere,  8c 

t.dcid.va.  fudare  facit.  ob  quod  Galcnus  inter  uchcmentes  cxercitationej    , 

nonin  poftremoloco  pofuitjdum  quis  graui  armatura  teduj cc- 

Jeriteragitatur.  .i 

De 


\ 


Q    V     I     N    C     r     V     S  24t 

DeiHdorUmfiUeejfeclthus.  Ctp.  IV'.       f 

■■  Tr.;-  -.:  ■  .  .   ,  ■ 

JVdorum  pilaeantiquitu?  quamplurescu  apud  Latinos,  "•«•  *J- 
tuapudGraccoscxftitiircfpccies.ahundcin  fecundd  li- 
broindicauiniiis:  es:  quo  nullumoperaepretiia  eft  lioc 
in loco,  ubi  (blas  exercitationu qualitatcs  explicare  pro- 
pofuimus,  ea  :lem  repctere :  illud  diitaxat animaduerti  uolo,  quod 
&cCi  noftraludorumpilacgeneraucterumgeneribus  undequaq^ic 
non  correrpondeai>::runttamcnmagnaex  partcualde  rimilia:>3£ 
idcoeorucooioditatcs  atq.nocumentafingulatim  enarrare  ftude-  -' 

bimus,  ut  factanoftroriicuilliscoparatione,  quidconferant,  quid- 
ue  noccant,utraquc  fimul  cognofci  poflit.  fed  ne  tra^ftatio  ifta  con- 
fiindatur^ficutalias  recimus,primograecosludos,deinde  latinos 

B  profequemur  eodem  ordine,quo  fupra  ufi  fuimus.In  eo  etenim  co 
uenire  curufla  harum  exerciutionumgenera  cenfuit  Auicenna,  q»  li  i.  fcn  j. 
fbriesexfiftiat.Hocpraeiereacommuneexomnibuslmiufcemodi  Joc.ici. 
Itidiscommodum  percipitur,ut,qui  in  ipfis,uel  ipforum  aliquo  fcfe 
exerccnt,  promptiores  ad  motum  reddantur,  iisq.  uitales  adtiones 
J-oborentur:pcculiariteruero  paruaepilaeexercitatio  interuelo- 
c^citra  uiolentiam  &  robur  collocant  Galenus  atq.Pauilus,  cuius  y^^  ,^c  "g' 
meritocorporacraffa,utfimiles  exercitationes  faceredidlum  fuit, 
attcnuat.  idebq.  apudNoniuaLuciliofcriptuminuenitur,Ciiftu-  „ 
dioin  gvmnafioduplici  corpus  ficcaflem  pila.Prima  autem  paruac  „ 
l»Taccorum  pilaefpecies,fecundum  Antvllifentcntiam,carnefol'-  o.ili  Ifb. 
dam  redditybrachijs,  dorfo  atq.pullulantibuj  coftis  magna  utilitate  ^•'^'^  '"^- 
praeftat,cumq.  in  ea  exercitatione  crura  magnoperelaboret  ad  ac 

Cqufrendumroburnonparum  proficiunt.  Sccunda  exercitationis 
paruae  pilacfpecies  pracftantifsima  reputabatur  olim,g»  corpusla- 
num,&  promptum  ad  motus  cum  robore  coiundlo  praeftat,adfpe- 
ftum  firmat,  nequecaputreplct.  Tertia  uerofpeciesocuIos,atque 
brachia  i  uuat.fpmac  proptcr  inftexioncs,  quae  currendo  fiunt,  co- 
inodum  artert,crurapropter curfum  mirum  in  modum  firmat.  His 
porro  omnibus  par  uae  pilae  fpeciebus  cunfta  illa  couenire  cenfeo, 
(juae  Galcnus  in  libello  fuo lUis dicato , paucis  uerbis coplexus  eft, 
uidelicet  qjtumanimorum  uirtutem  pariant^tumomnescorporis 
panes  accommodate  exercen Jo bonam  corpons  ualetudinem ,  ac 
membrorum  concinnitatem  efficiant.  Pilac  magnae  fpecies  prima 
fecundum  Antyllum  totum  corpus  firmat,  cumq.ad  deducendatn 
inframaieriam  uehementcrcooperetur,capitiin  primis,  cuniftisq. 
fupenonbusparnbus,nonignobileiuuamcntu:n.  atlcrt.de  hoclu- 
m^iujj  Gymnaftica  Q^  do 


X4a  L    I    B    E    R 

tib.?.       dofermoncmhabiufle  puto  AlexandrumTrallianum,  quatidoinD 

^"    ''      curationepriapifmirphaeraeexercitiumcomcndanit,quo  materia 

■  "  indiuerfumretrahatur,&(piritusflatuletusdigeratur.  Secundafpe 

cics,c]uae  plus  iufto  magna  pila  peragiturdum  proiicitur,&:utiaq. 

manu  propter magnitudine emittitur,biachi3 firmat, fed  nimisdu 

las  pl3gasinfert,obidq.nonmodoaegrotis, autconualelcentibus 

cft inutilis,  uerum  etia  benc  ua'    itesimmodica  defatigationc  affi- 

cit.InanispiLi,c}uam  tcrtiam  eticcimus,acq.  cxercet,acmotona,in 

qua  curntur,attamen  non  admodum  facilistft,  neq.apta,  atq.iJeo 

lib.j.c.ult.  omittcndameaefleconfulitOribafius  ex  AntyHifententia.Pilae, 

&  magnae &  paruae  exercitationem  vertiginofis  obefl^e iudicauit 

.j.c.u  t.  Aretaeus,quoniacapitis,&oculorumcircumuolutione$,atq.inte- 

tionesuertiginesalferunt  Coryciexercitationeminteruelocesad- 

iuimerauitFaulIus,quascumdidumanobisfitcorporacraffioraat 

lib.5.c.ult.  tduare,fummarationeCoehus  Aurchanus  addiminuedapolyfar  E 

x.ddiaeta,  chiam  hac  exercitationc,qua a  Graecis  corycomachiam uocarifcri- 

bit,adeo  probauit,fecutus  in  hoc(opinor)  Hippocratem,  qui  corjr 

ccmachiam,&chironomiarh  idem  praeftarequod  luda  tradidit. 

Hocexercitationis  »enus  iudicauit  Antyllus  mufculofum  corpus 

reddere,  roburq ,  afierre,  &  praeterea  uniueifb  corpori  aptari,  nec 

nonobplagas,quasinfligit,omnibusuifceribusidoneumex(iftere, 

Aretaeus  item  in  elaphanticis  xo/avxo/SoA/W  laudauit.fi  tamen  quis 

plagas  in  pedore  a  coryco  fren  folitas  cotideret,  facile  fentiet,  eos, 

qui  pedore debili  uexatur,  fimili  excrcitatione perichtari,  & qua- 

doq.contingerepofTeutinthoraceuafarumpatur.Atquetot.quac 

de  pilae  Graccorum  ludorum  qualitatibus  dici  poflunt.  Succedunt 

lufus Latinorum  genera ,  quae  <&ab  ipfis  quattuor  fpeciebus  com- 

plexa  omnia  in  ufum  fanitatisreceptafupcriusdemoflrauimus.  Ho  *". 

rum  primum  locum  obtinet  exercitatiofolleafta,  quaeuniuerfum 

corpus  ex  ercet,  fed  dum  brachijs  impellitur,  dorfum  in  pnmis  atq. 

li.i. chro.  brachiafirmat.ob  quod  Coclium  Aurehanumdehoc  pilae  ludo 

"^"*'        uerba  fcciflfeexiftimo,  quadoinepilepticishumeros  fphaeraelufu 

exercerimandauit:dum  ueropugnisemittitur^manibusmaioruti- 

litas  contingit:  ambo  tamen  uifcera  adiuuant,  calculisq.a  renibus, 

&ueficaextrudendismirificeconferunt,  coxas,&cruiaimbeciIha 

In  tius  vi-  confirmant.Nam  Auguftum,  quihuiufcemodiaffediibuscorporis 

la.  c.8o.  &  folicitabatur,  eorum  gratia  folliculi  exercitiu  (utrefertSuetonius) 

jj.epill.  I.  adamafleopinoiiquodciipraccipuefupenorespartcsexerceat,  iij, 

ib.j.c*.    quicitatamaluumhabet,&quostremorcorpori$exercet,  non  fi- 

ne  ratione  Cornelius  Cclf  us  prodeflTe  fcripfit.Hanc  etiam  cxercita-» 

tiouem 


CL  V    I    N    C  iT    V    S  »4j 

^A  tidhem  intellexifleaiWtrorPlinlum , cum  Spurinae  prudetifsimi,  Epift.i. 
>^:{anitatij  ftudiofirsimiuirirationcmuitacobferuatam  explicans,    '  '^' 
Ccfe  pila  mouere,  atq  ue  ta li  exerci tarion  i$  gcn  cre  cum  (enedute  pu 
gnare  folitum  (cribit.ut  ueredixenr  Martialis: 

Fo//e  decet  pueros  /iidere^fo//e  fenes.  Ljjjj^ 

Pila  trigonalis,  quam  paruam  fuifle,  &  tertiac  ab  Antyllo  {jieciei 
defcriptae  correfpondere probauimus,  coldcm  plane,c|uos  illa,ef- 
fedus  producit :  peculiaritcr  autcm  oculos  exagitat,excrcetq.dum 
eosintedcrcfemper&modohiic,  modoilluc;  modo  furlum,  mo- 
do  deorfum  conuerterc  ncceflTanum  eft  quocirca  iureincrito  Ho» 
ratiushuiu(cemodiexercitationemI;ppicntibusobcfl!ccecinit. 
Lufumit  Maecen.js-tdormttum  egoy  irgi/ittsq, 
Nxmcj  .p:/a  /ifp/s  damnofum  ^  /iidere  crudis. 

B  (ane  iacrymoli  atque  lippitudinc  infecii  oculi  a  cjuoIibet,uel  mi- 
nimo  motu  magis  esaccrbatur.cjuics uero  cos  reci eat,iuuatq  ficutt 
&crudo>  .diximusenim  nullani  exercitationeobenndamefre,nifi 
peradacibiconcoftione.  Hxquofit,  utncq.pilae  lufus  ullo pafto 
conueniat,  quibuscrudi,arq.indigefticibiftomachumadhucmale 
habcnt:  ueluti  fortc  VirgiIiusaIioquiflomachodebilinatus,tunc 
crat,  quando  de  ipfb  fic  Horatius  fcripfit:q)  fi  qui  funt,quorum  uen 
tres  atq.flomachi  flatibus  repleantur,&  prae  frigoredoloribus  iie- 
xentur,  tantum  abeft ,  ut  exercitium  pilaeipfis  ullum  nocumetum 
inferrat,ut  potius  calefaciendo,  flatusq.infigniter  difcutiendo  non 
exiguamutilitatem  praebeat.quaderelaudanduseft  Coelius  Au-  Ll.^.cht».' 
relianus',quiinterceteras  procoliciscurandisexercitationespilac  "^'^' 
ludum  praccipae  commendauit :  quomodo  item  ftomacho  imbc' 

CciUibus  fimilirationecommodum  cifc  tradidiiCornelius  Celfus,   '  •'•'•«■• 
Paganicapihoblatitudinematq.duritiemdifficultatealiquanon 
carebat,  & iccirco  potius rufticis,  & duris corporibus,  quam  urba- 
nisconueniret.hodienequepermittendum  foretualetudinarioj, 
fenes,atq.pucros  huiufce  gen  eris  motu  exerceri.Haipaftum,  quod 
cum  Graecorumharpafto  conuenire  demonftratum  eft ,  inter  ce- 
lsre$&  uchementcs  exercitationes  adnumerarideberquo  circa  at- 
tenuare,ei{crementa  cxinanire,caIorcm  augcre,  robur  efficere  po- 
teft :  praecipucautembrachia,&humerosconfirmaf, quinimmo 
dum  inuice  congredientes,  feq.ne  conftitutus  in  medio  excipiat  pi 
l3m,mutuouetanteslaborant,maximumid  uehementifsimumq.  Gal.lib.  dc 
eft,multis,utpotecolJi  obuerfionibu$,muIti$q.palaeftriciscomple  f*'^-  *•*■ 
xibus  commixtum  ,  adeo  ut  caput,&ceruix  colli  obuerfionibuj, 
laiera  ucro  thoraxq.&  ueter  facici  clationibus,  dcprefsjonibus,  ex- 

Q^i;  pul- 


144  ^'       L    I    B    E    R    '    O 

puKionibus,  obniKJbiis ,  alijsq.palaeftricis.prebchfionibus  fatigeft-D 
tiir,  quibus  etiam  exercitationibus  lumbi,  &  crura  non  parum  ten- 
duntur.  Eticcirco,  qucmadmodum  fanos  ac  robuftos  harpaftlim 
magis  confirmat,  ita  eos magnoper.e  laedere credendum  eft,c}ui  uel 
caputdtbile,&  collum  infirmum  habenr,uel  quibus  in  thorace  ui- 
tiumaliquodreperitur,autqui  renes  lumbosq.fupercalefailosge- 
runt.  Atquehaecfunt^quaedepilaelLidorum  efteftibusprofaniT 
tatis  iludiofis  ab  aui^orjbus  determinata  inucniuntur. 

Dc  lu6tae  commoditatibu-s,^  incommoditAtibtu,        Cap.  V, 

V(^a,  quae  fere  fcmper  ab  antiquis  in  magno  ufu ,  atque 
exiftimatione  habita  fuit,tametfiamedicis,uti  dixi- 
mus ,  non  admodum  ad  fanitatem probata  (\x. ,  hodieq.  E 
a  nobilibus  nc>ghgatur_&  quafi  a  folisrufticis  co  modo, 
qup  apud  Prifcos  ab  athletis,  exerceatur,  nonnulli  tamen  eam 
ctiam  pro  fanitatetuenda,atque  pai-ando  robore  in  ufu  habeot, 
quosfortallcquampluresalijimitabuntur,  fi,quemadmodumha- 
^lenuscttccimus,eiuscommoda,atqucetiam  incommoda  abau-  "" 
(ftoribus  longaexperientia,  acuatuiali  ratipne  obferuataipfis  in 
mcdiumproponemus,  Quod etenimJii^3auehi3mcns,atque  mar 
gnaexercitatiofit,Galenus  &  Auicennaprae  caeteris  fatis  tcfta- 
lumrdiquerunt.  unde  certum  eflefuiuis  poteft,ab  hae  ipfaea-. 
dem  proficifci,quae  a  fimihbus  exercitationibus  prouenire  ian> 

lib.i.c.8.  declarauimus :  illud  addcndum  erit,, pofTe luvlam  ficwti  antiquiori- 
bustemponbus,ita&nuncquadrupIiciter  fieri,aliasfuprapaui-; 
mentuni  ,  quod  genus  a  Plutarcho  pancratium  uolutatorium  Fi 
iiuncupari  praediximus :  alias  erefto  corpore  ,  ac  utrobique, 
modo  uehementer,modo  remifse.  Neque  id  hoc  in  loco  prae- 
teriri  debct  ,  penes  Latinos  icriptores  plerumqut^  aut  faltem 
intcrdum  fub  nominc  palaeflrac  lutlam  intelligi  ,  pcrindc  ac 
graeci  nomine  -^T-aAH?  continuo  ftre  illam  ipfam  accipiunt.  lu- 
2ia  quae  uehementer,  atqueereftocorporeperagitur,  fecundum 
Hippocratem  externis  corporis  partibus  magis  laborem  exhibet, 
carnem  calefacit,corroborat,  acauget.  Ex  Antylli  uerofententia 

Joco ciia  o  firniurn,&  nalidum  fpiritum  reddit.itemque  corpus  folidu,  ac  mu- 
fcolofum,neruosetiamconfiimat,tademq.naturalesomnesadtio-r 
nes  corroborat,praeterea  carnem  denfam  illam  quidem,&.c}tficca- 
tam,fedtamcnexomnipartepaucam  adiicit,pinouedinem,tumo- 
i€Jac  omnia oedemataaufeii:  filuda  fiat  interpofitaaliquantifpcr  . 
V    .»■'■  <^uiete. 


C.l. 


Q^  V  \::hi  a  w  v  s  ii-^s 

Ac|U'Ctc  migis  utdntit  Ariflorclc;,ruJorem  mouct,cjuah(iofiamor  *-f'°^-7- 
A  rcquiecollcCtus,  mox  excrcirationecducitur  :  fin  continuaag.i- 
tHr,mo(io{oli';  corpora  exficcarc  potcft.  Priuatim  autem  capiti  pro  -' 

deft,  incuiusdolorclud.uioncm  uigcm  adhibito  magiftro  pcra- 
it.iinlaudatCoclius  Aurclianus,fenrusexacuit.  obidque  tortaire  Li.i.chro, 
TheodorusPnfcianus  illam  pro  mel.incbolicis  curandis  impcrat,  f-^f ' ' 
ftomachum  praefertimfrigidisoppreffum  morbis  adiuuat.m  quo  lib.j.c 
palaeftram  corpus  agitantcm  confcrre,  idcmCoelius  memonae 
prodidit:  non  fccusquoquc  frigidosuentrcs,acg£nitalia  mcmbra, 
{iimando  humoribus,  aut  flatibus  follicitantur,  magno  iuuamento 
afiicit,  cum  maximis  illisconaribus,  motibusquc  unuierfum  prope 
corpuscalefaciat  quarationcOribafiuspalacftram  fiucluiftamhi-  [°^  l'\i 
dropifimcurare,  rheodorusPrifcianusfatyriafim  cxl^ingucrefcri  Timo.cii 

B  ptistradiderunt .  Ceterum  huiufcemodi  exercitatio  obipfius  ue-^  _' 

hcmentiam  febricitantibusomiii    usinimicaexfiftir:ut  nonimme 
irito ab  Hippocrate f ueri t  acriter  Prodicus  rcprehcnfus,  c^  ludtatio -  ^.  ^P"*', 
nibusfcbrientesintcrficeret.  Humidosnaturahaudquaquamludta  jj. 
exercericonfulitHippocrates:  hacobfcura  fatisrationemotus,  ne  «•<le  dkta. 
meatus  magis  caui  etfedi  repleantur:faacibus,  &  col  lo  magnopere 
nocet:quacfcilicetpartesdum  in  compreflionibusplusaequocom 
J>inguntur,diuellunturq.danarecipiunt.  ueluti  eucnifreCommo.i 
doMarci  Impeiatoris  filiofcripfitGaIenus,qucmadhuc  pucruni 
ex  lutta  inflammationem  orispaflum  fuifTe  rccitat.  lacobum  inter 
ludandum  neruum  latum  oblaefifte^ob  idq.&  ipfum  in  pofteru,& 
ludaeorum  gentes  a  ncruorum  efu  abftinuiftc ,  au6tor  eft  lofephus 

.   in  finepnmilibri  Antiquitatumludaeorum.  Adhaecthoraciual-   ad  Po?t.  * 

•\de  alicnaeft,cui  ucl  uads  alicuius  rupturac,  uel  fpintusinterce-  4  Siat.vi... 
ptionis  ex  confirictionibus  maqnum  impedet  periculum.  unde  no  '"  *"     . , ' 
temercOalenu  ,nelt[tTocetur,  periclitari  luaatoresclixit,qui  limi  com  j. 
literrenibus,<Sclumbismalcart"c(5tistaleexercitationemfugiedam  -ipii  «• 
tfle  uoluit,  quaquallufus  Ephefius,quicum  Critonefiib  fraia-  pjfljonit, 
noRomae  in  medicinafloruit, conualefcentibus  arenum  morbo  renum. 
palaeftriminimeinterdixit.  In  ulceribusinternisuitandum  uoluit  ''  y  ^-^  • 
Celfus,  ne  uel  luitando,  uel  currendo ,  uel alia  ratione fanefcentia  n,'uf 
4ilccra  exa!perentur.  Praeterea  cum  inter  luftadum  crura  faepenu- 
rh cro  infigniter  flcdantur,dcbilitate  crurum  aftedisaduerfari  cre- 
dendum  cft.Sed  hnccomnia  intcliigi  debent  de  eredta  palaef^ra  ue- 
liementer  fadta.  Quae  uero  remiffiu.s,&  placide  peragirur,  uiceuer 
{afcciindum  Antyllucarnemmultamgcncrat.  exquoht,  utiisqui  *  -^ 

amorbisfelereficereincipmnt,fitruperioreacc6inodatior,acrr.ini 
-^  Gymiiaftica  Q^  u;  mo 


14^  L    I    B    E    R^ 

mo  pcriculo  robur^iSc  fortitudine  pariat:  capiti,  &  thoraci  prodcrt,  D 
«eruoscorroborat.dchacIocutiimefrePlutarchumexiftimo,  ubi 

inei'uita.  fcripfitLycurgum  corporauirginum  curfibus,hidationibus,jadi- 
busq.difcoi  um,  &  iaculoru  exercuifTe ,  ut,quemadmodu  gcrminu 
radixuahdiiinacrrbusterrisprincipiumfumens  mehusgerminat, 
ita  Sc  hae  partus  robufte  tolerantes  honefte  fimul,acfaci]e  aduerfus 
dolores  pugnarcnt.  Quae  porro  fupra  pauimentum  efficitur  lufta- 

Jococitato  tio,ficredimusOnbafio,  praecordiaatq.inteftina  uitiataadiuuat, 
Jumbos  inibecillos ,  &genua  infirma  fortiora  rcddit ,  fcd  capiti  cft 
ineptior:  uoJutatio  in  palacflra,  cum  a  Galeno  inter  celeres  exerci- 
tationes recefcatur ,  ad  extcnuanda corpora accomodata  crit, ficuti 
pro  mmuenda  polyfarchta  a  CoeHo  commendata  eA,&  ab  Aetio  C\ 
in  pulucre  fiat ,  ad  hidropifim  curandam:  eam  namq.  humores  cx- 

5.atu.ua.  hauriendorefrigerarcaudoreftinii.dediaeta  Hippocrates:  atfc-  E 
cundum  Galeni  fententiam  iismagno  ftudiofugienda  erit,  quos 
ex  leui  cauffa  uertigines,comitiaIes  morbi,grauis ophtalmia,ue]  au 
rium  dolores  male  habent .  fimili  modo,  6«;  illis,quibus  tonfillaCjiSc 
anginaincidunt,quibusq.prompteincolumellam,gingiuas,detes, 
deniq.partemahquam  exhis,quaecircacollum,auttotii  caputha- 
bentur,fluxiones  procumbunt.Ha(flenus  de  ludta.circa  quam  oriri 
poflct  multis  dubitatio,  cur  Galenus,  qui  gymna/licam  arte  omni-' 
bus  alijs  meUus  calluit.non  modo  luciam  fere  nullibi  ad  quidquarn 
comcndauit,fed  potius  taquam  parum  utilcm,aut  omnino  noxiam 
damnauit:cum  alias  dixerit  luifiatoribus  uafa  pedoris  rupiialias  cril 
ra  diftorqueri,  alias  fuftocari,  alias  luftam  a  bene inilituta  rcpubli^ 
caodiohaberi.  At  huiufcemodi  dubitationes  ita  diffoluere  licet, 

ad  Thtaf.   quod  exfentcntia  ipfius  Galeni  uerepalaeflra,fiueludta,perquam  ^ 

"p.41.  cxiguagymnafticaemedicinaeparsexflat,  omnibusq.  exercitatio» 
nibushominiminu$utilis:fiquldemfecundumipfum  iaculari,  cur 
rcrc,equitarc,niItare,ucnari,nauigarc,fodere,q  lufta  exerceri  me- 
lius  eft:&  ficuti  athleticae,gymnallicac  luctatio  magisaccedit,arq. 
inferuit,ita  quoq-,  a  medica  logius  recedit:unde  non  eft  miru,fi  Ga 
lenus  eius  exercitationis  facultates  e.xplicare noIuit,qua  in  niedici- 
naminimacomoditatcmobtinerecredidit.  Nosautem  ea,quaeab 
aliis  au£toribustraditainuenimus,explicanda  efreduximus,nonut 
Galeniauftoritate  ccteris,uel  ipfbfuperiorib.quosmaledeexer- 
citationibus  fenfiHe  (cripfit,uel  pofterioribus  poftponamifed  iitdc 
monftrarem,fi  qua  a  ludta  cxfpei.^ari  c5moda  debent,haecab  audo 

Iib  defal.  ribus  indicata,&nulla  alia  fore.  DeiftanaqueapudHippocrateni 
fcripcum  inucnio,  9  qui  cxercitationibus  utuntur  jhieme  (urrercj 

ac 


Q^  V    I    N    C    T    V    S  CZ47 

"^  ac  hid^ari  debent,  *cflatc  ucro  luftart  qiiidc  parum ,  currerc  autem 
niinimc;rcdmnItruleamliularc,recuiKlum  ucntum,ncriigus.Qui- 
cumq.excurnbustatlgati  fuerint^eosluiftarioportef.quiuerocxlu 
rtafatigantur,  coscurrcrecxpcdit.(iccnimlaboransfatigntacorpo 
ris  partc,uel  maximccalheri,componicj.acrccreari  c|uear. 

DeptigiUtUi pancratif.cr  cacjjutiwfacultatihus.     Cap.   VI. 

^g^^  Vamuis  inter  ccteras  exercitationcsad  (anitafe/pe£lan- 
nWj.  ^^5  pugilatus minimam  fibi partem  uindicare  uideatur, 
potiuiq.athletarum^cjuamingenuorum  hominu  pro- 
refsionisfpccimenpracTekTat:  mhilominusfi  partescor 
poris,  quaefimili  motuagitaniur,accuratecontemplemur,  nequc 
illum  finealiquo  fruiftu  pcrhci  ftatim  iudicabimus :  nam  tum  bra- 

B  chia,  tum  manus  nonnullis  ufque adeo  h uius  exercitationis ope  fir 
mantur,atque confolidcfcunt,ut  etiam  lapides,  atq.ligna  pugnjs  fe 
rire  ,&  magna  fpe£tantium  admiratione  confringcre  non  dubitet: 
quoscerteillispartibusoptime  ualere  firmaq.ualetudine  frui  ne- 
monegaret.ideoquicuq.brachijs,manibus,3tquedigitisfirmari,il 
liiq.roDufteuti  exoptant,  quaaptiorem  exercitationemiftarequi- 
rerc debeant,  non  uidco :  eo  magis  quod  licet antiquitus  ab  eredit 
(emperpugilatus  exerceretur,  potefltameii  interdum  necefsitatc 
urgente  nonminus  iacentibus,&  fedentibus,quaab  ercftis,  &  ftan 
tibus,fequemouetibuspcragi  :fcddiftcrtnon  parumab  eretftisne, 
an  fecus peragatur:quonia  in  crei5tis,&  {ti{& mouetibus  primo  qui- 
demfupcrioiespaitesexcrcitationisbeneficiumfentiunt  atinferio 
rcsquoq  partcseo  pcnitusnon  fruftrantur,quodnon  contingitin 

C  jacentibus,  uei  fedentibus,quorum  infciiora  penitus  otiatur.  No- 
Cet  pugilatus  capiti.neque  fatis  mirari  poffum^cur  Aretaeus  in 
uertiginofis  cum  probant  :  nocet  auribus,(S:pe(ftori,  nimirum, 
quae,dumadmodumdebiliafunt,aplagisillis,&pugnorum  per- 
cunionibus  magnopere  orifenduntur  :  a  quibusfimiliter  omnes 
iJli  cauere  dcbent ,  quibus  dcntes  infirmi,&  labantes  funt.De  ma- 
nuum  exercitaiione  memoriaetraditumeft  ab  Ariftotcle,  quod  i  prol»  j. 
exercentibusmanus  fudormagis  emanat,fi  ceterae  corpoiispar- 
tCJ  fimilem  habitum  feruent :  quoniam  in  ea  exercitationcfpiritus 
continetur,& partes fub alis cordi propinquae fiicantur:  ex quafii 
dionecumcalorincre{cai,tumeius,tumfridionisporosrecludcn 
tisope  humor  ficiliter  a  corpore  extra  euocatur.  De  his  etciiim 
cxercitationibus  omnibus  locutum  Philagrium  medicum  apud 
Aetiumpmo ;  quadonodurnum  feminis  profluuium  excrcitatio- 

Q^  iiij  '  nibus 


*4 


8  L    I    B    E    R 


nibus per fupcrnas  partcs  faftis  curandum  madauit.  Quae freque- D 

tifsime  omnium  ab  athletis  exercebantur ,  erant  lu6ta  pugilatns, 

&Pancratium  ,  iucflae,  atq.  pugilatusminimus  quidemiuitingy- 

mnaftica  medica  ufustfed  Panci  atio  multos,quibus  aliquae  corpo.' 

i..1tu.Tal.  rispartcsmaleafficerenturjfccuraffegloriaturGalenus.  exf|uofi- 

cap.vlt.       <-mi  Pancratiofecxerccntes  totocorpore,  utPaufiniasaudoreft, 

certabant,  fimiliter  crederedebemus,  illud  modcrate  peraftu  uni- 

uerfo  corpori  ad  robur  acquirendum  prodcneiuehcmenter  fi  fiat, 

«.cpid  c6.  fclum  atlilctarummunus  e.xfiflerc.Adliaeccum  aGalenointerma 

I  aph.«.     gnas  exercitationes recenfeatur,  caliditatem  aygere,  Sc  confcquen 

Li  2  jid  Ti  ^erfngidishabitibusapprimecongruere,  rationicofeniancumeft: 

jd  quod  intellexifteTheodorum  Pri{cianum,qucmali)06buiu, 

Horatianum  Vindiciani  Archiatrorum  Valentiniani  comitis  di- 

fcipulumfjciunt,arbjtror,quado{cripfithidropicoslaborenimioE 

&continuis  exercitationum  quaffationibus  torfitan  curari  poffe: 

abHippocrateedoiflus,quihaecinv.Epid.fcriptareliquit:  CSpa- 

ptope  fine   7ri&iJ\cL cPicv  TetAcu7rcDp'ie-i<.'-,iS poCv.c^^ixod  ite innuerc uoluiffcCoc- 

lium  Aurelianii  pofsibileef^,  ubiftomachofolhcitatos  uarijspa- 

Jaeftrarum  cxcrcitijsadhibitopiaeceptoreexercendoscofuluit,ut 

inilationes,ac frigiditates illius  remoueretur.  quae  omnia  etiam  dc 

uolutatoriopancratiofereintclligi  poilunt.Pancratijfpecics,f)uJi 

di.ximus  i.lib.fub  ^j-cafxoLTOfjLa-^tiv  notaflc  GaIenum,quod  ad  craf^ 

fiores  hominesefHciendos  mirificecofcrrct, indicauitibi  Galcnuj 

exgymnaftarumiudicio.  quoin  loco  perperam  Latinusinterpres 

athlctas tianftulit.  Cacftuum  exercitationes,de quibus  apud  medi- 

cosnullamprope  inentionem  fadaminuenio,quin  aliquod  bra- 

chijspracfidiumarterre  ualeant,negareminime  pofTum  :  cum  la-  F 

mcn  exercitatio  caef^ibus  fada  pugilatus  fpecies  quaedam  foret, 

^tquea  Virgilionominequodaminfamifubhoc  uerfu notetuj-. 

j^;^  Xen.  Sw crttdo  fidi^ p{gna.mcommittere cxfin. 

In  hancfcntentiam  uenio,  cacftus  apudmedicos,  fiue  in  tuenda  fa- 
nitatc,f luc  jn  curandis  morbis,fiue  jn  acquiredo  bono  habitu  nul- 
.1 ,'  lum  locuhabere,atq.ideofimilem  exercitationepenitusomittidq 

bcrc.  Ccteruillud  jgnorari  hocin  loconolo,  pugilatii^&caeftus 
exercitiiiabfq.antigoniflaquandoqueufurpatum,tuncq.fchiama- 
..  chiae,dequainfialoquemur,  &;fupraquoq.locutifumus,fpeciein 

quadamcxftitiflc,dumfcilicctpugnis,&cacftibusacrcmdumtaxatf 
pcrcuticbant.  quacprofedtocxcrcitatiouclutimanuj,  atque  bra- 
chia  citia  moleftiam  exerccrcualet,  paritcr  altcri  cum  aduerfario 
fa^tae  piacferenda  femper  crit :  nempe  cum  plagis  illis,  atquc 

per- 


».  f*  in  aa 
cap.vilt. 


Q.   V  ,1    N    C    T.:V    S  149 

(Apcrcufnonibuscarcat,  <:jua€plcrunK|ucin  huiufcemoai  pugnisu- 
truinquccertjrorcmraagnaniolefliaatriccrefbient.quocircafiali 
quihocgcnerccKCrcitaoonisdcle(fiatJ,anueiiue(nam<ScG3lcnus 
ipfe  in  exerccnJi»  hominibus  magnoperc  aducriebat,  qua  quis  cx- 
crecitationedclcCtaretur.cuiucalliietusforct  brachia, hunieros, 
&manuscorroborarc,agiliore<uereddere  percupicnt,  potcrunt 
.citraulliusnoxaepcriculumfcfe  dumtaxat  aducrfus  acreminiUo 
cxercere,atqueeopaCtonncplagis,&  grauibus  perculsionibus, 
deiciftationcm  ac  utilitatcmoptatam  finjulallequi ;  modoin  rdi- 
quis  ca  omnia  ferucntur,  quac  in  cunLbsexercitatiooibus  obeun- 
ai$ftudiofeobferuanda«iVeinhbroquartodocuimu$.  C».  u.  tt. 


&  -.: 


DecHrfusnjtHrs .  CAp.      Vll, 

B  '^  - 

lcvT!  pugilatum  priuatammanuum  exercitationem 
paucosufusapudmedicoshabuirteoftendiraus,  itacur- 
ium ,  quo  pedes  ferc  foh  exercentur,  maximae  utilitatis 
eNrtitiire,&proindea  medicis,  arquegvmnariisfacpias  ^  ^  tu  ua. 
commendatum  tuilledcmonftrabitur.  Cum  etcnim  aGalenoin-  cap.  10. 
.terillas  excrcitationes  reponatur,  auae  uelocesfunt  citra  robur,at- 
queuiolcntia  ^"^ncgarchaud  pollunius^quin  corporaattenuet, 
carnesatque  fuccos  niinuat  .idquodclarifhmisuerbisantiquifli- 
niusauC'torHippocratcs,nec  non  Galenus  ex  gvmnartarum,  & 
medicorum fentenua allerucruric.  Eft tamen in  curiuagendo  mul  f  T  . 
tiplexdifcTimen,quodahus  uelociu$,atque  uthcmentinsi  ahus 
remilhus&:  placidius  peiagi  poteft  : oL  hac  ratione illius efteCtus  ua 
^riari  necelIeeft,quemadmodum  etiam  currendi  modi,dum  uarii- 
tur,ahjinredum,ali)  inobhquum.ahj  antc,ahjrctio,ahjcircu- 
lariter ,  ahj  nudis  corporibus,  alij  icftis^aJij  per  plana,ahj  pcr  inae- 
qualcs,  uel  montuoias  uias  aguntur .  Curiuni  quemcumque  tebrie 
tibusdefrimentumafterre,prudentertradiiumellabHippocrare,  «i.epj.co.j 
&■  aGalcno,  quemanemine  aegrotoscurlibuscurarilcrib<.ntem   ^F|]°'^'^* 
JetoJo  uchcmcntiorefermone  habuiflc  ientio,  quando  etiamin    ^pt,. ._ 
hbrodc  paruac  pilac  ludo,illum  ueluti  no  {alubrcm,&;  plusacquo 
uniuerlum  corporishabitum  extenuantem,n!hilqueu!rihsexerci- 
tationis habentem  iure improbauit .  Dc hoc  item  currendi  gcncrc 
locutmtuit Ant^Uus,  ubi  curfum  uehementem  exerciratioriem 
nuncupauit.  alioqui  Galeno  repugnontem  ientenoam  tuhflet.Eii 
igitur  curfus  uchemens  fere  ad  ianitatem  detendendam  noxius  po 
BUSj  qu4m  ualii,  ikq.  uilumiuuamentum  ail"ert,proculdubio  cacs; 


x^a  '       L    I    B    E    R 

ni,  atque  fmmodicac  pinguedini  tollendae  cOnfert^ueluticOm-D 

1  dcdiett.  piohauitCoclius AuielianMS.confcrtC]uoqueexHippocrati$fen- 

'    '*•'•'♦•  ttntia  ualdchumidis  coTporibus,(]uo&ip{a  humoreexinanian- 

tur,&hi;m€>T3mplius,at€]uccitius()ftatur.ob  cjuod&  in  /plenis 

acgritudinibus  cjuibuldam  ftrcnueadcoiuuare  repcritur,ut  Ae- 

tius  Amidenusfealiquosnouinereferat  quifbliscurnbus,&deam 

bulationibusabomni  artcdioneflntliberati  .Pcculijrifcruero  ij$ 

.   partic.     ualdenocet,  quicapjtcaliquopa£tom3lcafficiuntur,ex  quo  Arf- 

juob.y.      floteles  quaeres,cur,qui  dctrahere  ad  inia  genus  omne  excremeto- 

lu putatur, curfus fi uelox fiat, tam in hcminum gcnerc, qua in  ce 

tcrorumanjmalmm  facit,utcapitaamorhotcntcntur,dicitidco 

euenire,  quoniam  niotus uelox,cum  uires  intcndit,  &  fpiritum  re 

tinet,  caput  concalfacit,  eiusq.  uenasmirum  in  modum  inflat,  at- 

trahcntesq.  reddit  facultatis  externae,  ut  frigoris,  &  caloris,  praetc  E 

reaquaeinpcdorefunt, furfum  attrahicogit.  cxqiiibusomnibus 

locum  fupcriorem  acgrotare  neceffe  efl;  8c  iccirco  f^picnter  Thco 

H.  1. adTi  dorusPrifcianusfcriptum  rcliquit  curfumuchemtntemcpilepti- 

ciseflcpenjtusinhibendum.  Curfusmoderatus,atq  placidus  ad 

•c.  corpora  pcrbcliecalclacienda,ad  naturalcsa<ftionescorroboran- 

das,  adappetitumcxcitandum  plurimum  ualct;  priuatim  autcm 

dcfluxioncs  ,  atque  catharros  curare  ,  &  aliorfiim  ucriere  ido- 

ncuseft.  &iccircoabAreteotalis  prouertiginofiscomm.cndaturi 

ficut&proclephanticis  abipfbmct,  atquc  aCelfo,qut  ,ubificca 

tufsisahqucmexercctfpiritu  rctento,fednGnin  pu!iiere,cnrfi;m 

commendat,uti  etiamin  faucium  interiorum  exiilceratione,nec 

non  comorboquem  Graeci  xuvix.ovcEcraa-fji.cv  ncminat.  licetenim 

primumdcfluxiones  excitare  uideatur  ,cas  tamcn  tradtu  tcmporis  F 

poftcacohibet,&  obidifchiadicisprodcffeperhibetur,in  quibus 

cuifusinitiouix  crura  mouerj  poflunt;fcdubi  inmedio  funt, ita 

propcrant  currentes,ut  moibi  prope  modum  obliti  uideantur.Sto 

;  '  .•  machumflrenuefirmat,uentresaflatibus&frigidispafsionibusli-' 

lib  iCt      berat:utnon  fineratione  ipfumin  cuiandiscolicisadhibcnducon 

cap.  18.       fulatCoehus  Aurelianus,  ficut,&  Aetius  in  hydropicis:  fplenis  tu 

lib.i.atlTi  niorcsdeprimit .  &  ob id  mcrito Thcodorus  Prifcianus  fplcniticos 

<!°oiu.Vi  curfum appctere dcbcrepraedicauit. In renum morbis, & feminis 

proriuuio  fc  curfumadhibuiflc, tamquamadfcruatum  quoddam 

piaefiditm  mcmoriac  prodidit  Antyllus,quemadmodum  &  i;$ 

quorum  uifcera  torquentui ,  &  qui  fungos  cfitartint,uel  afcorpio- 

nibusidi  funt,  eundcm  proluiflecbfcruauit.  quaetamenfenten- 

tia in  cundtis  reiium  atiedionibus minim e  ptobanda  cfi:: quoniam 

fi 


Q^  V    I     N    C    T     V    S  251: 

f^G  patiantur  ulcus,  hu<  nupcr  (iivt  pnfli,  a  curTu  non  pafufn  detri- 

mcnti  capcrc  crcJidu  llufus  Jiphclius.  Quod  practcr  liiec  talis  •'^•«leiiTi. 
cxcrcitaiio pedesacque  crura,  quorum  propria  adio  exfiftit,  non 
parum  adiuuct,  compcrtum  habctur  apud  omncs .  Cum  igitur  tot 
comodafccum  uchatcurlitatio,  nonfinequoq.  ahquibusincomo  , 

di$({)uaceftcommunit  remcdiorum  omniumnatura)h.\beripo- 
teft.Eam  namqacinprimislaboriofamene^magnusphilofophus 
Ariftoti.Ic'; probauit,  ubi  cuirentem  ambulanti  comparans , illuin  ,  partic. 
magis  liborare  peiTu.idere  conatur,quoniamclatus,atqae  pcn-  ptob.  38. 
dens  corpus  fupra  fc  totum  fuflinet ,  ambulans  ucro  parte  infiftcn  te 
uicifjim  fuftentaturjquafiue  parieti  admotus  requiefcit.  qua  rario- 
neitemcontingeredixitjUtcunentespotiusquam  ambulantcsc4- 
damus.  Curruspraetcreaeodem  audorecarnemrefri"erat,necali  L^II^fl 

Bnientireddit  capaciorem;nimirum  cuius  parsinimumconucrti- 

tur,  pars  a  naturali  calore  penitusextenuatatrandt  infpiritum  : 

nequeucro  huiufcemodi  e.xcrcitatiofuaptenaturaullum  ctiatudi 

gnum  nocumcntum  gcnerat.  fi  tamen  uel  caput,  uel  thoracem  no 

admodumfirmum,  uclurinamardorefbhcitanteminueniat,  pro- 

fedomorbosuariosgcnerat.  id  quoddecapite  Audor  quarti  de 

vutorum  uidu  Jibn  fignificare  uoluit,dum  nonnullos  ob  cur-, 

(um capite dolcrefcnpfit.  Quod itcm clariusconfirmat Cafiius la -  4 . dc nat. 

Uofophifta,  qui magna celebritate,  &  incredibili lucro,  ut Plinius  »<:"' api^- 

leftatur  Romae  medicinamaetateCorncIi)Celfi,aquoingenio'  piim,.^,. 

{ifsimusuocatur,exercuit.Hicenim  in  problematibusfuismedi-  cap  i. 

cis  caulTam  fcifcitans , qua  illis , qui  leniter  nwuentur,  fi  prius  capi- 

xii grauitate  laborent ,  poft motum  Ccfc  leuatos fen tiunt ; qui  uero 

Ccurfunt,&finullam  antea  erauitatem  perciperent,  poftcurfum  '"'*';°P'« 

^     j     •  ■-•     rr     1       J  rnedicis. 

capitegrauantur:  ideocuemredicit,  quoniainleleplacidemouen 

tibusmateriacadinfcrioradefcendentesibifirmanturiincurrenti 

busautcm,licethumoresadinfimalabantur,illicotamen  adfiipe 

riorarefilmni,ucluticontingere  in  pilafuper  pauimentum  iaita 

cemitur,  quae  Ci  bla:ide  iaciatur,  inibi  quicfciti  lin  uiolenter ,  fti- 

Um fupra r^filid, De thorace autem legitur apud Galenum,curren   g. Epd. 

tjum  fpiritum  anhclum ^atqueafthmaticum  rcddi ,  necnon  inter-  *^°"'-  ^- 
j  I  j  •    r  I  a  j  7  Mcrho, 

Qumaliquod  iphs  uasin  pulmoneaut  pettorerumpi.  quodnoa 

tantum  inielligidebetdeillis,quiadeum  afTcctum  priusdifpoiiti 

eianr,uerumdeaiijsuchementercuirentibu5.  Acanihioenimille 

PlautinuscumadCharinurauelocifsimc  cucurriirct,diciiexcurfii  iq  m«c. 

rupiftc ramicem,<S;  iamJudum  fanguinem  fputare.  fub ramicis  nq 

jnine  pctlori*iienaslatiorcsinftaruaricisfignificans.  Alioqui.fcriy 

H^  ptum 


i5a  L     t     B     E     R 

ptumeftab  Ariftotelc,  eos,  qui  non  concitatcadmoJumcurrunt,© 

numerofefpirare^quodiplbrum  motus  proportionatusefhcitur, 

5.partic.     modumq.  relpirandi  fenfibilem  pracftansexplicare  numerum  ua-J 

pro  .1  .     let.  illis,quiuclin  bubonibus,ueIalibi  rupturaspatienrur^curfum' 

lib.j.c.  5j.  ""ddumpraecipitPaullus.Ad  liaccardoremurinac  excurfuau- 

gLri,(SLliominestertariponunt,  &cerui,  cjunntcrcuriendum  uP 

t|ueadeohuiulcemodi  aidoreftimulantur.  ut^nifi  ming3nt,racile 

capiantur.  quam  rcmanimaJuertentcsfagaccsuenatorcs^eospro- 

fcquuntur^ncc  mingendi  ipiispotellatcm  faciunt.  CJuiTumitcm 

hcpatelaborantibus,  necnon  renibnsmalcaficftisinimicum  eflc, 

lib.  4.C.  8.  traditum  cltaCornclioCellb^&ab  EpbcrioRufo.Atquehaec  on> 

nia  de  curfu  rcdta  inanteriora  fadto  ame  explicata  fciantur.  pro 

quo  id  lilentio  non  efle  practereundum  duco  c]uod  Ariftotcksfcri 

^m        ptum  nobisrcliquit;  uidclicet, eos,qiiicurfumcbncitale3ount,E 

conuuHionibusmaximecorripi,  ubi  quis  inter  currendum  eisob- 

ftitent;c|uandoquidcm  ea  potifsimum  conuelluntur,  cjuacinpar- 

tem  contiariam  uchcmentcr  trahimus,atque  moucmus .  undefi 

homini  currcntiuehcmenterq.membraultra  propeJlenticjuisob 

uiam  fadtus  oblliterit,  accidit  ut  in  partem  contrariam  ea  retor- 

queantur,  c[uaeadhucantepertendunt,atc|ueproripiunt.  itaquc- 

conuulfiotantouchementiorincidit,  quantocurfuscontcntema- 

gisagitur.Curfiisinfuperredaad  anttriora  fadus,  atquelongus' 

.•  ab  Hippocrate  nuncupatus  fecundum  eius  fententiam  fi  fenfim 

fiat,calcfacit, &carnemdiifundit,  ueiumcorpora  tardiora,atquc 

crafliora  reddit,  multaq.  comedentibus  utilitatem  pracflat.  At  re- 

Oribafius    cuifiism  pofteriorafccundum  Antyllum  nonceleiiterinitus,capi 

Locociiat.  ti,oculis,tendinibus,flomacho,&lurabisaccommodatus,atque  Fj 

a.^diacia.  iitilisefVpccirco non rcpiet  caput.  Circularis  uerocurfus  fecun- 

dumHippccratcmcarnemminimediffunditiattenuatautem,di^ 

itcnditiaincm,  &  uciniemmaxime:  proptcreaq.  acutiflimofpiri 

,    ,.,     ,    tuutenteshumiditateinfcipfos  cclenimetrahunt.quarationeab 

Id  lib.    de         ^    .  r  n       ■      ■     r  ■  •  J 

in  fom.  jploin  ijscommcndatur,  qui  nigraaltrain  infomni;suidcnt,  ncm 
pcquibusmorbusforinfccusimmineat.  Caputualdeoticndit,uer- 
tigi  nesq.  ut  1  heophraftus  fcribit,  abunde  iuggerit ;  ihoraceim ,  & 
crura  uitiat;  idcoq.  rcpudiari  omnino  debet .  Sunt  curfus  per  ac-) 
chuiamagis  laborioli,  magisq.  thoraci,&  cruribusinimici;  fimili- 
litcr,&pcr  montc>:perdccliuia  uerocaput  uehcmentiusafficiuti 
.;;  'J,  r  uifceraoninjaquaftant.coxas  dcbilcs  perturbantjper  planacur- 
fui  illa  omnia  praeftant ,  quao  lam  dcclarauimus .  Ccterum  qui  te- 
^ocorpoitobeuntur,  &ludorcm  mouendo  magis  hiuHS;dant^ 
ii:!''  & 


■Tfc  &carncrn  calefaciiint.itleoq.Cotlius  Aurclianusca'pitisdolorela  '"  l'.'"'<^<^e 
-borantcsutucltitoscurrcrefaciamus,  niagnoperecurandum  prac  ij.i.a.iTi 
•cepif,  qucmadmoJum  1  hcodorus  Prifcianus fcriptis  mandaait  cur  tv"t  c. i ?.. 
-fumcum  ueftihus  lancis  peraftum  afthmaticisprodefTc-Jiancta-   ^^^   d,.  ja 
■mcnciccoloratioracorpora  cfiiccre;  quoniam  Hncerus  fpir^tus  al-   fommjs. 
labcns  ipla  non  depurgat,  fcd  in  eodem  fpiritu  exercentur;  auftor 
eft  Hippocratcs,  qui  tamcn  cundem  in  illis  probauit,  qui  ftellas  de 
ficientes  ininfbmnijs  uident,  quod  fccretionem  in  corpore  hu- 
midam,  ac  pituitofam  faiflam , &:  in  cxternam  circuniferentiani  il- 
Jlapfam  eftcfignificetur.  Qiii  porro  nudis  corporibusefficiuntur, 
ficiitimagnam  fudorum  copiam  eliciiint,itagenerofeperoccultos  • 

halituscuocanthumoreSjCorporaq.  magisdeurunt.quocirca  Ari-  ^  partlc 
■ftotelcs fudorem,qui  corpore  nudo  currenti  prodierit,etiam  fi  mi-  piob.  jo; 

3  nor  fif,magis  laudat,  quam  qui  fub  uefte  fc  prom  pferit ,  argumen^ 
toillorum,  quinudicurfumaeftmo  temporea£titant,quiq.  colo-- 
ratiores  redduniur .  induti^  currentibus  non  ob  aliudcerte,  nifi 
^uod ,  ut  omncs  qui  loca  iibcra «S.'  adfpiratiora  incolunt,mclius  co 
loranturijs,quiimpedita,&(ilcntiatenent,ficetiamfcipfbquifq. 
coloratior  cft,  cum  ueluti  fpiiitui  afflanti  placide  patet,quam  cum 
pcrftridus,obdu>Sufq  acalorc  nimioangitur.  quodcerteijsacci- 
ditmagis,  quiueftiti  percurrunt,&qui  nimisdormiunt,  quippe 
qui  ueluti  adftrifti , &.  propemodum ftrangulati,  minus reliquis fe 
femodico  fomno  recreantibus  color^  florent.  Curfum  uniuer- 
fimacceptum  magishieme,  quamaeftateexufucftecrediditHip^ 
pocrates,fiuePolybusinfecundo  dediaeta  hbro.  ex  aduerfoO- 
ribafius  tum  hicme  ,  tum  aeftate  media  conuenire  fenfit.  cuiuj 
Cforfan  fcntcntia  ucrior  iudicabitur,  fi  fudorem  quis  aeftate  ma- 
gis,  hieme  minus  procurandum  cum  Ariftotelc  arbitratus  fue- 
tit.  fed  de  hoc  iam  fupra  abunde  difputauimus ,  nec  quidquam 
amplius  remanet,  qupd  adfiujendum  hanc  curfus  tra<itaiionem 
jicrtjneac . 

^idfraefiet  fdhm.  Cap.     2 IX. 

rA  ltv  M  interiiehementes  exercitationes,  quae  ex  ro- 

buftaatq.  celeri  componuntur,  collocandum  mdicauit 

!  Gaienus,  &  pracfertim  illum ,  qui  fine  ulla  intermiffio- 

nciu^itercontinuaturiquade  re  ipfum  calorem  nati- 

uumaugere&concoquendis  cibis  crudisue  humoribus  conferre 

apudomnesperfpcitumeftjlicetpoftcacapitijatquepedorinoce- 


lU  L    I    B    E    R 

rc  ex  eo  conActiquod  in  huiufcemcdi  exercitatlonibus  alterum  ucD 
hementer  conciititur,alterumininclinationihus,atquedor{iin- 
fiexionibus  comprimitur,&  cx  compreirionjbusmox  uafatampc- 
ftoris,  quam  pulmonis  fiangunturruteuenifTeinterdum  narrat 
j.  Mfth.    Galenus. Hocpracterea faltui communc incft, utgrauidasmulie- 
■arpuen!  resabortiri  facillimefaciat:  nequeiftudabHippocratcfclum,  cctc 
risq.  uetuflifsimis  auftoribus,  ubiq.  confirmatum  cft;  uerum  etia 
ipfa  rerum  parens,optimaq.magif}ra  natura  nos  uberrime  cdocuit, 
nimirum  quaecapreas ,  &cetera  brutorumgenerafaltaniia  firma- 
14.  ie  ufu  mentis  quibu{dam,ut  indicatGalenus,muniuit,ne  ligamenta, 
panium.    q^ibus  fetus  in utcro continetur,dum illa{altarecoguntur, faci- 
hterdifrumpercntur  ;quod  munimencum  humanigcnerisfemi- 
nis  nequaqaam  concederit,  opinor  eo  confilio  effecinc,ut  cogno- 
(cerenthomines,  dummulieresinuterogerunt,  quaflibetfaliandi  E 
occafiones  ipfis  effugiedas  efle  Multae  funt  faltus  fpccies ,  quarum 
duas  Oribafius  Antyllum  (ecutus  nominauir,  exfilitionem  uideli- 
cet,  atqucfaltumita  proprie  uocatum.de cxfilitione,quae  quo- 
dammodo  curfui  adfimiliatur,  hancfentcntiam  tulit,  illam  diutur 
niscapitismorbisaccommodari,thoraccmadiuuarc,cum  inflexio 
nibusualentibuscarcat;materiam,quaeadpariesfiperioresrapi- 
tur j  ad  inferiora  reclinare,  cruribusimbccillis,fefe  non  akntibus, 
ex  carnibus ,  ftupidis ,  atque  tremulis  praefidium  arferre .  hanc  etia 
in  ci'  uita  iutellexifleopinorSuctoniiJm,ubi  Auguftumambularefolituin, 
•ap.  J  j.      ita  ut  in  extremis  fpatijs  fubfultim  decurrcret ,  fcribit ,  quafi  fic  in- 
fiimitati  coxendicum  femoris,&  cruris  finiftri,nccnon  ueficao 
Calculis,  quibus  affliftabatur,  faepc  occurrerct.  De  faltu  uero  pro- 
prieficappcUatodixit,  eummateiiaminfraexadiusdeducere,fed  F, 
quia  thoracem  nimis,  &  uiolcntia  motus ,  &  magnis  infiexionibus 
concutit,  eius  aftecftionibus  minime  conuenire ;  uerumtamcn ,  8c 
admotum,&adadiones  promptum  corpusualdcredderc;  quod 
lib.i.e  n.  fiadnatescfficiaturfaltus, qualeLacaenarummulieiumfuifleiain 
«hit.c.  I.     diximus,caput,ex  eiufdcm  Antylli  fententia ,  peculiariter  puigar, 
&  purgando  ficcat .  atquc dc hoc  mentionem  fccifle  Aretacum  pii 
to ,  ubi  in  uetere  capitisdolorefaltum  ^&^i/fji/TroiJ^ifToy  dveiM- 
£r/vlaudauit,ficut&  a.<pxKcriv  in  uertiginofis.  cuocatetiam  mcn- 
ftruasmulicrum  purgationes, & fetusnimiura  adhaerentcj  expel- 
ia  li  dc|na.  ht ,  qucmadmodum  Hippocrates  teftatum  reliquit ;  fccundas  quo 
'""*•        queretcntas  quaftationismeritodeijcit,  nccnon  uterum , qui fii- 
pra  fefe  contraxit,m  fuum  locum  trahit,haemori  hoidas  prouocar, 
lapillosexrenibusadueficamdetrudit:  genibus  tamen  obconii- 

nuas. 


i 


Q^   V     I     N     C     r     V     S  i55 

Anua$,&nimisuioIentasflexionc .,  fummoperenocet.  Quiucrfuj 

altumperagunturraltusficuti  coxas  iuuint,itapeftori  dctrimen- 

tum  ancrunt:  (]ui  ad  infcriora  fiunt,  caput  a  fuperfiuitatibus,  cjuai 

rcclinant  aJ  jnfimas  partes,  cmundant,  crura  corroborant;  cctc- 

rum  uifcera  omnia  uchcmentiuj  quaflant,  &obidetiamqui  uel 

hcrnias  patiuntur,ucl  quas  uocantalias  crcpaturas,  ueluaricibuj 

crura  tumidagcrunt,huuifcemodi  exercitationcs  fummo  ftudio  cx 

Pau]Ufentcntiauitaredcbent,fed&:podagriciomnes,&cjui  lcui  lib  j.  e.jj. 

qaahbetde  caufTiadeflillationibusadpedes,  tumoribusq.  omni- 

bus  moleftantur .  (altus  igitur  hi  funt effedus ,  quem  ubi  purgatio 

acphlebotomia  nccefraria  eft,  necuel  aetatis  ratione  uelobah- 

quod  aliud  impedi mentum  ul!a  earum  adminiftrari  poteft,  pro  ip- 

fisfupplere,redundantesq.humoresexinanircmanifeftauitGale  ^epi.coj. 

*B  nus-,  licet  poftea  apud  uarios  medicinae  auctores ,  &  potiflimum  a-  aph .x. 

pudRufumEphcfium  inuenerim,eundemmetfaltumijsobefre, 

qui  facilc fanguinis  midum,aut fluxum, quiue renum  imbecillita-  Cioaibica. 

tem ,  acferuorem  incurrunt ,  necnon  ulcus in  ipfisaut  habent aut 

moxhabuerunt :  quinimmoetiamfanisrenibusinterduma  faltu 

Ualido  frangi  uena^  ,  fcriptum  eft  apud  Aetium.  quae  omnia  de  fal 

tufimphciterfaftointelligenda  elfeuolo.  Quienimmanibusuel 

Upide ,  uel  plumbo, uel  aliquoalio  plenis faltarc  nituntur, ab  alijs 

in hocdifferunt, utdicebant Ariftoteles& Theophaftus,quod il-  j.  pattlc. 

liinanem  iaftantes  manum  maiorem  brachio  laborem  pariunt :  prob.  8. 

hiuerominoremjfiquidem  brachium  inaniiaftatione  quaficon-  "\  \'  / 

uellitur,cum  innulla  re  nitatur,in  iaftatione  uero  pondufculis      ''^       ". 

manu  apprehenfis  fafta  nulla  huiulcemodi  conuulfio  contingit,  * 

Cquandofaltmsidmanibus  tenet,  cuiquafinititur,quominusfa- 

tifcat ,  haud  ahter,  atque  currentes ,  qui  dum  manus  inuicem  qua- 

tiunt,  uelocius  procurrunt  ,quam  manibus  tenfis,  atq.  otiofisj 

quoniam  ita  quafi  fefe fuftentant, in  eaq.  manuum  diuaricatione,  Arifto.Iib. 

&explicationcinnixi  uehemcntius,firmius,&confequenterue-  ^^  co'  »■»- 
I  liuercilu. 

lociusmouentur.  ^ 

DeH4lterumcoadicio»ihus.         Cap.     IX. 

A  L  T  E  R.  1 B  V  s  fadam  exercitationem  duram  tt^Q  atque 
I  uehementem  ,  practer  Antyllum  comprobauit  quoq.  onbTib'* 
ipfeGalenus,diiinhuiufcemodi  pondcribusapprehen  cap.  )4. 
ldendis,iaftandisq.mufculosomnes,atq.  ncruosi.ahdil- 
fime  intcndi  confellus  eft.qua  rauoru  efficitur,  ut  afhtim  cor:^ 

ptts 


lib.^.c.  uk 


x^6  L    1    B    E     R 

puscaleraceiehaccevercitatioidonea  fit,&  praefertim  dorfumjD 
quodmaximeitiiadandishalteribusfatisfacereuidetiir;  praeterea 
carnemcieat;  priuatimuero  fuperiores  partesabillaexercerime- 
moriac  mandauit  Galcnus:  cuius  rationeanteiplum  Arctaeusliu- 
iufcemodi  cxercitationemin  antiquocapitisdolore^quipaullatim' 
finiatur,ufuprobauit,ucIuti  etiamincoeliacis&uertiginofis.Sed 
<.3tu.ua.   Oribahus  Antvlli  auiitoritatc  humerosiplam  exercitare,  ftoma- 
6.<ur.chro.   chocj. ,  quem  ditfluxio  infcftat,  quiq.  imbecillus  eft,&in  quoci- 
tap.  I.         bus  acticir,  (luc  cum  Kibore  concoquitur,accommodari  fcribit:Iau 
datin  artlintici.C  oelius  Aurelianus,  utprimomanibuscera  emol 
CAvi    ^°    liendadctur,  aut  manipuli  tehcantur,quospaIaeftritaeiiaItcrasap 
peIIant,tumpnmocerei,(iue  ligneicumparuo  plumbointcrclufo 
mouendiporriganturjdeindegrauiorespromodoprofedus:  Ga- 
<.atu.ua.   lenuscuidam,  qui  mordax  ,  piaccalidumq.  femen  inter  emitten- ET 
"P-H.        dum  fentire  non  tantum  fe,fcd  etiam  mu!icres,cum  quibus  rem  ha 
beret^referebat^intercetcraauxiliafefehalteribus  exerceretfua- 
fit :  quem  poftea  fecutus  Alcxander Trallianus  in  priapifmo  curan 
dohuiufcemodiexercitationemcommcndauitjquodanimaduer- 
teret  ipfam  non  modo  ad  retundendum ,  infirmandumq.  feme«  , 
uerumetiam  ad  matenam  in  diuerfum  trahendam,fpiritusq.  flatu  : 
^cop.  me.    lcntosdigerendosconducere.fimiliter  quoq.  Galen.in  ulcerum  ■ 
f  gcncra.    crurum curatione ,  nifi  quidaliudimpediat,haltcribus  peradam" 
«?•«••         exercitationem  probauit,  propterea  quod  fic  impeditur ,  quo  mi- 
^     •  ^g       nushumoresulceribusnoxijadpartesinferioresdelabantur.ldem 
aph.i.         etiam,ubipurgatio,  aut  phlebotomia  requiritur,nec  easaetas,aut 
acgrotantisuoluntas  permittit,Ioco  ipfarum  fupplere  iudicauit. 
y  erum  enim  uero  neq.  capite,neq.  thoraci  fimilem  exercitatione  F 
congruere  ullus  affirmaret;  quorum  aiterum  nimis,  atq.  inaequali 
teragitatur, alteriusautemuafa,  neobmaximam,qua  brachia  u- 
tuntur ,  uim  aliquo  pad:o  labefiftcntur,  periculum  imminet.Qua' 
rem  fortalTe  confiderans Martialis ,  foffionem ,  quam  Galenus,  &• 
exercitationemfimul^&opusfecir^ficutfiipraoftendimusjhuicex 
ercitationi  propofuii  fubhifce  uerfibus: 
lib.i4.  ^jtid  pereuntUnltofortes  hdtereUcertif     'i- 

Exercet  melius  uineafo(fa  uiros . 
Huiuscumfecundolibrotriafccerimus  genera,  Primum  ea  om- 
nia  praeftarc  credi  tur,  quaeiam  enarraumius :  Alterum  uero  par- 
ticulari  quadamfacuItatecrura,ncruosq.  confirmare,&materiam 
deducerefcripfit  Anty]lus;ueluti  &teitium  fpinam, illaq.iuua- 
iCj&moIlire,  fedcaputpeflimeafficeredixit.  Vnumilludhifce 


A  omniVus  adiungere  opporturium  duco,quod'quamm'$  hac  tcmpe- 

ftatefigura  illa  haltcrum  antiquorum  a  Paufania  de/cripta  inufu  5-Eliac<l'k 
nonliabcatur,cum  tamcn  loco  eorumapudaliosmaflulaeplum- 
bcac,fcrreacue,apud  alios  latercs  ac  lapidcs prope fjiliaerici  & gra- 
ucs  ufurpentur,nihil  figura  illa  rcfertaduariandos  crtcftus,efficie- 
dumue,  nc  eadem  ficultas  tam  in  nfu  noftrorum  ,  quam  in  prifco- 
rum  inucniatur,  eo  magis  quod  hiud  fecus  qui  hodiefcfe  exercent 
inlapidibus, uel  maffulis proijcicndis, brachia,dorfum,omncsq. 
fupcriores  partcs  mouent,contorqucntue,ac  faciebantantiqui  hal 
ierum  exercitatores.uthacuna  rationeomnescffe6hisanobisfu-,i 
praexpofitiinnoftrisetiamexcrcitatioiubus  exfpedaridebeant.  . 

BedifiifatqueUcuUtionis  ejfeBibiis ,     Cap.  X.  , 

lE  difco  quamuis  apud  medicinac  probatos  aU<£lorcSK 
paucam  omnino  mentionem  fa«Sam  inueniam  ,  ob  idq. 
fortaflclocusiflc  dimittipoflularetjquoniam  tamena 
Galcno  proditum  fuir,  difci  iadum  ,nedumexercita- 
tionem  apud  antiquos  cxftitiflc,  in  gymnafijsque  ficri  fblitam^ 
uerum  ctiamintcr  uchementesexercitationeshaudpoftrcmum  lo 
cum  obtinuiffc,3tquehodie  quoq.  apud  multasnationesinufum, 
cxerccndorum corporum  uenire,pioinde  ficcis(ut  aiunt)  pedi- 
bus  praeterire  illum  omnino  nolui .  Quo  circa  in  primisfciendumj 
crit,  hanc  exercitationem ,  modo  in  ccteris  non  delinquatur , ac-; 
commodate  calefacere,&  proptereafrigidis  corporibus,atq.iI-j 
lis,  quibusueloces  exercitationesnegantur,pcrfcdeconuenire, 
Cnecnon  imbecillos,»^  inferioribusmembrismualidosmoderate 
corroborarc.cum  etenim  magni  atqueuchementes  obnixusin  15-: 
gius  difcum  proijciendo  requirantur ,  fit  ui  uehementia  motus,  ac 
mufculorum  intenfioneartusmagis  folidefcant,&abexcremen- 
lispurgcntur.  cuiuspurgationisnieritoconfuluitquandoqueGa-  in.«.cpi<l. 
lenus, ut,fiquandopurgatio,&phIebotomiarequireretur,necip  co.j.aph.i 
faeahquibusimpedimentis  adhiberi  permitterentur,  earum  uice 
per difcum  fafta  exercitatio  admitteretur ,  quae  nimirum  id  prae- 
ftaret,quodin  phIebotomia,&medicamentorum  puigatione,ex 
optaretur:peculiariterautemexercitatioiftabrachia,  lumbos,ac 
deniquc  uniuerfum  dorfumcorroborareidoneaeft,quaefcilicct 
partes  in  ipfb  maxime omnium  agitantur :  in  uertigi nofis quoquc 
ab  Aretaeo  commendatur. Ab  illis  uero  magnopere  euitari  debet, 
^uicumqueautrenes,  aut  thoracemmaleaffedoshabent;  namil- 
CyiBnailica  R  li 


tft  L    I    B    E   K      :: 

li  ferukliores^atqut  flaccidioresrcdditi*  incrcdibilem  quandam  difD 
^" <  folu tioncm  ccntraluint  •,  huius  i  nterna  aliqua  uafa , ut  teftatum  fe- 
cit  Ga]enus,non  raro  difi-umpuntur.  Etnequiscredat,eanderh 
cxercitatiOncm  exftitiflehalterum ,  atque  difci ,  {ciendum  praeter 

ir>.i.c. 1 1.  uariam  utriufque figuram  iam  a  nobis  in  fuperioribus libris  decla- 
ratam ,  hoc  quoque  difcrimen  habuifle ,  quocl  halteres  uari;s  con- 
torfonibusaltiusagebantur ,di(cusuero,etfi  inaltum  proijcere-» 
tur,  tamen  longitudo  (patij  iadationc  peradi  pctius  meticbatur  eo 
ferme  pado ,  quohac  tempeftate  faciunt ,  qui  fefe  in  latenbus  ob- 
longis  proijciendis  exercent,  in  quibus  ijdem  cfi^eftus  uidentur,qui 
ohm  in  difcobohs  uifebantur.  laculatio  porro  ficuti  a  difci  iadu  pa 
rum in  ip(a proieftione  diflerre  uidetur,ita  quoquc  uires  f  miles & 
ad  nocendum,  &  ad  iuuandum  obtincre  credendum  eft.  quo  fit  ut 
paucadehacexercitationenobisdicendarelinquantur.  lllud  mi-  E 
nimefilentioobuoluideberefentio,  ueteres  fcilicetnon  fine  my- 
fterio  /Efculapium,  atque  Apo]linem,ambos  medicinae  au6tores, 
ambos  (anitatis magiftros  arti  iaculandi  tamquam  Deos  praefeciflTe; 
nimirumhacfententiainnueteSjhuiufcemodi  exercitationembo 
nae  ualetudinis  conferuationi,  boniq.  habitus  acquifitioni  ftre- 
nuamopem  afterre . cuius  exercitationis  poftquam  plures  /peciei 
efl^ecimus, alias a iaculorum,fiue fagittarum uarietate  defumptas , 
ahasab  arcubus  feu  baliftis,  quibus  illae  emittuntur,acceptas,  om- 
lies  eandem  plane  facultatem  pofsidere  autumo,nifi  quod  eos, 
qui  in  ferreisuocatis  pahs  iaciendis  exercentur,  hoc  admonitos  uc- 
lim,ut  magnam  curam  adhibeanti  quoniam  faepe  numoro  periio- 
naeum  difrumpi ,  inteftinaq.  in  fcrotum  defcendere,  &  per  confc- 
quenshernias  in  fimjhbus  exercitationibus  generari  experientia  F, 
compertum  eftrcumq.  in  emittendo  maxima;Uis,atqueintenfa 
fpiritusretentioadhibeatur,pedoriadftri(So,atque  infirmo  hu- 
iufcemodiiaculationemaduerfariputo.  Noneftquoq.  illudigno 
._  .,    randum,  quod  MarcusTullius  memoriaeprodidit,  Philoftctem, 

bo.&ma)!  dum  cruciaretur,  non  ferendis  doloribus  propagaffe  tamen  ui- 
tam  aucupio  fagittarum  iaculatione  fafto  .Jquod  an  faceret  excrcita 
tio  ipfa ,  an  dcledatio  illam  infequens,  mihi  ab  utroque  fadum  ue 
riiimileuidetur. 


Q^  V    I    N    C    T     V    S  tyj» 

DedeambHUtionHmtjHalttaltbuf.     Caf.  XI. 

I  ullum  eft  exercitationis genus ,  quod  illis,  qui  {anitaii 

opcram  nauant,maxinie  quaerendum,  atque  cogno* 

fcen  Jum  fit,  quodq.  ceteris  quibufcumque  frequentius 

a  cundtisferenominibu$,omniq.temporc  exerccatui., 

Unamproculdubio  deambulationem  effe  nemonegabit:fiquide 

nullus eft, fiue  puer ,  (lue  adultus,  {luefencx, qui  non modo eani 

praeftanti(simam ,  fed  folam  exercitationem  non  credat .  pauci  ta- 

menreperiuniur,qui  ueIratione,uel  longoufu,  quibusquaeq. 

corporispartibus,&profit,&noceat,perfedeanimaduerterint:id 

quoJcueninbexiftimo,  cumob  uariasiIIms{pecies,tumobpofte 

riorumhominum  incuriam,qui&  in  huiufcemodi  rebu$,&  ia 

B  quampluribus  alijs  antiquioribus  negligentius ,  atquc  ofcitantius 

fefegeflerunt.  Quamobrem operaepretium  fafturummeeflTefpe 

ro,fi,  deambulationum  fpecies  praecipuas  recenfens ,  confequcn- 

ter  quid  unaquaeq.  tam  boni ,  quam  raaU  efficere  ualeat,  demon- 

ftrauero.fedduoantecetera  ab  omnibus  confiderari  cupio.Pri- 

mumquodfaepeinuenireeftapud  auftores  medicinae  Graecos, 

&Latinos,  praecipi  fimul  ambuIationcs,&  cxercitationes  -,  quafi 

illae ab his feparatac  nec  exercitationes  fint .  quorum  fententias  fic 

interpretari  uolo,  utfemper,dumip{asfeiungunt,fubnomine  ex- 

ercitationum  ,  eas,  quae  proprie  ita  appellantur ,  fignificent ;  cum 

ambulationes  communitcr,&  non  proprie  exercitationes  appella- 

ri  mereantur:  Alterum  eft,duas  Galcnum,  &  eos,  qui  ipfius  doftri- 

nam  fecuti  fuerunt,  deambulationis  principales fpecies  tradidifte, 

^  alteram  apotherapeuticam  a  medicis  nuncupatam,necnon  poft  re- 

lidosaharum  exercitationum  labores  adhiberifblitam ,  dequa  nd 

eft  nunc  inftituti  noftri  multa  uerba  facere;alteram  fimphci  nomi- 

ne  deambulationis  appellatam,qua  uti  auxilio  quodam,  aut in  affc 

£iis  corporibus  ad  reparandam  ualetudinem,aut  in  fanis  ad  confcr- 

Uandam',atquc  augendammaioresutebantur,nosque  utipofTu' 

mus.  atque  de  hac  erit  tota  noftra  traftaitio i  cui  ideo  Galenus 

Jiullam  propriam  diftcrentiam,  ut  fecit  in  ceteris  excrcitationibus, 

afsignauitj;  quoniam,cum  totfpecies  habeatj,  non  parum  diuerfas, 

fub  unica  illas  omnes differentia  comprehendere impofsibilc  uidc 

tur.  Deambulationes  itaq.  diuiduntur  tum  a  motu  iplb,  a  quo  (ut 

ficdicam;  earum  eflcntia  exfiftit-,tum  aloco,  in  quo  perficiunturj 

tum  3 tempore .  A  motu ,  quoniam  aliae  celeres  f  unr,  aliae  tardae, 

aliae  ucheaieatcs,  aliae  reniiflTae,  aUae  multae ,  aliae  paucae',ahae 

R    i;         ms-^ 


26o^  L     I    B    E    R 

mediocres,aliaelongae,&re£lae,  aliaebreues,  5:reiicrfiuic,  atq.  D 

hae,ueltotispedibus,ueirummisdigitis,ue[calcibus.A  loco,c]uo- 

niamaliaefiuntinmontibus,  aliaeinuijsplanisji^  quaeinuijspla- 

nis,aliaein  inaequalibus,aliaein  aequalibus,&ucl  fub  porticu,uel 

fab  DiOjUelfubSole.A  tempore,quoniamaliaefiunthiemc,aliae 

aeftate,aliae  m.ine,aliae  uerpere,al]aeantecibum,aliaca  cibo.Tot 

enimdeambulationum  dircnmina(neminutiusreiTi  p.-irtiai)apud 

auttores,atc|ueexipfareinatur3,  experientiauereperio  :  quarum 

nonnullaenine  pofluntelTeapotherapeuticac,ficutapud  antiquos 

«.collf,       fuerunt.Atnon  eft  ignorandum,tuncillasin  ufumuenire,quado 

"P*  *■'•       jamconfeiitaelintgrauiorescxcrcitationcs,  fiucpoftpurg.ationes.j 

cjuasmedicamenta  fecerint,&:  poftfublitionem  ocuIorum,&poft 

copiofum  uomitum :  atq.  hoc  deambulationisgenusaptum  efta- 

nimum  remitterc,fpiritumcommutare,  in  ordinemq.  adducere,  J 

tjuae  diftenta  {unt  foluere,itemq.  thoracem  purgare,&  facilem  re- 

Ipirationem  reddere,inftrumcnta  fenfus  roborare,uentriculum  fir 

mare,  &,  quod  maximirefert,  omueraafteftionem,  quaelafsitu- 

1  ^tdiaeta    dinisfenfum infert,quaeq. perturbat, exphcare,atqucdiftoluerei 

propefine.  deifta  loquebaturHippocrates  quandoicripfit,  deambulationei 

poft  exercitationes  corpora  pura  redderc,  attenuareq.,  minime  ue 

ro  permittere,  ut  caro  prae  laborc  colliquetur,  fed  ipfam  purgare . 

Atqui  deambulationu  fimpliciumediocrisceterisomnibusmagis 

p* '(l*?!!    ^*  "^*  eft :  de  qua intelligendus  eft  M.Tulli j  locus,quando  is TirO' 

^    '      '  ni  conlulens,  utualetudinemcuraret,abipfaquinq.poftuIari  fcri 

^C\t,7r('^iv.ya,^.i7ricw-yir^7rctfov  crufxfj.iJpov^Tip-^ii'-,ivXva-icu>  x,oiXia4, 

ideftciborumcoftionem,triftitiaecarentiam,ambulationemmo- 

deratam,obleftationem,&aluifblutionem  facilem.mediocremau  F 

temappelIoambuIationem,quaeinterdiftcrentiasenumeratasni- 

hil  alioquin  excedit,  aut  deficit,  multa  tamen ,  atque  contenta  fit , 

quemadmodum  ambulationem  profuturam  effe  debere  tradidit 

Otrb.ibid.   Antyllus,quae,  utfentitidem,  capiti,ocuIis,gurgulioni,  thoraci, 

7.epift.79.   nifiadfitfputumlanguinis^maleaftectisauxihatur.Dehacloque- 

batur  Seneca,quando  fck  deftilIationi,a  qua  ualde  affli(ftabatur,dc 

'  'gj  [;■  ■    ambulationefuccurrere  fatebatur.hanccandem  proinfinia,proq. 

cap.  I.        afthmatecurandisCoelius  Aurehanuscommendabat:eftueroetia 

5.a  comp.  niaximeutilis  ftomachohumefi:enti,dolenti,&in  quoahmenta 
«ned.flc.i  _  T  •      r        n         ■  j' 

|i.  coacelcunt,corrumpunturue.  lnarquatis,Jiue  ictericiscuranau 

caufus  Archigenesinuenitur.  fimiliterefficaxeftadmuheres,quj- 

bus  fuppreflae  funt  purgationes,  &  cum  aluus  fiftitur,cibi  fii- 

pernatantjurinaretinetur.nonmediocriterquoq.  coxendicismor 

.  bjs 


Q.    V    I    N    C    T     V    S  i<fi 

A  bi$pro<^eft, &a<iirummamomnibiis  ijs^in  quibusnccclTeeftaiita 
ruperioribuspartibusnd  inrtiioresaliquidJtflucrcautquaeadin 
fcnores  parlcs  propcr.ri  feruntur,  exccrnerc .  lamuero  febrientt- 
bus  omnibusdcambuljtio  huiufccmodi  obcft,  nimirum  quae^ut 
fentitGalenus, ca!orcm,&con(cqucnterfcbresaugeat;nocctepi   <Pp'<J. 
lepticisjfanguincmevcreantibus,  mingentibu$ue,autrcminisde-     °J[^'l' 
fluuium  patientibus .  Porro  uelox  deambclatio  magnopeie  cale- 
facit,  magnitudinem  carnis.  fiquidaliud  ,toIlit.cuiusgratiaCoe  li.  4  chro. 
lius  Aurelianuseam  in  colicisaftcclibus,  in  quibus  requiriturca-  "P-  7-  * 
lor,  atqucin  polylarchiaadhibcndam  cfTc  iudicauit.    Ambula- 
lionestardaefcrc'eadem  piaeftant,  quae  ab  apotherapeutica  cf- 
fici  diximus  :  quo  circa  ualetiidinanjs  fenibus  imbccillioribus , 
&ijs, quospoflcibum  ambularcdcleftat,  quiq.  nnpcrafbmno  ex 

o  pergifcuntur,  aut  ad  maiorcs  e.\ercitationcs  ineundas  ftfe  praepa- 
rareuolunt  ,aut  quauis  partedolent,accommodataeerunt.  Has  t.dcacutr» 
etiamefrecrediderim.quasHippocratcs,  Auicenna,&HaIy  ace-  J  '«lo^S-* 
naadniagiscibuminuentricuh  fundoubi  citiusabfoluiturcodio  par  1.  ij. 
accommodandum  probarunt  ,  quasq.  Galenus  7.  Methodi  pro  7-  Mctho. 
reficiendiscorponbuscxficcatiscommedat.In  capitisdoloreCoe- 
lius  Aurelianus  probauit ,  ut  laboras  deambulatione exerceretur,   ^'  ^^*""** 
primo  tarda,  dehinc  medio  tempore  fortiori ,  atq.  paullo  ereftiori  cap.4. 
extentis  cruribus ;  idem  &  pro  epilepticisambulationem  leue  pro- 
bauit,nempe  quae  fine  capitis  concufsione  humores  a  fupremis  ad 
infimadeducere,eo$leniterdisfipare,attenu3re,&uniuciTumcor 
poris  habitum  citranoxam  calcfaccre  ualeaf,quaium  omnium  gra 
tia  eam  in  quartanari;s,  ubi  paroxifmus  non  affligit,  iuuare,mino- 

*" rem fatigationem  quaflare  pedibusaflene, tradiditGalcnus.In 
fpirandi  difficultate&  in  (acro  igne  fimihter,qucm  graeci  e'p7r»r)a, 
Scnboniu$,Zonam,PIiniu$circinumuocant,ambulationemhu  .V^f '^'^"* 
iufcemodi  conducere  teftatumreliquit  Cornelius  Celfus;  quam  conul  &ri. 
&proelephantiaficurandainufu  habenddefTe  confuluit  cum  eo  l'b  j  dcre 
Coelius.  uehemensfiuenimiadeambulatio  frigidosadiuuat&  ea  '?''*• '"^^ 
ratione  a Celfb ad  debellandum  corporis  tremorem  ufurpatur;  an   ijb.^.c.  rS. 
helitumauget,&flatusdi(cutit,  accapita  debiliamagnopereper-  Li.^.chro. 
turbat,&ODidiurereprehendenduseftPraxagoras,quiin  epilepti   "^^  jjj^  ^ 
ci$plurimas,&uehementimotucelebratas  deambulationesadhi-  cap.4. 
bebat:  pedibusfimiliter  debilibu$,&  fufcipicndae  podagrac  ex- 
pofitis noce icjuandoquidem ob  nimia$ deambulationes  non ra- 
ro  «fchiadico$dolore$&podagramgenerari,  fcribitGalenu$];  fi- 
cuti  ex  aJuerfo  remiftam  arthnticis,  &  podagricis  &  ulcenbus  in- 
<    '  Gymnaibca  K.      lij  tcrnis 


ifz.'  L    I    B    E    R  •) 

rernis  conuenire,infinuarunt  Coelius,&  Cel{us,ubi  deambulatio-  D 

ne  molli  ftramine,coaequato  fblo  peradam  ipfis  commendauit.de 

bcnt  enim  (utfcriptuefl  aTralIiano)quipodagra&articuloruaf- 

fedionibusturbantur^^eTio/wfj&artt^^toWKTT-oM^moueri^potif- 

fimu  mq.  ante,&  non  pofl  cibos.  Nam  lafTitudo  bis  maxime  aduer^ 

.    ,,     fatur,ut  quae  articulos  plus  iufto  calefaciat,&  inflammet,ipfiq.  alia 

rurfus  materiam.ex  longinquioribus  particubs  ad  fe  attrahentes,ar 

ripientesq.fluxibusiugitercauflamfuggerant.Multadeambulatio 

fecundu  Antylli  fententiam  iuuat  eos,  qui  caput,uel  thoracem  ma 

le  atfeftum  habent ,  &  a  quibus  infcrnae  corpons  partes  no  nutriii 

tur,quiuein  exercitationibus  uehemention  motu  egentvpauca  ue 

To prodefl: ijs, qui  poflexercitationesnon  lauantur,  quibusacibq 

deambulationibus  opus  efi:,utis  in  fundum  ftomachi  defccndat,& 

quibus  grauitas  in  corpore  fentitur .   Longa  &  reda  ambulatio  E 

minorem  ,  quam  breuis,moleftiam  parit,capiti  prodcft:  ut  non  im 

Oribafius   meritoCoclius,atq.  Cornebus  Celfus  epilepticiscurandiseamex 

ibidem       ufu  effeiudicauerint;at  nimis  exfugit,bumiditates,atq.ex(iccat.ob 

LibVc  M   ''^l'  '"critoaccufanduseftThemifon^qui  atrophialaborantesduo 

Ccl.  lib.j.  decimftadiorumfpatiumgreiTuconficerefua(.lebat.  Longa&<pon 

«hronic.7.  citata  fingultui  comprimendo  fecundum  Aetijfententiam  l^repue 

.;  prodeft:  breuisficutimagisfatigat,cum(utdicebatAnftotcUs)ex 

motu&quiete  interrefledendum  ortaconftansdiuerfitatis  illius 

operalaborem  inferat,  itaquoq.reuerfionibusillis  continuisca- 

put  l3befa£lar:&  propterea  ab  eodem  Coelio  non  fine  ratione  epi- 

lepticisdamnatur;cuiusreicauftaambulatJoquoq.circu!aris  meri 

to  improbanda  eft,  ut  pote  quae  caput  uert^iginofiim  reddat  &  ocu 

n   ,,     „    lisuehementernoceat.  NamCafsius  medicus  antiquus  in  libello  P 
Piobl.  58.         ,  ,.  r   •   r.        n-      •   J 

probJematum,  quem  graeca  iinguaconicriplit,cauilamind.igans, 

ob  quam  motus  redotramitetadi  uertiginem  non  generent,fed 

fblum  circulares,  ob  id  accideredicit,quia  motus  retti  minimedif 

flationemmateriaeimpediunt,circularesueroeafierinon  finunt, 

quodaeruehementiusillifusprohibeaf,  adhaecmatenaeintusagi 

t3ntur,quemadinodia&fori$, ubicii-cumlatfee, neq,  forasprodue 

ua!entes  motii  in  capite  uertiginofum  afficiunt.ficuti  namq.i<5teri- 

ci  omnes  externosfaporesamarosfentiunr,  &  quifiiftuflonesin  o- 

culis  patiuntur,quofcuniq.  coloccsrubcosiudicatit,^militerin  cir 

culanbusmotibus,cuin  oculishumoresin  orbem  agantui\omnia 

cxteinacircumferriuidentur,ficq.  uertiginofapafTiooboritur.  Ex 

ambulationibus,quaccuni  intcniionecrurum  calcjbusincumben 

dofiunt ,  qucmadmodufcuptum  eftbb  Antylloo  eapuimale  afte- 

1        >i  tjijUiim  iK>  fto 


I 


Q^   V    ;I     N     C     T     V     S  i6i 

A  fto conueniunt ,  itcmq.  thoiaci  luimidiori , uteroconuuHo, pur- 
oationi rupprclfae, partibus infernisabaliiTicnto  fiuftum  non ca- 
pientibus,&onininoc]uibus  mitcriaduTum  repitlQiiae  ucro  ex- 
trcmiscligitisobcuntur,casobkruatum  fuit,propnelippicntibus, 
&aluofupprciric|urilcselle  .  Quacuero  totispC(Jibusfiunt,cuni 
fub  aliqua  femper  praedittLuum  dirtcrcntiarumcompreliendau- 
tur,iplarumetiamracultatesobtinere,iationiconfentancum  eft. 
Atq.hacc  de  Ipecicbus  ab  ipfo  motu  defumptis. 

Iteriim  de  deambuladofiiim  qualit.ttihits .      Cap.    XII. 

Nter  d€ambulationumfpecies,quaeaIoco  accipiua 
tur,illae,  quaefiuntin  montibus,  autadfcendendo,  aut 
defcendedo  cxercentur.fi  fiant  adfcedendo,  ualdc  profe 
fto  uniuerfum  corpusfatigatur,quoniam  rctcrcntc  Ga-  ^    '"  ^*- 
lcno attoMuntur eo  motus genere,&  perinde ac onus quoddam  fu    ^,  partic 
ftrncntiir ab  ijs,quae  primukn mouentur inftrumentis,rcl'.qua cor-  p^ob.js. 
porismcmbi auniuerla . fcribit  Anftotel.  ambulationes  per accli- 
uia,  tametfi  finthebctioi-esmotus, magisfudoremprouocare,q.ia 
per  decliuia,  nec non  fpiritum  profiftere ;  quoniam graui  cuiq.,  m 
deorfum  ferri  fecundum  naturam  eft  ,  ficferrifurfum  contra  natu- 
ram,iiaq.  caloiis  natura,quae  noftra  prouehit  corpora,ut  nihil  per 
decliue  laborat,  fic  per  accliue  preffa  onere  nititur,acf  iqsq.  ob  ciuf 
modimotum  incalefcit,&fudoremmouet,&fpiritum  profiftit, 
eumetiam  corporis  uarius  inflexus  nOn  nihilafferre  cauflae  pofsit, 
utdireda  fpirandi  reciprocatioauferatur.  quarationefecundum 
C  Antylli  fententiam  talis  ambulatio  etiam  thoraci ,  qui  fpiritum  exi 
guum  diicat,&praefcrtim  antecibum  confert,maiorumq.  exerci- 
tationumuice  nonnumquam  fupplet.  LegiturdeDemofthene, 
confucuifte  ipfum  adfcedendo  deambulare,  atq.  inter  ambulandu 
orationes  pronunciare,quo  fic  produdae  fpiritus  conrentioni,qua 
oratorcsin  dicendoopushabent,aftuefcerct.Verum  enimueroge 
nibusinfirmis  eadem  ualdc  aduerfatur;  propterea  quod  dicebat 
Ariftoteles,  du  adfcendimus,  nos  corpus  furfum  iadare,diftenuo- 
nemq.  corporis&genuum  mouere;  adhaec  genuaipfa,quaefe- 
cundum  natuiam  in  anteriorcm  partem  flcdi  natafunt,  quaficon 
tranaturd  fledti  retro,ob  idq.  magnoperedolereatq.  laboraie.  Ex 
altera  partc ambulatio  dccliuis,  quae  defcedendo  obitur,  magis  al- 
teraacapiteadinfcriores  partestrahit;atfeinorainuaIidano  paru  ,.  , 

laed;t,nimirumquae  &emldem  Ariftotehsfententiain  hocmo-  5Pf"'«- 

......  proh. 

''C  R      llJJ  lU 


i64  L    I    B        E    R 

tu  contraNaturaeinclinationem  anie  aguntur,  quafiq.  mouenlo  D 

crurauniuerficorporispondu$ruAincnt,&  proincleiichtmenter 

fatigantur,  Ambulationes  quactum  acKcendedo,  tum  (.kfccnden 

lib.i. c.  1.  Jq  peiMguntur a Cornelio Celfb comprobantur.eo  cj uod  ita  uane 

tatequadamcorpusuniuerrummoueatur-,  nifitamcn  id  pcrquam 

imbecillum  fit.  Quaeuerofiuntin  uijsplanis,&aec^uAlibusexfen 

teniia  Ariflotelis  ob  motus,  quam  feruant(ut  fic  dicam)  uniformi- 

tatem,  magis  corpus  laborcafficiunt,  & ob naturae ,  quam  lenent 

fimilitudincm,  citiuslaborcsfiniunt,necnon  ad  fpiritum,&adcor 

pusaequaliterconflituendum  magisaccommodataefunt,  quamfa 

ftae  in  inaequalibus.  Atdeambulationesperinaequalcsuiasfadae 

non  modominusfaligant^uerum  etiamutilesi/sfunt,  quicitode^ 

ambulando  defatigantur,  atque  hocAntyllus  intelligebat,  cum 

ambiilationes,quae  in  ui;s  peraguntur.minori  cum  labore  fieri  fcri  E 

.    ^       pfit,Quameas,quasin  locisdeambulationibusdicatisobimus.  Hoc 
Onbalius    ^  .       '  i    •     a  j-  j  ni  •    r>i 

Lococitat.  lueminnuereuojuit  Acumenusmedicusapud  Hlatonem  mrhae' 

In  Oecon.  dro,ubi  ambulationem  in  ui;s  ambulationi  incurfibus  praepo- 

ruit,dequofupralatiusdifputauimus.nequea]iudintellexitIfcho 

macus  apudXenopliontem,  quando  ambulationem^qua  ipfein 

agrum  feruum  cum  equo  fequebatur,  ambulationi  in  xyftis  fadae 

praetulit.in  his  tame  difterminandis ualde  refert,nuc3uid  in  pratis, 

inlocis  afperis,  an  in  arenofisefficiantur;quoniafi  fiantinpratis, 

bladifsimae  proculdub^o  funt,nihil  omnino  fenfus  tentat,nihil  co- 

mouent,at  eas  caput  implere,  tum  propter  odoris  fuauitatem,tum 

proptcrhumiditatem,quaeillisinhaeret.  audorefl  Antylius.  Fa- 

ftae in  locisafperis  caput  replent.  Quando autem  in  arena,&  maxi 

me  profunda(quodgenuseftuehementifsimae  exercitationis)  a- F 

guntur,magna  efficacia  poilentad  omnes  corporis  partes  firman- 

das,corroborand3sq.  cuiusgratia  Auguflus  du  coxendice,  &fe- 

more,  & crure finiftro,  non  fatis  bene  ualeret,immo faepe ea  parte 

claudicaretjiacdeambulationeconfirmabatur.ficenimlocum  Sue 

In  uitaAn  tonijinterpreiari  deberecenfeo.  ubi  eumarenarum,  &arundinvi 

gu  i-c   o  j.ejjjgj,QuJm^^  jrgjjir^aj.cnarumquidem  tum  addeficcandasfluxio 

nes ,  tum  ad  confirmandam  ut  iudicaui  coxam  arundinum  ad  con- 

tinendum  ,  &  claudicationem  impediendum  .  quod  quomodo 

fieri  debec,edocuit  Cato  hb.  de  re  ruft.  cap.  160.  Ad  materiam 

fubinde,e  fupernis  ad  infernaspartes  deducendam,  eamquedif- 

ji  t.chro.  fipandam  potentifsimae  exfifluni,  &  ideo  male  forfan  a  Coelio 

cap.i.        taxatur  Erafiflratus  ,  quod  deambulatione  in  arenofis  locis  pa- 

ralyticos  exercendos  fuaderct.fub  porticu  fadac  ambulationes, 

auc 


Q^   V    I    N    C    T    V     S  x6^ 

Aautloco  conclufo,utrpchinca&fimilibusaCelfb,&ab  ali;snon  Iib.|.c.». 
admodum  probantur:  quandocjuiclem  acrcliberonon  fruuntur, 
fcd  intcmpcrato,  uitiofoj,  craffo ,  corpuscjue  uniucrfuin  replente: 
ni{itamenporticu$,autloci  coopcrtiin  locis  fintdomus  fuperio- 
ribus,ac  tabulis  |flratis,ubi  ambulationes  ceteris  cjuibusque  ab 
AntylIoanteponuntur,quoduaporum,  quieterra  cfiluunt,fint 
expertes,  aeremque  puriorem  habeant.  Nec  opponendum  cft 
huic  fcntentiae  noflrae  ,  quod  antiqui  cryptoporticus  in  ufuin 
iflum  exaedificatas  haberent :  quia  illisdumtaxat  utebantur,  quan 
do  pluuiae,  tempeflntes,  aut  immodici  uentorum  impetus,  acrisq. 
iniquitasuetabant,quominus  inapertoaere  deambularcnt,quo 
tempore,nequenos  illasrefutamus. Ceterum  quaefiuntfub  Dio, 
omne$fa<!:tisinporticu  a|Cornelio  Celfo  praeferuntur.  A  Vitru-  loco  cic»-" 

B  uioquoqueuaIdecelebranturHypaethraeambulationcs,&  prac-  to. 
fertimfiuindiaadfint;,  quodtalesmagnamfalubritatem  habeanc:  '  '^'•Jf»- 
&  primum  oculorum,quod  exuiridibus  fubtili$,  &  extcnuatus 
aer,proptermotionemcorpori$  influen$  perlimat  fpeciem,&ita 
aufcrens  ex  oculis  humorem  crafTum,  aciem  tenuem ,  &  acutam 
fpecicm  relinquit].  Practereacumcorpusinambulationecalefcat, 
humorem  ex  membris  aer  exugendo  imminuit  plenitates,exte- 
nuatque  diflipando ,  quod  plus  inefl ,  quam  corpus  potefl  fufline- 
re,ex  quo  utin  hypaethns  locis  ab  aere  humore$  ex  corporibus 
cxugerenturmolefliores,  quemadmodum  exterra  pernebulas  ui- 
dentur:  confuluitarchitedorum  princepsamplifsima,&oriiatif-  ' 

fima  fub  dio  liypaethrisque  ambulando  collocari  in  ciuitatibus 
aedificia.  Verumenim  ueroapudmedicos  fubdiales  haedeambu- 
(^lationes  pluiimas  difJcrentias  obtinuerunt.  nam  quando  prope 

mare  fiunt,&  ficcandi,  &  crafTos  humorcs  attcnuandi  uim  ha-  ptiba^im 
bentiquando  circa  flumina,  &  flagna ,  humedare  pofTunt^fed 
iitraquc  noccnt,  &  praefertim  flagna,ideoque  non  temere  has 
omne$in  Epilepcici$damnauit  Aretaeus,quando  in  mediterraneis 
partibu$aguntur,quemadmodumfupradidtisfuntpraeflantiores, 
ita  quoque  faftis  circa  mare  cedunt.quando  in  rore,  humeitant  no 
finedamno:  fed  fi  in  locis  auium  uolatu  frequentatisambules,  effi- 
cacifsimus  ismotuserit  ad  euocandum  perhalitum,&  adleuan- 
dum,haudfecus,atquefiin  fublimibus  locis  ambules.  Quaede- 
inde  fub  Dio  in  locis  uento  minus  perflatis  ambulatio  efficitur,  ua- 
let  fecundnm  Antyllifententiamad  euocandum  perhalitum,& 
ad  excrementadifpcrgenda :  itemque  rcmittit ,  necferit.  hanc  Ae- 
tiui  in  colicis  doloribus  a  fngida  caulla  ortis  commcndauit .  fed 

quae 


cap.  1. 


lib.i.c.t. 


266  L    I    B    E    R 

quae  perflante  uento  peraghur ,  fi  fub  borea,  tufTc ;  excitar ,  thora-D 

cemque  laedit ,  at  uires  collabentes  firmat,  fenluum  intogntatem 

alfcrtftomachumque  Jiilolutum  roborat.atquc  Je  liac  fortaflTelo-r 

rao'  '^'^^"  qiict>atur("oclius  Aurclianus,  dum  ftomachicis  deambulanones 

lubDiopro  modo  uirium  adhibend.isconfulcbar,!!  fub  AuAro, 

caput  replet^fenfuum  inflrumenta  heberar,aluum  mollir,atquc  . 

addinoluendumualetill  zephyrisfpirantibus,talisambulntioce-  , 

teris  omnibus ,  quaein  uento  fiunt,  pracftat :  non  enim  habctin- 

fuauitates  borcae ,  quin  potius  manfuttudo  limul ,  atque  iucundi- 

tasfuntconiundae.  Quae  in  Apeliocefit,malaeft,  &  fcritatque 

ita  felTabentambuIationcsfubJialcs  m  uentispera<ftac.Scquuntur, 

quaefiunt,uel  in  lole,ueI  in  umbra:qua  in  rc  audtores  diuerfa  fen- 

tirerepeno. CornehusCelfus,  fi  caputferar,melioremambulatio- 

nem  in  fble, quam  in  um bra  efle  dixir,  &  meliorcm  in  umbra ,  qua  E- 

parieres,auruindaria  efficiunr, quamquac  rtdofubcft.  Exalrera 

parteOribafius  auftoritate  Antylli  duiftusmiprobatillam  ,  ueluti 

quae  effundat,  caput  implcat  ,atquc-inaequalitates  gignat.  quatn 

fententiam  non  audcrcm  alteri  pracponere,  nifi&  ratio,&uetc- 

rum  medicorum,praeftrtimQue  Hippocratis,  &  Galeni  auiiorita- 

testeftatum  feciffentjfolisradioshumanis  capitibus  maximasno- 

xas inferre.  n empe quae fi  cahda,&  humida,  magis  calefian t & eli-e 

quentur  •,  fi  ficca,  ficciora  reddantur ,  &  demunj  quaecumque  fint, 

{emper  olfendantur,  modo  uel  ruftic.i,uel  ahj  fub  fble  uiuere  aflue- 

in  t.  de      tinonfint.  Quod  probecoenofcens  Hippocrates  fiuePplybusad 
OJorb.  ,  >-.    2       ■  iLj  li-  ri 

euitanda  capitisdetrimentanon  quamhbetdeambulationem,fed 
folaminfrigore,  aut  infole  peradam  uctat.  Atqui  non  illudta- 
cendumefleduco,fempereligi  potiusdebere  in  fble  ambulare,  ** 
quam  ftare,  &  ambulare  uelociter,quam  fegniter  ,ficuti  prae- 
ceptumfuitabHippocratein  hbrodefalubridiaeta.cuiusreihanc 
j.partic.  attulit  rationem  AriftoteIes,quod  cumftamus,calor  permanet, 
Prob.  j4.  ficque  amphus  calefacit.  corpus  etenim  noftrum  (dicebatis)uapo- 
rem  quendam  tepidum  de  fe  continuo  mittit,,quiproximum  & 
ambientem  aerem  tepefacit,undeaer  poftea  ille  corpus  calidius 
reddit , cum autcm quis in fole mouetur,  flatus excitatur, qui refii- 

ferarenospoteft,  quandomotusquifque  frigidushabetur .  Am- 
ulandum  potius  in  umbra(dicebat  Celfus)quam  parietes,  aut 
uiridariaefficiut,  quamquaete<5iofubeft:quon]aaeraffiduaqua- 
daiTi, & blanda  uentilatione  f alubrior redditur . qui aer  quoniam 
interdum  ab  arboribus  noxijs  inhci,  &  corporadeindecontamina- 
reconfueuitjUtdeniicearbore,atqucNarcifromcnioriaeprodidit 

PIu- 


Q^  V    1    N    C     T    V    S  25-7 

A  Plutarchus,  proptcrea  luiiiifcemodi  umbrasinterdeambulandum  J  Sympto. 
fitgcre  expcdict.  Nerjiic  itemcmam  adliiberc  minorem  oportet,  ^'°  ''' 
utarbores  rorc  riilfuf.ic  uitcntur,  cjuoniam,  fi  peripfas  frcqucnter 
quisambulct,  mcmbr.i  facilrtcrlcpr,\  tcntantur,  atcjuc  huius  eam 
Laitus  apud  Pkitarchumin  n.it.cjuacll.attulit  rationcm,  quodros 
corporibusillabensipfi  mordcat.  atque  excoriet,  uelpoiiusquod 
arorecolliquatis  arborum  fupcrficiebus  afpergo  quaedam  noxia 
indc  corporibu  J  atfufa  inhacreat,c]uae  parrcs  extimas  ipforum  mor 
dcat.atque  difcmdat:  etcnimroriuim  colliquatiuam(T>txT/z.oi', 
non  cTmxt/z^oi',  Sc  re  ipfi,S:  uctufto  codice  permotuslcgenduni 
puto)  ineffe  pcrfpcdum  fans  illud  facit ,  quod  ros  bibitus  qracilita- 
tcminducit,ut  mulierts  eae  manifefto  declarant,  quae  alioquin 
obelaedumteiuiibusueftimentis  ,aut  lanis  Tori  coUigendo  ope- 

Bramnauant,  eoinexercitiocarnes  confumunt  Inomnibusautem 
fere  proderit  fiib  iis  umbris  ambularc,  quas  epilepticis  probauit 
Arctaeus  Sc  uertiginolis ,  nempe fub  arboribus  myrto , aut  lauro, 
aut  inter  acres&  bene  olentes  herbas  calameiuum,  pulcgium,thy 
mum,mcntham,maximequidem  agrefles,&  fponte  nafcentes :  iin 
harum  copiade(iderctur,interhumanocultu  procreatas.Eftinhac 
quoquenon  cxiguum  difcrimenrcfpeftu  caeli,quod  ,dum  fere- 
num  eft ,  tunc  ambulatio  leuat ,  per  halitum  euocat ,  attenuat,  bo- 
nam  refpirationem ,  &  mouendi  facilitatem  parat :  dum  uero  nu- 
bibus  obtegitur,grauitatcm  afIcrt,perhalitumnoneuocat, tan- 
demue caput implet.  De ambulationibus faciendis uel hieme, uel 
acftate,ucl alio  tempore diximus in  libro quarto,  ubi  tempus exer- 
citationibus  accommodatum  definiuimus :  fupereft  tantum  illud  *^  "' 
^adnedere,ambulationes  quaflibet  antecibum  fieri  debere,tum 
mane,tum  uefperc:quandoquidem  matutinaaluum  emollit,  fi  cre 
dimus  Antvllo,fegnitiem  a  fomno  contradam  difloluitj  fpintusq. 
attenuat,  calorem  auget,&  appetitum  excitat :  quinimmo  Hippo-  t^diaew. 
crates  hanc  eandem  humidioribus  temperamcntis  conuenire,^ 
humoris  tranfitusexinaniantur,neque  animaemeatusoccludan- 
tur,  fcnbit;ficut,&attenuare,necnon  partescircacaput  lcues,agi- 
les,acpromptasreddere,&aluum  foluere  confirmat. uefperlina 
uero  adfomnum  hominem  praeparat,  acinflationes  difpergit,  ca^ 
puttamendebile  male  afficit,obidqueiureaccufatur  Serapiona  •'•'.i  chro, 
Coelio , quod  epilepticos  imperaret  circa  uefpeiam  ambulare , ac  ^  ^' 
rurfum  conquiefcere,&  deambidationem  repetere.  Poft  cibum 
diximus  exiguam  ambulationem  afluetis  conuenire.atque  illi';, 
«juibujnonfinelaboreinfundum  uentriculidefcenditcibui  :illi$ 

paritcr, 


x(St  E  K    Q.V  IN  Cl 

pariter,  quibus  caput  repletum  eft,  lentam  poft  cibum  deamtu-'*' 

lationem  commendauit,  Galenus,  fecutus  fortafle  in  hoc  Are- 

o.dctuua    taeum,  qui  in  uetufto  capitis  dolore  eandem  in  ufu  habendam 

c5p.  rocd.    uoluit.  quamquam  ^cundode  comp.med.  ubi  dedolore  capitij 

exebrietateagit,  ueht,  nequemultumcomedendum,nequefta- 

tim  acibo  deambulandum.Inreliquisquomodo  conueniat,  non 

uideo,&proptereaDioclem  medicum  antiqui{$imum,&;clarifsi- 

mum  fatis  mirari  non  pofl^um ,  quod  phtificos  dcambulatione  poft 

Ccl.  lib.L.  prandia  uexandos  eflTe  uoIuerit,quae  ficuti  concodtionem  cibo- 

^»P- '  '•      rum  interturbat,  ita  multos  ad  caput  uaporcs  etferri,  atque  ibi  in 

humidiratem  conuerfos  adpedus,&  pulmonem  diffluere  facit, 

quo  nihil  phti^cis  contingere perniciofius  potefl :  eo  magis,  quod 

tj-.-„    hcet  Hippocrateshuiufcemodi  deambulariones  in  humidioribus  _ 

temperaturisapprobet:aluum  tamen,corpus,oc  uentrem  liccare 

confitetur:neill3omniainmediumadducam,quaedehuiufccge- 

neris  a.mbulatione  fcriptafunt  in  libio  dc  mfomnijs  Hippocrati 

adfcripto.quiliber  cum  multafuperflitiofa  contineat,forfin  ali- 

quisijs^quae  ibideambulatione  poA  prandiumm  pluribus  com- 

mendatadicuntur,p3ucam  fidemadh:beat.  Hadenusde  ambula- 

tione.iamceteraaggrediamur. 

ExpUcit  Liber  ^^tnctut. 


'  ARTISGYMNASTICAE 

LIBER.    SEXTVS 

^ms  erccfumftare  ef[ecfu4fArUt.  Cap.  I. 

OS,  cjui  pcdibusereftipermancnt,exerccri,quo- 
niamabundeinfuperioribusdemonftrauimus^hiic 
rem  amplius  indirputationemreuocareprorrusn- 
diculum  foret.proindejquotmodis  haec  excrcitatio 
uarietur,quosq.quaequepariaiefte6lus,dec!arabo. 
Quod  etenim  haec  cxercitatio  priuatim  dorfi  partcs  affici  n,vA.uer- 
B  roc$,inter  Arabasnoninfimus,fati$apertedixit.  Quiigiturillud  cjf"^ 
debilea  natura,uelcafii{brtiti  funt,fummoft;udioidexercitatio- 
nis genus  euitare debent ,  nempe quod (ut {aepius diximus)  maio- 
rem,quam  ipfa  ambulatio,  defatigationem  pai  iat :  quibus  etiam  irj  i  Hb.dc  paf 
renibus  inflammatio,ue]  ulcera  orta funt,ne ftent,  magnopere  ca-  '"'onibus rc 
uendum  efTe,  cenfuit  Rufus  Ephefius.  debent  quoquehuiufcemo-, 
di  exercitationem  auerfari ,  quos  uel  herniae  labor  fbllicitat,  uel  in 
cruribus,autfcroto,uaricesdilatantur, uel  ulcerain  inferioribuj 
partibus  orta  funt,aut  quahbet  de  caufTa  oriuntur.quam  fentetiam 
nifi  medicorum  audoritas  cofirmaffet :  ueram  tamen  effe  ipfa  ratio 
perfuaderet:  quae  fcihcet  oftendit,  in  flantibus  graucs  humores  ci- 
tra  difficultatem  proruere,eosq.modohernias,modo  uarices,  mo- 
'Cdo  ulccra  generare,  fouere,  &augere:  nam  quod  uaricesgeneren- 
.  tur ,  ctiam  luuenahs  poeta  cognouit,  qui  cum  quandam  mulierem 
lanum  rogantcm  dc  amici  uidoria  futura  deridcret,  uolcns  figni--  Satj.tf. 
ficTreob  importunas  muherum  petitionesharufpicem,fi  cunftis 
inferuiffet,flando,(fic  quifj.harufpcx  pro  alijs  rogabatDeum)non 
paruniIaboraredebuin"e,ait:Varicofusfietharufpex.Mariumquo-  piut.Ieius 
q-uefcimusomnes,laboriofum  uirum  exflitiffe^ob  quodfi  quisdi-  "'"• 
cat,  ei  uarices,quibusafriidabatur,inambobus  cruribusortasobni 
mi05inflandolabores,eum  minuserraturumexiftimarem.Verum 
<nimucio&  in  hac  cxercitatione  non  paucae  diuerfitates  repe- 
riuntur:proptcrea  quod  tempus,locus,atque  fitus  uarias  quafi  fpe- 
<:ies  efficere uidentur.  A  tempore  nafcuntur  duaefpecies ,  quando 
aut ante cibilm ,  aut  a  cibo,  quis ftando , &  uel  pauco  tempore  uel 
muItoexercetur.AIocofumunturdiffcrentiae:quoniamucIinfo- 
icjuel in  umbra,  &  hac  am daufa  ,  aut  apcrta  ftatur.  A  fitu  demum 
...  eua- 


^17«  L    I    B    E    R 

euariantur  ftandi  gcnera,  quandouel  uno  pede,  uel  ambobus,&:D 
uel  iis  totis,&  planis,uel  extremitatibus  eorum,caIcibus  rcilicet,& 
fumniis  digitis  ftamus.  Ante  cibum  llnre  uentiiculi  excrementis 
inaniendisauxiliatur,aftlimaticcs,  &clifticiliterrpirantesadiuuat, 
uentrem  emollir,  urinam  prouocat,crura,  &  pedes  corroborat ,  & 
fiquando  deambulationi  uacare  non  concedatur,  illius  uices  fup- 
plere  potcft.  Vertiginofis lamen ,  8c  quibus  ad  fupcriora  rapiuntur 
iiapores,nullopadoconducit,  cum  extali  erefta  ftationefacilius 
caputafumispctarur-.namtantamadhoc  eniciendum  potentiam 
{]milis;exercitatio  habet,ut  nonnulli  boue$,&  cetcraanimantia 
(quodfcripfit  Ariftotelcs)  mmu^hominetulsire,  minusq  catharris 
Petrus  Ap-  uexan  crediderint:quoniam  ipfis  minime  ereftis  ftanubushaud 
\°vaxtic  ^^* uapores  natura furfum  tendentes  in  eorum  capita fern  pofliirit. 
piob.i.  Quaitem  ratione  eos  omnesdamnare  uehementer  foleo,  qui,fi  al-  E 
to  capite  dormiant,  minus  a  catharris  uexari  debcrc  putant ,  cum 
potiuscontrariumeueniat,ut  fcilicctqui  humiliori,&fere  cetc- 
rismembrisaequahcapitisfitudormiunt,uel  aliteriacent,minus 
auaporibuscapite  tentcntur,minusq.acapite  adpedus  humorej 
defluant.  Quamuis  lecus  ludicandum  ht,  ubi  quis  uentriculi  in  con 
ficiendo  cibumdebilitate  uexatur.  Quoin  cafu  Pofidonius  apud 
Aetium  magnopere  ftudendum  efl^e  iulsit,  ut  in  decumbendo  ca- 
putaltiorifitu  contineatur,quocibusmagis  in  uentriculi  fundo 
accommodetur ,  &  ob  id  nutrimentum  minori  moleftia  coquatur. 
Atquehocintelligidebetdeiis,quimultumftat:ftareetenimpau- 
co  temporc  exiguum  quid  prodefle,  neque  multum  obeflepoteft, 
Qui  porro  communi  illo  eflfato,Prandia  poft  ftabi$,indudi,  poft 
fumptos  cibosftaredeledantur,  ij  fcire  debet,  Ci  mediocri  quodam  F 
temporeftetur,defcenfui  ciborum  in  uentriculi  fundum  infigniter 
cooperari ,  & confequen ter illorum  concoftionem  perbelle adiu- 
uare ,  nec  alioqui  ullam  eflatu dignam  laefionem  afferre :  uerura  fi 
multo  temporc  ita  quis  permanfcrit,  praeter  moleftiam,  qua  ob  ci- 
borum  interdumpondus,praeterIafiitudinem,  quaexlaboreaffi- 
citur,uarias  item  oftenfiones  fubire  cogitur.Primo  namq.maior  ua 
porum  copia fiipcriorem  corporis  regioiiem  impctit,  maior  humo 
rum  multitudoad inferiora  praecipitat,atqueinde ulcera  in  cruri- 
bus,gonagras,  &  podagrasgencrat,  dcindc  thoracem,  atque  fpira- 
tioncmuniuerfam  non  parum  labefa(Sat,uti  qxdifficultate  fpiran* 
di  tunc  apparente  facile  quifquc  cognofcere  ualcf.poftrcmo  renes, 
atque  ueficam,&  totam  mingcndi  adionem  uitiat,quando  uidcli- 
cec  crudi  humores  ex  finuli  iitu  ad  easparcesdeferuntur,  renesq.Sc 

lumbi 


8    E    X    T    V    S  171 

Alumbiuc^emenrer  incnlcrcunr,del)ilitanturq.utnotemercuidea- 

turpraccepincRufusEphefius,  nequisulceribujrenum  laborans,  ''''•'ie*'^» 
ctiam  fimorbu5inclinarecocpiflet,ftarct.  Statioin  umbrafempcr 
aliquibus  ex  p-aedidlis  differentijs  adncditur,ut  fit  mulra,  uel  pau 
ca,uelacibo,  uelantecibum,  &'proindcqualicumqucadnexarc- 
penctur,  illius  effeftuscontmuo  exprimet,modoumbraerarionc 
aliquidfecusnon  acccdat.  hocautem  dico,  quiafiepcnumerouni- 
brauel  cftlocorum  conclufbrum  frigidorum,atquehumidorum: 
uel  noxiarum  arborum,ucI  alterius  perniciofae  rci,quas  omncs  cor 
pus  maculare,&:  fanitatcm  deftruere  nemo  negabii.Ceterum  dc  fta 
tibusfubfolein  huncmodum  dctcrminandumene,iudico,quod 
fcilicet  ftare  fub  fole in  aeftate  fummopere  calefacit.  immo  fenren- 
tiacft  Ariftotelis,  cum  ftamusinfolemagisdeuri,  quamdummO'  pj.o*"' 

Buemur,  crfi  perfemotusipfequoquecaIefacercualeat,quodalia$ 

fufius  cxplicauimus.  Si  igirur  ira  efi,rarioni  cofentaneum  efficitur, 

iuuamentum  infigne  ualde  frigefadiis  corporibus  indeaccedere, 

uelurihydropicis,cace(fticis,proquibusid3CoeIio,&:omnibusfe-  lib  j  c.j. 

rc  medicis  laudatur.  In  iftericis  itcm  curandis  tali  infblatione  ufum  ^'^-f-  «•*• 
•-A      I  •  -  •  r\        ■  '•de  copo. 

Archigenem  repcno  .  ne  intenm  filentio  practermittantur  ea,  mcd.CU.i 

quae apud  Aetium  ex  Antylli  fententia  leguntur,  infblatione  fci- 

licet  uarijs  modis  antiquos  ufos  fuifte^alias  cum  uni-^^ione^alias 

fine  untftione,  modo  fedendo,modo  iacendo.modo  ftando,inter- 

dum  ambulando ,  interdum  cunendo :  de  quibus  omnibus  in 

huncmodum  decretum  eft,quodfl  infolatio  adminiftretnr  non 

purgatopriu$corpore,maximum  capitinocumentumaffcrt:  un- 

defaepenumeromirari  mihi  contingit,quogeniodudu$  Plioius  Plin.ncpej 

^'inaior  non  modo  purgato  corporc,uerum  etiam  poft  cibum  in  *'''*P'*M« 

acftate  fub  fole  maneret,  ac  deinde  in  frigida  lauaretur : de  hac  etc- 

Ijim  locutosfuiffc  medicinaeaudoresarbitror,quandodixerunt,  Gal.ac«. 

abilla  corpora  plufquam  par  fitincalefcere,fcbrcs,atque  capitis 

dolorcsgigni :  fin  autemanteaquam  corpora  fbli  exponantur,op- 

portune  exinaniantur,autflnc  unftionc,autcum  undione  fieri 

poteft :  fi  fiat  citra  unftion  em,  capiti  diuturna  frigidirare  laboran  ti 

iuccurrit,quod  illud  durius  atque  impaGibilius  reddat,  &.  obid 

meritoinEpilepfia  curanda  a  Methodicis  nonnullis  commenda-  Coel.lib.i. 

tur,modo  fit  infolatio  moderata:  ficutitem  incainfaniaefpecie  ca.4.&5. 

iuuare creditur ,  quae  a  frigida intemperie ortum  ducit ;  praeterea 

occultas  difflationes  auget ,  fudores  elicit ,  carnem  conferuat,  pin- 

guedinem  tollit,oedemataomnia,&  praefertim  hydropica  dc- 

primit:  nequetamenipfa  noxisfuis  caretjquando  quidcm  mora 

qua«ui$ 


472-  L  "I    B    E    R. 

<^uaeujs  fub  fblp  bilem  auget,  Sc  confcquenteri]j,quif)US  calorD 
«.  fpid  c6.  natura  mordax  eft,ualde  aducr{atur,ut  a  Galeno  fcriptum  cft,,' 
t.dctu.ua.  rpiiitumquecrafsiorem,dcnfiorcmueerficicns,afthma,&ortho- 
<«p.ii.  pneam  exacerhat.  C^eterum  fi  ab{queundioncinfolatioadhibea-, 
tur,  inceteris  cofHem  efteftusparit,  nid  quodcorpus  cxficcatma- 
giSjtamquam  pingui  illoadufto,&Tubinde  inaiori  nigrcdinedi- 
perficiem  totam  inficit,  nccnon  carnem  inftar  caurerij  cuiuldam 
dcnfans  minus  per  infenfihilem  tranfpirationcm  cxcrcmeiita  di- 
uaporari  facit.  quarationehuiufcemodiinrolationcmnd  niinucn- 
«aVu"'  dam polyfarchiam  ab  Aetiolaudatam  cenfeo.  Verumtamcn  duop 
hic  animaduerfionedigna  efteexiftimo,aIterum,  quodmedicosy 
ubifubfolemoramprobarunr,practegi  panniscapit,i  uoluifteopi 
nor,  quoniam,praeterCoe]i)  audoritaicm,  &  ratio,  &  txpcricn-. 
tiademonftrant, capiradetcdla,fifoliexponantur,ualdc  oftcndi,  E. 
nempequae  fupramodum  calefadauaporcs  a  totocorposisambi- 
tuadfcfeattrahunt ,  ficqueomnem  maloium  iliadcm  ,&  prae  ce- 
teris  catharros  ibi  generant:quod  minime,  ubi  capita  tcguntur, 
cuenirefu{picandumeft,proptereaquod,uilcripfit  Ariftotcles, 
ipartic.  jnduta  corpora  alolc  minus  calefiunt,quam  nuda,cum  ab  illius 
fib^d/cauf  radiis  minus  fisriantur.  atque  hoc  totum  a  Galenofignificatum  cre 
£smorb.  do,  ubi  dixit,eos,  qui  nudi  fubfole  mancnt,uniiierfiim  corpus 
calefacere-, quiuero  induti,caputfolum  :namdcmonftratum  eft 
anobishbro  tertio,Maiores  noftros  numquam  ferecaput  tcgere 
folitos :  ne  miremur Galenum , dum  indutos  fcripfit fub  fble ,  ca- 
pitctantumualdeincalefceredixit.  Alterum  animaduerfionedi-» 
gnuin  eft,quod,ficuti  {edentes,  &  ftantes  fub  fole  ueh  ementius  in- 
calefccre,  fiue  potius  deuri  experientia  conftat ,  quam  ambulantes,  F 
&currentes:  pariter  &  ceteras  praediftas  aftediiones,  tam  bonas 
quammalas  facihus  recipiunt.  Atquehaecuniuerfa  a  nobisdidia 
de  ftantibusplanis,  ac  totis  pedibus  intclligantur.ftare  namque 
calcibus innixos  non  modo  laboreiTijac moleftiam inducit,uerum-» 
ctiam  nulkim  iuuamentum  cftatudignum  praeftarecreditur:que- 
admodum  fimilitei  eos,  qui  fummisdigitis  ftare  conantur,praeter 
fatic^ationem  ilhco  lucccdentcm  partcsillascallismoleftifsimisaf- 
ficei  e  compeitum  eft,  &  praefcrtim  quando  quis  eo  frequeter  uta- 
tur  hi  fic]uidcmillud  unum  commodumnonnumquam  reciperc 
uidcntur,utlongiusmultis  aliisprofpcdarcualeantjCuiusgratia 
ab  antiquis  fpeculator,fiue cr^ta-xl-  pingebatur  facie  hominis  ftanti< 
fupradigitos,{limmamquemanum  adumbellaeformam  fuperci- 
hcijsadmoucntisjUt  AcfchvlusinTheorismeminit. 

De 


S    E    X    T    V    S  17} 

I>e  fugnirumejfcclibfu.  Cap.     11. 

I  Vgnarum,  cjuae  maioribus  noftris  ad  ualetudinem  infer 
uicrunt^quaeq.cnam  temporibusnoftrisinrcruiendi  Cx- 
militcr  facultJtcm  obtinet ,  aliaefiunt  cuni  armis  fidis, 
neque  incidentibus,  ucl  punyentibus  aduerfus  homi- 
nem,  aliacaducrfus  columnam  aut  palum,aliae  aducrfus  umbram. 
atqueomnesucl  fieri  pofluntapugnantibuscorpore,  ncquaquam 
avmatis,aliaeabarmatis.  Armorum  pugnam  aduerfus  hominem 
uel  columnam  intci  magnas  excrcitationes  repofuit  Galcnus,  que 
imitatus  Auerroesinter  Arabas  non  infimus  dixit,  certamen  cum  *-''P'd  c5. 
enfibusfiftum  efle  ex  uelocibus,atque  fortibus  excrcitijs.quae  om.  &  coii°c  j,' 
nia de illis,  qui  non  armati  ccrtant  accipienda  puto,  quando  arma- 

g  tumccrtareinterexercitat:onesfimul,atqucopcramanifefl;e  repo- 
fuitGalenus,qai  limilitcrcertare  aducrfiis  umbram((TZ/a^*;^ei(C  x.n  tu.ual. 
dicunl  Graeci , ccleicm citra  robur  eyercitationem  efl^eiudicauit,  f.|^'  '°'  * 
nt  Auiccnnaquoque,  &;PjuIluspoft!pfiimcen{ereuifi  fiint.  Cum  doc.  i.c. ».' 
itaquc  res  ita  fele Kabeat,  pugna  non  armatorum  tam  aduerfus  ho- 
mines,  quam  aducrluscolumnamadminiflrata  in  primismagnope  ^ 

rc  calefacit,  excrementa  educ)t,fudores  ciet,  exuberantem  carnem 
(upprimit ;  &  proindeaCoelioin  curanda  polvfarchiaadhibetur,  L'b.i  chr. 
deincepsb[achia,atquehumerosconfirmat,  crura(3t  pedesmirum      ''"  ' 
in  modum  excrcet,  ceterum  capita  debiha, &  uertigini  obnoxia  no 
parum  labefadat .  rentbus  item  laborantcs  huiufccmodi  cxercita- 
tionem  fugerepraecepit  Galenus.  o-x'/aaa;k/ii  porro,{iueaduerfus  «.epid.    ■- 
umbramcertatiocorporatenuat,carncs,&  fuccosdetrahit,  quod  com.  i. 

I^celenbus  exercitationibusconuenirefupram6ftrauimus,proprie  i^f  ,'„*„,, 
autem  fecundum  Galcnum  brachiorum,atque  manuum  exercita-  cap.  lo. 
tio  exfiftit:  practcrea  ualet,  C\  Antyllo  credimus,  ad  fedandam  afl^e-   *-^°"^"=' 
itionem  laisitudinis  fenfum  referentem  ,  ad  humores  firmandos, 
ad  neruorum  imbecillitatem,&  tremorem  corrigendum.  eft  ctiam 
4itihsuiti;sqaaethoraceminrcftare{blent  confertrenibus,&colo 
intcftino,  materiam  adinfenores  partes  deducit,  &  praefertim  m 
-i-isqiii  pedibusimitanturpugiles,  quiquenonfblum  manibuscum 
■timbra  depui;nant,uerumeiiani  cruribus  interdumtamquamfa- 
lientes,interaum  uero  tamquam  calcibus  caedetes.  Ad  cadem  om- 
nia  fimiliter  ualet  pugna  aduerfus  palum  eflfeda,  quae  tantummo- 
do in  hoc  ab  umbratili  dilTert,  quod  palum  pcrcutere  brachijs  ma- 
iorem  uiminfert,quamaerem  ferire.Non  efttamen  ignorandum, 
ipugnam aduerfus  hominem  pugnanteminitam,magisexercere, 
t    •^  Gymnaftica.  S  &uim 


X74  L    I    B    E    R      ' 

&uim  maiorcm  corporibu$]infene,quam ifta:quonlam, utab  AleD 

I  Libro.     xandro  perbclle  fif^nificatum  eft,athleta,fi  obnitatu^- anta^oniftae, 

rortitudmem  eius  auget  •,  un  cedat ,  nequc  reluctetur,  robur  eiulde 

refbluit.  Atqui  ea  pugna,quaecorporibus  pugnantium  armatis 

exercctur,inter  uchcmcntcs  exercitationes  collocanda  cft,qiiac  cu 

robufta,  &  uahda  corpora  efliccre  dcbcant,  iure  merito  Nicias 

apud  Platonem  in  co  dialogo ,  qui  Laches  infcribitur,dixit,  quod 

Tocf  o7rAo;c^a_-:^ec9-a^,fiue  armatum  pugnarccorporarobuftiora, 

fi  quodaliud  cxercitationisgenus,  rcddit,  neq.  ulloaho  minorem 

?ccocira:«  laborem  pant.Dchacquoque  exercitationeab  AntylJoproditum 

reperitur,corpus ab  ipfo ad  motum  apmis,  &  ad  carnem  fiifcipien- 

damreddi,uerumtamen  propriam,atquemaximam  eiuspoliicita- 

tionem  cxhftere,  utcorporisfirmitatem,&  longam  refpirationcm 

gignat,  cum  illi,qui  fcfe  pugnisfimilibus  dcdunt.omnem  nl  am  o 

fpiritusexpullioneni  fcrrepofsint:  facitautcmliuiufcemodi  pugna 

carnemIaxam,CcmolIcm,nccnoncapiti  admodum  noxia  eft,prae- 

fertim  quando  galea  plus  aequo  obtegitur,  cuuispondcre  prcnbm 

non  parum  laborat.  illud  hicnon  ignoran  uoIo^oVAo^.a^^/aVjfiue 

armatae  pugnac  exercitationem,  ne  quis  dccipiaturtandemefle 

exiftimanscum  armatalu(ftatione,  oTrAo/TO-sraA»  ab  /ffirhylouo- 

cata ,  quandoquidem  haec  tamquam  ludae  (pecies  armis  in  mani- 

bus  nullo  modo  utcbatur ,  fcd  dumtaxat  ccrtantes  totis  corporibus 

armabantur,ficquearmatiinuicem  luftabaiitur ,  cuius  ludlationis 

arbitror  uolutationem  illam  armatam  ,  fiue  celerem  agitationem, 

i.S  tu.  ua.  qviam  Galenus in  numero uehementium  exercitationum  repofuir, 

**^''  ■       fpeciemquandamcxftitifte. Anuerodehacarmata  pugnaefpecie 

inti-llexerit  Coelius  Aurclianus,quando  in  curanda  polyfarchia  v 
poftquam  plurima  aliacxercitationum  genera  comprobatadixit. 
w  TumhopIomachia,hoceftarmorumfidaconfrixio:apudmedu- 
bium  nullum,ute>:  fupcrioribuspatet,reIinquitur:quoniam,&{i 
nomen  Graecumhanciplam  fignificareuideatur,  nihiIominus,iSr 
nominis  ab  ipfb  illata  cxplicatio ,  &  ufus dcmonftratus  manifeftum 
aigumcntum  faciuntdc  pugnaillafermonem  facere  quaenudato 
•ab  armiscorporcexcrcetur,  quaeq  addiminuendam  carncm  a  no- 
bis  laudata  fuit,  cum  hac  poftremam  carncm,  fed  mollcm  &  laxam 
potius  augcre  Antyllus  iudicauerit.  De  gladiatoria  pugna  non  ui- 
deturhic  locus  e>;pofcere,ut  fermo  ulhis  habeatur,proptcrea  cp 
cum..rmisincidcntibus,  acpungentibusantiquitus  agcretur,uel 
jnleialiauulnera ,  uelin  alteriuspugnatoris,autetiamutnufquc 
n.cem ,  plerumque  terniinabatur,  V  nde  neminem  non  uidere  ar- 

binor, 


S    E    X    T    V    S  175 

Abitror,quantum  abfit.ut  fimilis  conccrtatio  ullam  profligandis 
morbis,  tuendaeuefanitati  opematfcrrc  ualc.u:  cacnim  efl,  cjuie 
hoiicapud  multas Chriftianorum  nationes  fub  Duclli  nomine  no 
{inemagnaciuitatum  aliquando  dade  excrcetur,quac|ue  (3v:anti- 
quis&noftrisicmporibus  abunohominuminimicifsimoSathana 
repcrtamadpcrdendas  anmus  fuiflefempercredidi.cjuod  namq. 
non  monomachiam  antiquorum,ut  falfb  probare  conati  funt,  qui 
hucu(que  duellum  tradarunt,  fed  potiusgladiatoriam  duellum 
huiufcc temporis  referat ,  praeter  multa  in  quarto  libro  a  nobis de- 
clarata, hoc  item  atteftari  uidctur , fcihcet  iifdcm  armis ,  atque  eo- 
demprope  fiue  ducUatorcs  concertare,  quibus  olim  gladiatores 
pugnabant:illud  unum  intercedit  difcrimen,quod  illi  tum  gloriae 
cuiufdam  inanis  gratia,tum  praemiorum  fpe,fed  ferefemper  ui 

gqu3dam,utpoteucIadfuppliciumcondemnati,  uclinid  einpti,at-  ^ 

que  edofti  ad  certamen  ducebantur:  ifti  uero  fponte,  &  nulbs  co-  '  ' 

gentibus,  nififohushonorisuanaquadam&falfadcfenfione  pro- 

leiftantcaountur:uthacrationeminusexcufationedi?ni  habcan- 

i-^  .  .  .   .  ■  r     r 

tur, cumlpontem  propnamruantpcrniciem.  Vtmam  rcdpilcant 

tandemhomines,uidcantque  id  quod  Barbari  ferc  nulh  agunt, 

tanto  minusChriftianos  decerc:  fic  profefto  &  multae  iirbes,  quae 

ob  hoc  mtcftjnis,  &  {acuifsimis  diftenfionibus  exagitantur,  ad  me- 

liorem  ftatum  rcuocarentur ,  &  multorum  animabus  corporibusq. 

meliusconfuleretur.  Atnelongmsa  propofito  noftradiuagetur 

oratio,  haec  fufhcient,  fi  illud  addidero,  quod  Cellus,  Scribo-  i;^,  j  c.ij. 

nius,  Plinius,  Aretaeus,atqueali)  plurimi  refcrunt,ab  Antiquis  lib  aecop. 

fcilicetcreditum  tuifle,  gladiatorisiu^ulatifinfruincmepotumiu-  "P"'/" 

Cuareepilepticos.  quamrem  potius  ad  prodendam  jpiorum  ten- 

nam  fuperftitionem ,  quam  ut  ullam  fidem  adhibendam  cenfeain, 

fignificareuolui. 

De  quarundam  aliarnm  exercitationurn  qualitatibu^. 
Cap.  111. 

|V  lta  apudantiquosexftiteruntexercitationumgene- 
ra,  quaequoniam  non  ita  frcquenter  ufurpabantur,  ab 
autftoribus  celebrata  non  inucniuntur  :  intcr  haecau- 
tcm  primo  fcfe  oftert  tI  a)t,oi;^«p/^i  0"a*,  uel  manibus 
fumrais  concertarc,  quod,  fiue  ludtac  fpecics  aliqua  lorct ,  ut  non- 
nulli  credidcrunt ,  fiue  fepirata  quaedam  e.vcrciUtio  ,  ut  Galcnus  ^  ^^^^  ^^ 
cenfuilfe  mdetur,  ubi poft  luttam  aljas  quafdam  excrcitationes  ad-  cap^j.     ' 
\.       '  S     j;  numerans 


a>y6  L    I     B    E    R 

numerans  acrocliirifrnum  nominat,  facitc|uemanircflc  n  KiftaiJi-  D 
i.Stu.val.  uei-rum  ,conftatip{amapudGalenum,  Aetium,PaaIum,&:  Aui-' 
Lib.j.c.}.   cennamintcrueloccsfincroboreexcrcitationcslocum  obtinuinc^ 
lib.  .C.17.    &proindecaleraciendi,corporatenuandi.,carncs,{uccosquedetra- 
doc  '^t  1    liendifacultatcm  nofsidere,  utappofiteinfinuareuifuscll;  Hippo- 
a  Sdiatta.    cratcs,  apud  c]uem  ic<;itur acrochirifinum  attcnuarc ,  &  carnesiur- 
lib. citato     fm-T)  tnlicre,  propric  ucro  manus,  atqucbrachia  fccundum  Gale- 
Lib4C4.   "^^'"'^  "^  ipfaexeicitantiir.  cxquofit, ut  illisconueniat, quibushaj 
loco  citato   pnrtcs  coiroborare  in  animo  eft,ficutiis  ualde  nocet,  quorum  chiT 
rogra,ue]  ahus  morbus,  &  manus,  &  brachia  infeftarc  folct.  de hoc 
locutu  efle Celfum  q uis  credere  poteft,  ubi  in  iis  qui  ab  anda  tufsi 
exagitatur,  exercitationes  manibus  pcraftasprobat.  Porro  Ix.^srAi-' 
Gpt^eiv^  ideft  ecplethriftarc,  a  Galeno  inter  evcrcitationcscitra  ro- 
^^oco  cita-   bur,&uio]entiamcelcresrecenfetur.Auicennaautemilludcxfor-E 
tioribusefTedicitjnifi  uelimusipfum  in  comparatione  addebilia 
loqui,quemadmodumex  uerbis  eius  uidetur :  alioqui  &  ueritati 
ipfi,&Galeno,aquoirta  omniaaccepit,  manifcfte  repugnantia 
fcripfiflet.  Eftigiturtalis  exercitatioin  primis  ad  ea  omnia  utilis, 
quibuscelcres  conferunt:  fed  pecu]iaritercrura,&  pedes  exercet: 
thoracem  quoque  non  parum  fatigat,  cui,  dum  aliquo  pa<5lo  male 
uexatur,ua]de  obelTe  rcor,  haud  fecus  atque  capi  tibus  male  alfedis 
liehementer  nocere  credo,utpote  quaeex  iugibusiUisreuerfio- 
nibus,t|uafique circuitionibus facillime  tum ucrtiginofas,tum  apo 
pleticas  alfettionei  incurrerc  qucant.  Ex  eodcm  quoque  exerci- 
tationum  cenfu  eft,  &  TriTvXi^c-ii  fiue  pvtililTjrc  ,  aut  pytilifma, 
in  Mifcel.  utplacuit  Politiano.quod  quamquam  a  Galcno,  atquc  Auicenna 
eap.jS.        interuclocescitrauiolentiamadnumcretur,mca  tamen  fententia  P 
haud  prorfus  uehementia  aliqua  carcr,cum  ftatus  illc  fupra  pedum 
extreraitates,  necnon  uclox  manuum  modoanirorlum,  modore- 
trorfum  agitatio  hand  quaquam  fine  mulculorum  intcntione,& 
proindc  iine  ui,aut  robore  quodain  peragi  pofsit.  Vnde  in  huiulce 
modiexercitatione  obeunda  uehcmenter  incalefcere  corpora  af- 
firmarcnon  dubito.  Ad  haecmotus  iftc  brachia  infigniter  cxercet, 
fedeos,quicapitefuntimbecil]i,magnoperelabcfadav:  pcdesctia 
podagrisfufcipicndisobnoxios  reddit.  ego  ueropeculiarem  illius 
ufijin  exftitifteautumo,  quandopoftlongambrachiorumualetudi 
nemtorporemuc,ca  motibus  undcquaq.faciendisanucfacere,  nec 
».3tu  ual.  nonatorporehberarcinanimohabebat.Sunt  practereaaGalenO 
"P  >•.        nonnullaaliaexercitationumgeneraadnumerata,&ab  Auicenna 
comprobata,quae,g)  aliqua  ex  parte  ualemdini  &  corporis  habitui 

conicrant. 


S     E    X    T    V    S  177 

A  conreranr,omnino  pracrermittcrcnoluirnam  fi  quisaltcri  iiibear, 
utrcuiolenterdctrahat,iiiflcdatC]iie,dum  ipfcnon  manibusmo- 
do,  uerum  ctiam  cruribus^  fpinaque  conftans,inflcxusque  rcfirtat, 
quogenereMilonem  ipfum  rcreexcrcitanefcrunt,  dum  conuclle- 
re fc,  moucrcquc  dcloco  uolcnti permittcrct,  utique uchcmenter 
cxcrcebitur^incalefcet  non  parum,  roburquc  membris.non  lcuc 
ingcnerabit.  dc  fimili  enim  cxercitatione  locutum  opinor  Coe-  ^'^-  ^* 
Iium  Aureiianum^quandopropolyfarchiaminuendauokiititaar- 
fcdos  alienis  labonbus  hoc  cft  colludantium  ,  uel  excrcentium, 
quam  Graecihaterocopiam.uel  trachelifmum  uocant,exerceri,  uc 
rumtamen illis maxtmcucrenda  cft  talisexcicitatio,qui uel pedto- 
re,  uel  dorfo  ,  uel  capite  non  aJmodunuuIcnt.  Pari  etiam  pado 
"Ci  qiiis(ut  Milo  faditabit)conuellcicrc,moucrequede  locouo- 
lenti  permittatjCrura  maxime  corroborare  potcrit  ,quemadmo- 
dum  minu<maximopcreexcrccbir,eisq.fort;tudinemacquiret,(i 
pui^nuTialicuiapericnduni,  uelmalum  punicum,  auttalequippia 
manibus  complcxus  aufcrcndum  praebeat:  quod  tamcn  arthritidi, 
autchiragrae  obnoxiis  minime  coni;ruct.  Roburautem  partium 
tumcxercct,tumfirmat,fiquisalttrum  complexus  medium,auc 
etiam  ipfemediocomprehcnfus,  manibus,digitisque  peftinatim 
iuntftis,  aur  quem  comple^iti tur  abfolucrc fe  iubeatj  aut  ipfe  fe a  co- 
plcdente  (oluatmifi  quod  in  hoc  periculum  imminet,ne  uifcera  la- 
befaftentur  exnixibus  illis  quiadhibentur,dumdi(ToIutio  quaeri- 
tur.  Ita  etiamfi  quis  alterum  ,qui  uerfusipfum  feinclineta  latcre 
.  _  aggrcffus,  iliamanibuscomplexus,  ceuonusaliquodfublatumin- 
•     uicem  protendat,reducatq.ac  magis  fi  dum  gcftat,  ipfenixu,  rcni- 
xuquccorponsutatur  :ficnamquefpinam  uniueifam  corrobora- 
bit,lumbostamen,atquerenesdebileshabentibnsnocebit.Acquc 
ueroqui  pe(flonbus  exaduerfb  innixi  magno  le  conatu  inuicem 
retrudunt,iS;qui  aceruicibus  pendentesdeorfum trahunt,uche- 
mcnterquidem  exercentur  ,&perconfcqucnsroburcorpori  uni- 
ucrfocomparant:at  penculum  fubcunt,ne  thoracis  ua(a  aliqua 
run:panturipfis,neue  autcaput,autcoIlummaIe  afficiant.  Haec 
itaqueomnjatametfi  apud  ueteres  interceteras  exercitationesha- 
berentur,nihilommushaud  ita  in  frequentiufufueruntj&  prac- 
fertim  nobilibus, acillisqui  nolinefuauitatequadam  fanitaii  ope- 
ram  dabant.hac  itcm  tempt  ftate  non  defunt,qui  ipfis  uiatur,  quosi, 
modo  rado  adhibeatur,penitu$  aueitere  nolo. 


Gymnaftica  S    iij  J>c 


278  L    I    B    E    R 

Dejpiritas  cohibitionlifactdtAtibtis.  Cap.     1 V. 

^^^      Etentionem  fpiritus  fpeciem  quandam  excrcitationis  efl 
^*P'''         llf^^^i  feicum  abunde  in  Iibro  tcrtio  dcmonftraucrimus,id 
amplius  repctere  non  eftopus :  illud  dumraxat  adiun- 
■   gam  jnonflicilcrtperiri,  in  qua  nam  ditfercntia  locata 
fuerit,  nifi  quod  animaduertentes  nos  in  huiufcemodi  exercita- 
tione  mufjulos  abdominis,  atque  thoracis  ualcntcr  intcndi ,  &  fu- 
1  partic.     binde  in  partibusintcnoribus  calorem  augeri,ut  Ariflotclcs,& 
Prob.  Galenus  memoriae  prodiderunt,  eam  non  fieri  fine  uehementia 

i.ifdiaeta.  jujicai-g poflumus : &  proptcr hociureab  Hippccratediftum  fuit, 
j        ,    fpiritus  detentioncm  meatusdifparare,  cutcmatrcnuarc,necnon 
cap.x.         humiditatem  fub  cutem  cxtrudcre  pollc.  .A  GalenofimiIitcr,&E 
in  lib.artis  ab  Auiccnna  fcriptumcft ,  rctentioncm  fpiritus  membrafpiritua- 
l7i  fcn^    liacalcfacere,  corroborare,  &emundare,necnonanguft:ascauita- 
doc.ici.    tesamphorcs  rcddere.  Quodctenim  fpirituscohibitus  expurgare 
thoracemualeat,  clarcconftat :  quippequiin  ipfa  rctentione  un- 
diquecompulfusin  anguftosfcrecipcrcmeatus  cogitur,eosque,]fi 
ampliustrufus,  propulfusque  fuerit,  etiam  pcnitus  tranfire  ,  atque 
extcnuatiiam  agitatione  cxcrcmcnti  nonnihilfccum  arriperc,co 
propemodo,  quointucmuropificesangufta  inftrumcntorum  io- 
raminauehcmentiorefpiritusinflatucxpurgarc:quandoquidcmis 
quanto  ulterius  per  uim  coaftus  impellitur,tatum  ab  ipfb  quacdam 
impelluntur,  quacda  trahuntur,nam  trudutur  quae  ante  occurrut, 
attrahuturquaeadlatusfuntpofita,  impetuipfo  motus  utraq.coa- 
fta.Quodueroex  retento  fpiritu  cauitates  euadantIatiores,hinc  F 
probatur,quoniam  fithorax  inmedio  corporelocatur,fane  illo 
magna  aliquainfpirationeacreimpleto', &dcinceps  fuprcmo  la- 
ryngisofculoligulaeopcraclaufb,  nccnonmufculis  toto  thorace 
prelTo  ncccffum  eft  aercm  comprcffum  undiq.meatibus  corporis 
uniuerfis  inferi,ficqueiiitrufiim  eosundequaq.diIatare,modoin- 
feriorcs  dum  illuc  impcllitur,  modofuperiorcs.  ficergoperfpi- 
ritusretentionem  cauitatcscorporisamplificantur,  peitoris  partes 
cmundantur,  ipfacque  ,atqueet!amaliae  intcriores  calorem  con- 
Jn  rymp.     cipiunt,  cuiusmeritofrigidaealfcdiones,  &  pracfcrtim  inflationcs 
i.panic.     rcmouentur .  ut non  temerc Plato  fub pcrfbna  Eryf^machi  medi  ■ 
li.dc  med.  ci,  nccnon  Ariftotclcsmemoriaeprodideiint,fpiritumcohibitum 
fac.par.  &  3  fingultu  libcrare  .  quorum  placita  fccutus  Galcnus  ab  eod^mi 
/Vm^.cau!  "°"  folum  flngultum,  ucrum  ctiam  tufsim  a  fritjidainftrumen- 

torum 


S     E     X    T     V     S  Z79 

Atorum  refpirarionis  intcmpcriccontraftam  cxflingui  tcflituinre- 
liqiiit:v|'.iodau;hiin  pedtorccjliditate  e\  tali  cohihitioneanguiios 
qaoslil>etmcatusfpirituscomprenuspcnetret,cundic]Lielicadac- 
qucntur,  &ad  tempcricm  prillinam  rcdeant.  Hincfit  utfcrmc  iu 
li.incfentcntiam  uenirc  debcamus  ,talcm  excrcitationcm  omni- 
bus  illisconucnire  ,  qui  fpiritualia  membra  frigefada,  dcbilia,  aut 
cvcremcntis  alitcrobfcirigerunt^quiq.cxpulfioncs  quafcumq.cor 
porisauttardas,aut  uitiiras  habcnt.  quemadmodum  ofcitationes 
&  pandiculatioiics  calido  flatusdifsipantc  liuiufinodi  fpiritus  re.- 
tcntioncm  folucrc  clarum  efl.  ut  merito  dixerit  Hippocrates  i. 
&6  Epid.longam  rcfpirationcm  crcbrarum  ofcitationum  eircre- 
medium.  In  rcfc^lutionclinguaecxerccri  fpirituretcnto  probauit 
Celfus,ficut&  Actiusinomniuocalisinflrumetircfolutione:  uim 
Bnamquecxpultriccm  excitari,atqueconfirmari  in  fpirituscolubi.- 
tionc,argumentofuntmulti,  &praecipuepueri,qui  fiucploran- 
do,fiuendcndo,fiuealio  paftofpirationemcontineant,autinipfo 
a€tionistempore,autpaullopoft,modoftercora,modourinas,mo- 
do  muccos, &a  naribus &ab auribus  cxpellunt :  fimiliter obflctri- 
ccsiftudteftantur,  quaead  partuscxpulfionemfaciliorem,&ccle- 
riorem  reddcndam  parturientesfpintum  continere  praecipiunt. 
inquotamen  ipfisfaepeerrarefcnbit  Aetius,quandoexnimiahu  j-^j."  ^"J'^ 
iufcemodi  fpiritus  cohibitioneancurifmata, fiue  arteriarum  incu-  1 1 .  paitic. 
rabiles  dilatationcsincurrunt  in  faucibus,  necnon  pupillarum  in  Fob.  48- 
oculiSjUt  Auenroartcftatusefl  Dicebat  Anftotelesfpiritu  retento 
mclius  audire  nos,quoniamrefpiratio  ftrepitum  quendam  mo- 
ucr,quocum  careant  rctinentes  illam,melius  uoces  pcrcipiune: 
,C  quainuisCafsms  Mcdicus  aliter  fentire  uideatur.Exftat  item  Plinij 
audoritas,  quod  cuerfos  fcandcntesq.  ac  iacentes ,  fi  quid  ingruar, 
contraqueiLtus, fpiritum  cohiberefingularispraefidij  e(l:.  Sngitur 
a  fpiritus  rctentionc  tot  commoda  oririconftat,prudenter  fane 
Coelius Aul^lianusipfam  afthmaticis,ftomachicis,atque  colicis  Lib.t7.ctf. 
curandiscgregiam  opem  praeftarefcriptum  reliquit.  Ncquetame  Li.chro.j. 


huictmtum  tnbueredebemus,  quin  etiamipfam  ahqua  ex  parte  i,b 
obeftecrcdamus,quiridoquiden-i  Afclepiadescipiitoppleretefta- 
tuseft,  cuiusfententiaaGalenocerteevplofifuit.  Egouero  illam 
prorfusnoneftercpellendam  puto,  quoniam  manifefto  confpici- 
mus,  dum  fpiritus  rctinetur,uenas,atquearteriascolIi  intumcfce- 
rc,ocuIosamplificari,gcnasacuniuerfuinuuItum  contrahere  ma- 
jorcmruborcm,  tandcmquccaput  totumcompati:  q  lacomniaii- 
Ims  replctionis  claia  indicii  cfre,ncmo  dubitat.  Hx  quo  fit,  uc 

S     iiij  Diociem 


4  c.?- 


i8o  L    I    B    E    R 

Dioclem  tota  uia  aberafTe  pro  certo  teneam ,  dum  ffiiritum  retcn-  D 
tumin  epilcpfia  curanda  praefidium  alferredixit :  ficut  Coelium 
lib.i.c.4.  laiido,  qui  ineiufdem  alTedus  curationefpiritus  rctentioncmui- 
tari  dcbere  uoluit,  cum  certum  periculum  immineat,  ne  tunc 
-    ....       faneuine  ad  caput  recurrente  morbus  magisexacerbetur.  Infan- 
cap.13.       gumis  cjuoque  reicctatione  talem  exercitationem  a  Methodicis 
damnataminucnio,  quibusalfentiri  cogor :  propterea  cjuod  tum 
acalore  inpedoriscauea  gcnito,  tum  exuiforum  inflationc,  di.- 
ftenfioneque  facillime  debilia,  &  relaxata  uafa  fi-anguntur,  fi^a^ 
«ftaque  iterum  refcrantur.   Amplius  qui  uel  bernias,ucl  crepa- 
Turas  patiuntur,aut  pcritonacum,atque  inteftmaexfilia,  &  fra- 
gilia  abortuobtinuerunt,nullopaftoin  retincndo  fpiritu  exer- 
ceri  debenijquoniam  haepartcs  inadionciftauchementercon- 
tenduntur,  &  perconlequens,  nifi  robuftae  fint,  citra  muItumE 
laborem  diuelluntur^quemadmodum  apertifsimam  fidem  pue- 
ri  facere  po{Tunt,qui  fi  intcrdum  nimis  quam  par  fit  flendo,aut 
aliquomodofpintum  contineant,  protinusiisperitonaeumjfcro- 
tumue  difiumpitur  ,  &  deinccps  inteftina  delabentia  ,  aut  fla-- 
tus  intcrclufi,  uix  lanabiles  hernias  pariunt:  cjuod  fimiliter  tu- 
bicinibus,&  cantoribus,dum  nimisfpiritumretinerc  conantur, 
faepenumero  fblet  euenire,  &praefertimquandoilli  TroS^etlpftv, 
(quodGalenusait  lib.demot.  mufc.  fccundoin  fine,  ac  6.  Epid. 
com.^.tex.i^. &de  quonosinuanjs  Ieft.cgimus,acplura  adhuc 
diccmus,cum  iterum  Iibrum  eum  recognimm,atqueau6lum  pro- 
pediem  dabimus)  fiue  edidum  facere  uolunt.  Vna  feruata  ra- 
tio  ab  huiufcemodi  periculis  tuebitur  ,  fi  moderate,  aut  potius 
jnfia  mcdiocritatem  fimilis  rctentio  peragatur,  ubi  agendaerit:  P 
alioqui  perfici  nequaquam  poterit,  quin  praedida  incommoda 
fequantur. 

Devocis  exercitattonum facuhatibm^^ jirimo  de  itociferatione 
dr  cmtu.  Cap.     V. 

iOcis  multas,  fed  unam  praedpuam  exercitationem  effe- 

cerunt  antiqui  medici,  quam  graeci  ■rrw  avatpcdVAUiv^ 

Lntini  uocifcrationem  appcllariit  ,nosueropIeniorem 

totiu:,  huius  rei  notiiiam  tradcre  cupientes  uocis  exerci 

tationesin  fex  fpeciespartiemur,  quemadmodum  magna  ex  partc 

infuperioribuscgimus,  uociferationemfcilicet,  cantum,  leftione, 

fernioncmjrifmnjatq.flctum.quoriiomniunaturaperfpedanihii 

remanebjt. 


S    E    X    T    V    S  281 

Arcmanebit.quod huiufce exercitationis  cognitioni  aclJi  ualeat.Er- 
go  primauocifcrationibus,  quaecumc]uc  (int  illac,aJfci  ipta  ab  An 
tyllo,Plutarcho,Paullo,Actio,&  Auicennacondicio  cft,quod  tho   Oribafius 
raccm,atque  uocalia  inftrumcnta  perbellc  exercct .  dicebat  Auer-   i'b  de^^mf. 
rocspulmonem  propric  auocisexercitiorefjiici.fubinde  naturale  fan. 
calorcmauget,purgat,firmat,atqueattcnuat,folidascorporispar-   ['''•'•d!». 
tes,  robuftas ,  puras,  &  otfcnfae  mirume  obnoxias  reddit .  addcbat  lib^i.fij.d- 
Auicennahancexcrcitationemcoloremdecorare;  quod  enim  ca-  icap.i. 
loraugumcntumrufcipiat,indeorituriquiafpiritusa(siduomotu,  ^  '°, 
tam  attradus,  quam  exfufflatus colliditur,  aiteriturquc,  (icq.  ex  ea 
collifione,  &  attritione  calor  excitatur ;  purgat  uero  huiufcemodi 
cxercitatio  :  tum  quia  carnesrariores,magisq.  traftabilesefhcit; 
tuniquia  ex  motu  uocalium  inftrumentorum  humiditatesinterr 

B  nae  confumuntur,  quod  euidetifsime  declarat  denfus  uapor  ex  ore 
uociferantm  prodiens,  &  fuperfluitates  uetuftiorii  humorii  unicui 
quc  meatui  adhaercntium,quae  excernuntur non  fblum  in  praedi 
«is  uociferationibus,  (cd  etiam  ali;s  pluribus  modis .  lam  uero fir- 
matuTcalor,&attcnuatur;quoniam  uafa  abfterguntur,  multihu- 
mores,  ut  fputa ,  muci,  &  pituitae  confumuntur ,  quae  ficut  antea 
calorem  obfcurabant,  debihtabant,  &  incrafTabant,ita  eduda  eun 
dem  puriorem,  ualidioremq.  relinquunr,&  hinc  poftea  fblidis  par 
tibusmaiusrobur,maiorq. impafsibilitas  fuccrefcit.  Siitaq. haec 
itafehabent,  rationiconfentanciUTi  eft,ijs,quihumiditateoccu- 
patas iiitcriores paites, quiq.  uniuerfum  corporis habitum fiigefa- 
ilum  habcnt.uociferationcm  generofum  praefidium  cxfiftere.quc 
admodumiftiS  praediftis  rationibuseamab  Antyllo,Coelio  Au- 

Crcliano,&  Aetiocommendatamfcimusftomachicis,uomentibus, 
acidum  ru<ftantibus,acgreconcoquenlibus,cibos  faftidientibus, 
atrophiaIaborantibus,languidis,cachcdicis,hydropicis,afthmati- 
cis,  orthopnoicis,  phtificiSjdiuturno  pe<floris  aut  fepti  dolore  uexa 
tis,  apoftemata  in  thorace  rupta  habentibus,  muheribus  praegnan 
tibuspicaobfefsis,  autfecundum  Alexandrumetiam  parturienti-  ., 
biis ad  partum  taciJius educendum,a:  deniquequartanarijs,  pitui-  piob. 87. 
tofis,  conualefcentibus  fere  omnibus.  Sic  Galcnus  viij.  de  med.  lo- 
cal.cap.  liij.l^omacholaborintibus,  unctionesexcrcitia&uoci(e- 
rationes per  expertum  artihcem  adhibitas  commendat.  eft  Aretaei 
jnedici  antiqui ,  & praeftantifsimi  lententia ,  quodin  elcphanticis, 
aitt^pdvncnt^iS  Trviujji.ctTO^^yvfA.va.aiov To >i^ipi6v  tr/,  necnon  etiam 
incaeliacis.  Voci  quoqucob  (upcrfluamhumiditatem  raucae  fa- 
j^ejnecnoninftrunicntisuocidefcruientibusrefoluiiSjatqucetia 

maio 


iSi  L    I    B    E    R 

TnalocorporJsliabitui,quiaGraecis;^;^?^/a.  dicitur,canclciTicon-D 

ducerecredidit  Aetius:quin,  fiuoxuelexmorbo,  uel  luapte  natu- 

rartialeatfefta{it,taliexercitatione  fecundum  Antylli  fcntentiam 

emendatur.  Quoniam  uerouoxIaborat,partim  propternimiam, 

*&longamloquel]am,partimpropterc]amorismagninKlincmipar 

tim  propterfilentium  quafifuarumad:ionum  ob]ita,ideofitutin 

hifceomnibus,quaedidia  funt,uociferationisufusfitut!lis,cum 

longam  loquellam  di(Toluat,&noxac,qiiaeexc]amonsni5gnitiidi 

ne  contraCta  eft,  placida,  &  quieta  imminutione  me  lcatur ,  acumi 

niuerooccurrat,  grauioresfonosinfpcrgendo   cetcrmnqui  exfi- 

lentiooritur,  quamuisnon  propriaeuocisfitlabor,tamen  cum  uo 

cislaboreproportioncm  quandamgent.  quo  circaad  cumquoq, 

uoci  feratio  ef^  utilis,  quae  uoccm  exerceat  3  quemadmodum  fi  uo- 

calia  inftrumenta  defefla  fint,  totumq.  corpus  fuum  tenorem  non  £ 

feruet,  aut  lafsitudine  obfidcatur :  uocisnamq.  excrcitationem  a 

i.3 diaeta.  ccna  fa^am dicebat Hippocrates , poft  carnis  a  laboribus colliqua- 

tionemcommodamcffe,  quoniamhumiditatis  euacuationem  fa- 

Cap.7.       ciensrarefacitcarnem.Sedcundahaitenusameenarrata^deuoci- 

ferationemediocri,ac;irte,  quamlibrotertioexplicauimus,fa6ta 

intelligantur,  quaecapitisalfcdionibus  non  eftidonea,  utpotc  ne 

fcio  quid  facultatis  pofsidensad  replendum  capur,  necnon  inftru- 

llb.i.chr.  mentafenfuumincapitecontentorum.Hinceft,quodCoelius  Au 

"j^  '^'        i-elianus  eam  pro  epilepticisin  declinationeprobansprudcnter  ad 

chro.  c.tf.  didit(fi  ferre  ualeataeger)Nam  eauociferatio,quaeuehemcntiu$ 

Inli.  dep-  peragitur  &interdum  ctvouu^^ncrir.^zh  Aretaeo  ;pmxcr>cin  uocatur, 

ff^dlnllr   unopropeuerbo  dida  eft  abHippocrate  afBigere,fiue  Avyrim^ 

odor.  haec  praeter  quam  quod  caput  plenum  ,  &  mn^is  graue  reddit  ^ut  r* 

7.  de  ccp.  ttftantur  Aretaeus  &  Galenus,mirum  etiamin  modumex  eius 

4  delocis  fententiauocem  oblaedit,  necnonuenas  rumpi  ficit.  uthacratio- 

afte.  neCoeliuscxcIamationem  tamquam  partes  patientes  uehemen- 

*»'>-S-^P'  •  ter  concutientem  pro  corporibus  epilepticisimprobarit,Pliniusq. 

neposiure  conqueftus  fir, quodZofimuseiushbertus,  dum  uoci 

reparandae  ihiLicret,  rurfum  uena  reclufa  fanguinem  reddident. 

candem  tamen  Aretacusflomachiciscurandis,  &  Aetius  finsultui 

comprimendo  ufurparunt.  llluditaquehocin  loco  non  effigno- 

randum,  quod  omnes  fereauftores  animaduerterunt,  uociferatio- 

nibusnequetcmere,  nequeinconfulro  utendumfore,acpracfer- 

timijs,  quihuiccxercitationinonaffueti  incipiunt.  nequceniraiys 

Uti  quifquamdebet  prauorum  ,  corruptorumquchumorum  copia 

praefente :  quin  etiam uox  non  efl  exeicendaj fi  magnis,& euiden 

tibus 


S    E;  X    T    V    S  285' 

A  libus  cfuditatibus  ftomachus ucxetur,  ne  ex  aftione  inrpirationis, 
&  cxfpirationis,quae  firmior,&  citatior  fada  fit^dum  uox in  magni 
tudine,&ir.uItitiidincmaccreuit,uaporescorruptilargiuspercor- 
pus  diftribuantur.  Practcrca  moncbat  Aretaeus ,  uocem  lenitcr  '^"f- ^"f- 
cxerceri  ,&giauibus  uocibusutentcm  fbnum  edere,c)uodacutac 
uoces  capitisdillentioncs,  tcmporum  palpitationcs,  cercbripul- 
fationesoculorum  infljtiones,auriumq.  tinnitus  efficiunf,  medio- 
criter  autcm  uox  cdita  capiti  prodcft  :  caucndum  eft  quoque  ab 
eius  ufu  poft  cibum  ,  quoniam  uox  uaJde corrumpitur .  undedice- 
bat  Arirtoteles,  hiftriones,choios,&huiufcc  gcncris  iciuno  ore  particpro 
uocis  exercitationcm  adire  :  ahoqui  fpiritus  tum  cibo  ingefto,  ble.  m. 
tum  clamore  feruiduscttcdus  intcr  cxeundum  afperam  arteriam  ^  ° 
exulcerat,  ficq.uoxcorrumpitur.  Dcniquefiigiendum  eft,  exPlu 

Btarchi  confilio,  ncquis  confcius  fibiucIrcplttionis,uelimmodc-  ''•«'tue-ua. 
ratae  hbidinis  ,  uel  defatigationis  acriiis  mtendcndo,  exafperct 
uocem;  neue  nimis  commotas  uociferationes,  &  iurgiofbs  clamo- 
resexerccaf,  fiquidcm  inacquales  illaefpiritusint-cntioncs,  (Scim- 
petusrupturas,  &  conuulfioncs  inducere  folent.  Poft  uocifera- 
tioncm  fuccedit  cantus,ab  illa  in  hoc  difterens,  quodharmonia 
cjuadamconfiftit,  ncqucadeo  contcntauoceperagitur  :  obquod 
etiam  practcr  cctcia  uoluptatem  afferre  poteft,  qua  uociferatio 
deftituitur.  Nam  fcriptumeftab  Alexandro,  oncra  portanies,fi  libro.i. 
cantent,  minus  moleftiam  fentire,quoniam  animus  modulis  ,  P"^"   •  "^^' 
ac  numerorum  fuauitatc  demulftus  ab  onere  auertitur  ,  atque 
itaminusangitur.  quac  fimilitcr  ratioefficit,  ut  lugentibus,at- 
que  alio  modo  laborantibus  (quod  Ariftoteles  quoque  confef^  '9-  pariic. 

Cfus  eft)  tibias&fonum  adhiberent  Antiquiores,  &quodadeos,  ^       ^' 
qui  ucl  mortefuorumanguntur,&maercnt,  uel  morbo  fblhci- 
tanV!ir,hornines  congrcgari ,  uarioq.  uti  fcrmonc folitum  fit:  quan 
doquidcm  animus,  cum  fead  uerba  transfcrat,  minusrem  fentit 
aduei-fim  .  Quodintelligentesuetercs ,  uaria  fcenarum  oblefta- 
mina  fibi  excogitarunt,  ut  animum  folatijs  modo  his,  modo  il- 
lis  exceptum  ab  angoie  feiungerent.  Decantu  fiuc  uociferatio- 
ne  cum  harmonia  adhibita  fcripferunt  Antyllus,  Aetius,  atque  ^^^^  ^i^ 
Paullus,  ualctudini  eam  nullumiuuamentum  praeftare.  xA.tin  mor 
bis  ipfam  aliquando  ufurpataminuenio:  nam  Coelius  Aureha-  H.i.  chro. 
nus  uocis  exercitium  mufico  monirore  compofitum  inlanienti-  "P^- 
bus  indedinationeconducere  fcripfit.  refert  infuper  AulusGcl-  i;.^.c_  ,j. 
lius,  fe  apud  Theophraftum,  ac  Democritum  inucniflc  uipera- 
rum  hominumque  morfibus  tibiarum  modulos ,  &  cantus  mc- 


a84  L    I    B    E    R 

derj;  &  ad  haec  fuifle  cicclituma  pleriscjue,  &  memorlaeman-D 
datum  ,ifchiaclicos,cum  maxime  doleant,  tum  Ci  moduJis  leni- 
bus  uelipfi,  ueltibicen  (quod  faftitarc  folitum  Ifmeniam  The- 
banum  Icgimus)incinat,  minui  dolorcs,  ficut&  Philiftionisfra- 
ter  in  lib,  21. de adiutorijs  confeflus eft :  quod remedij genus a  Py- 
thagora  excogit3tumeflc,nonMulli  tradiderunt -,  quamuis  Sora- 
nus,  cuius  funtlibriilli  tresde  Acutis  a  Coclio  Aurehano  latini 
fafti,  Afclepiadem  mordcns,  quiphrcnincos  curarecantu  profitc- 
batur,  appo{itefatisdixerit,eos  mentis  uanitatc  iaftari,  quimo- 
dulis,&cantilena  pafsionis  robur  excludi  poflecredidcrunt.  Si 
igiturcantusualetudini  confcruandaeparum  cor.rcrt,grau:oi-um 
autem  tonorum  fonus  utilis  cft,uocifeiationipotius,quam  can- 
tui  (anitatis  ftudiofi  opeiam  dare  debent:quoniam  fc  plurimus 
aerattradus  thoiacem  diftcndit,ucntrcmque  &mcati!spci  uni-  E 
uerlum  corpusdifl^eminatos  aperit,dilatatue,  cum  in  cantume- 
ja  quaedam,  ac  futilis obleftatio  /blummodo repenatur , quac  cor 
pora  robufta  potius  etfcminare,  non  autem  confcruare,autau- 
■  l'b  <3  8^'^  ^P'^^  ^^'  ^^^^  mirari  foleo,  quare  Socratcs  (ut  refcrtPlu- 
fucB.  «a.  tarchus)  fnCe  cantu  exercere  confueuerit,  &  non  in  uocif.:ratio^ 
nibus,  ciiminipfis,  &concitatis  Icftionibus  redundantiura  hu- 
morum  e.xcretiones  contingant,  &  his  quidem,  qui  concitatius 
leeunt,  maeis ,  &  per  fiidores;  qui  uero  mitius  uocem  intcn- 
dunt,  per  occultam  tranlpirationem  .  Verumtamen  illud  Aut- 
cennae  diftum  femper  memoriatenereoportet,  quod  magnam 
longotempore  efficere  uocem  efttimorofum,  quodqiieexprae- 
Cal.  1;  7.3  didtis  uocis  exercitationibus  faepenumero  hernias  ,  aliasue  cre- 
c6p.  med.  paturas  oriri  contingit ,  ficuti  noftrates  {acerdotes  ,  aut  canto- Fj 
fraloc.c.i  j.gj  certam  fidem  facere  poflunt.  antiquitus  enim  qui  uocis  ex- 
ercitijs  operam  dabant,  balneis,  utlibro  primo  fi:ripfimus,  fre- 
quenter  utebantur  :  quorum  beneficio  peritonaeum,Scrotum, 
ac  teftium  utriculi  humedabantur,  ficque  emollita magis tuto  ex- 
tendebantur ,  ncque  faciliter  difcmdebantur :  noftris  autem  tem- 
poribus  minimehuiufcc  gcncris  remedijs  uti  facile  conceditur: 
ut  hac  rarione  modum  in  uociferando  fiue  cantando  maiorem  fer- 
'•  uare  neceftefit. 


De 


S    E    X     T    'V.  S  '18 5 

A  Dclectionu  ,fermon-s  yrifus  ^^fietiK  qnalttatibtis . 

Cap.  ri. 

't 

^^^'^SjEcTio  N  I  s  ameJicis  ad  fanitatis  uriim  probatae  duas  ' 

^|i^jj]  fpecics  inuenio,  altcram  intentam,&concitatiorem; 
l^r^ej^^I  alteram  rcmifsiorem,  Leiftiointenta,  quamCornelius 
IS^^,*V!'  (^^elfusauftor  elegatirsimusclaramnuncuparemaluit ,  ''^  '  ^-^- 
Cam  (itagitatio  fpiritusnon  leuiter,  necinfuperficie.  (utPlutar- 
chusfcribit)red  uclutin  ipfolontc,  inipfis  uifceribusualcns,caIo- 
rem  auget,  finguinem  fubtilcm  reddir,omnespurgatuenas;om-  j;  ^^^  ^^ 
nes  aperitarterias..  humoremfuperfluum  non  finitcraflefcere,  ne- 
queconcrcfccre,  nequefaecis  in  morem  fubfidere  ,in  hisconce- 
pracuhs,  c)uibusrecipitur,  &conficiturcibus.exquonontemere 

»  a  Celfb  mtcr  ea,c]uae  commode  exercentur,  primum  locum  rece- 
pir.  Quod  etiani  capiti  nequaquam  nocear,fedpotiusconferat,Io 
cupletifsimi  poflTuntrefteseiTeCoehus  Aurelianus,&Sencca:quo   loco  citat. 
Tum  ille in  curando capius dolore ,  atque  eriam  infinia  fimilem le- 
^ionem  adhiberi  confuluir :  hicuero  adrefrenandas,quasparie- 
barur,capiri$deft)lIariones  ipfamin  frequenri  ufuhabuiflefcribir.    lit»'  <:hro. 
obferuandumeftin  hoccafu,neininfani3,aur  capirisdoloredifti-  iji,  j,  cpifT 
ciIiaintcllc(fluIegantui;quoniamtaliaCoelioau(ftorenon  minus    91. 
afficiunt,quam  corporisimmodicaegeftationes.luuarinfupercla 
ra  ledtio  cum pedons  inrimas  parres, rum  ftomachum,  cuius eriam 
uiria,  ur  fcribir  Celfias,  corngit,  quandoquide  per  ipfam  piruirola 
excrementa  fuauiter  attenuantur,  abfumunturq. ,  &  calor  natiuuj. 
citraullam  uiolentiam  excitatur, &augetur.quodcognofcensPIi 

C  nius  maior,  dum  uoce  atque  ftomacho  laborarer,  in  eorum  reme- 
diumclaramlcdtionem  exercuilfe,  aULloreflilliusNepos.quapa- 
rirerrarione  Aeriuseisqui  colicisdoloribusafngido  humore  ge- 
nirisf()lIicitanrurconfukiitlcniterexclamcnt,aut  concinne  cum  epifj(J"iu" 
wociferarioneprocedendolcganr.  Sicad  prificos  arquerabefcenres  paeoult. 
eaMethodicosnonnullosulosfuiflrelegitur.de  hacfermonem  fa-  '^f'''|>  i-. 
ciens  Auicennadixir,quodad  legendum  fuauirereflincipiendij,  iqco  ciiat. 
deindeuox  ordinareexalranda,  pofteacumuox  forriorfa(fta  fue- 
rir,  creuerir,  & longa  fuerir ,  rempus  ipfius  ciir  ponendum  rempe- 
rarum,ciuoniamruncmagnumafFerr  luuamenrum.  Arque  haec  < 

de intcnfi  ac  uehcmentius  facSta  le(^ione,  quam  Celfus  etiam  in  tuf  lib.4. c.  4. 
/Ificcalaboranribusnon  parum  unhratis  praeftare  cenfer.  Cere- 
rumquaelenius,(^'rcmifsiusag!tur,  adcadem  fereomnia  ualer,ni 
iiquoddebihuscun(ita  operatur,(Scpropterea  interdum  ipfapoft 
iib  ciborum 


xt6  L    I    B    E    R 

ciborum  fumptloncm  citia  noxam  uti  pofTumus,  quodPJutarchus  B 

t^uoquenonimprobauit.  dehac  autemloquens  Anfloieles  fcri- 

18.  partic.  ptum  reliquitJ  2naroshomines,ac  melancholicos,  Hum  leeerc in- 
prob.i.       ^-    .         ^i      '  c.       .   .  ■       ■       u   a       c  °     »  >t, 

'  cipiunt,lomnocompi,  quoniamintelleaumngcrencqueunt,cc 

ob  id  uapores  crarsij&  frigidi  excitantur,  qui  cerebrum  frigefacien 

tes fbmnum  inducunt.cx  aducrfb  uiros inielligcntia  praeftates mi- 

nime,dum]e(ftitat,dormire,eoquiainteIle6tufirmantibusipfisca- 

lorinternusamplificatur,atqueinde  uigilcs  potius  quamfomnica 

lofi  euadunt.  Poft  uociferationem  ,  cantum ,  atque  lettionem  fuc-* 

cedit  fcrmo,(iuc  locutio^quae  &ipfa  uocis  exercitaiio  eft,  attamen 

praedidisomnibustumuehementia,  tuin  roboreccdit,  &ideoin- 

terdebiles  exercitationesrecenferi  meretur.  N^m  iisin  primisac- 

commodatur,  qui  praetermodumadfbmnum  propenhfunt,qui- 

queautpraehumoremelancholico,autpraephlegmatefenfustor-  E 

pentes,  quafiq.opprefloshabent.  tales  namque  afermone  perpnr- 

gantur ,  eorumueanimi  ita  expergefiunt,utfacilitermox  fenfusa 

corpore  liberentur.  Pituitam  porroafermoneconfumi,  indicant 

fputa  ex  loquentisoreatfatim  emanantia,  quaepartimacapite,par 

tim  aftomacho,  partim  athorace  exeuntia,  cundfaiftamembrafer 

Oribafius     monis  beneficio  gaudcre demonftrant.  lam  uero fcrmo  uim  quan- 

lib.s.c.  7.     claniobtinet,  fi  Anty!locredamus,utcaputimpleat,  &grauitatem 

arterat,cuius  rei  gratia  fciunt  medici  in  doloribus  capitis,  pluribus- 

uealiiseiusaftedtibusfermoneminterdiccndum  fore.fermoprae- 

terea lippientibus ,  & quibus fanguis  e naribus  funditur ,  aut a pe- 

lib.4  C.4.     ftorereiedtatur^nonparumnocct.   Qua  pronterCornelius  Cel- 

j.Mcth.      fus,atqusGalen.  in  fanguinis  reic<ftionibus  lilcntium  neceflario 

requiri  uolucrunf,  fimihterhnguam  cxiiccat,  (itim  inducit.  atque  '^ 

,  „  j ,       hincfapienterf-fippocratesfcriptismandauit,  filere,&;oscontine- 

com  5.       re  fitim  exflingucrc.  quam  fentetiain  explicans  eruditifsimus  PIu- 

iniib.dclo  tarchusnon  lv>iumfitima  filentio  nongenerari ,  uerum  nec  trifti- 

la  finc.       tiam,necdolorem  dixit,  qui  etiam  multos,dumfefealoquendo 

iib.i7.c.(f.  contincrcnt,  tufsim,  ac  fingiiltum  curaffc  memoriae  prodidit. 

Triennio  (aitPlinius)  Maccenatem  iVkfsiumaccepimusfilentium 

fibiimperauilTcaconuuIfioncredditofanguine.  Adhaccuiresdif- 

{blui3fcrmone,idt|.praecipucin  fcbribus, &magisquoqueinac- 

lococitato  ccfsionlbus,  tcftatum  lecit  Oribafius.ut  nullumamplius  dubium 

fuperlit,  quin,&iuuandi,&noccndi  ualctudini  facultatemobti- 

neatfermo :  nedicam  quotdamna,quotuecommoditatcs,proiic 

isadhibctur,facptnumeroanimisingcrat.quaefi  perfequi  uellem, 

nimisapropofitonoftroreccdcrcm,quai\dopraefertim,&Plutar- 

chi 


S    E    X    T    V    S  287 

A  clii  Ac  loquacitatc  libellus ,  &  Galeni  de  curandis  ac  cognofcendis 
animimorbis,hacccognolecrecupictibusrufficerepc(Tunt.  Hafte 
nus  de  articulaia  e  uocis  exercitijs.Praetcr  haec  autem  duae  funt  cx 
ercitationcs,quactametriuocisminime  propriaeuideantur,  &ab 
audloribusutplurinium  }Macterm)flaclint,  attamen  ipfaequoque 
in  exercendis  aliquibiis  corporis  partibus  facultate  non  carent :  at- 
quecaefunt  rifui ,  8c  fletus.  Nam  rifus,diim  orisdilatitione,  prae- 
cordiorumuctirillationeintcriora,  dv  pracfcrtim  facicm  exagitat, 
quin  illas  partcs  iniigniter  calefaciat,  haudquaquam  infitiari  pof- 
rumiis  leomagisquodruborin  ridenttum  uultibusefflorefcensca 
liditatisacutacapevtifsimumargumcntum  cxfiftit.&iccircocrcdi- 
deruntnoniiuili,  Homerum  uocaflerifum^j^eAojTaacr/Ssroisficu-  -.  . 

tigrammatici^eA&Jcab  fcA»  quae  uoxcaliditatemfignificat  deduci 

B  tradiderunt.  Prodcritigiturin  primisridere  illis,  quibusfrigidac 
funt  &  capitis ,  &  thoracis  partcs ,  m(.]ancholicis ,  &  a  frigida  cere- 
bri  intemperic  dcfipientibus,  artonitisque,  &  qui  ob  moerorem  ac 
triftitiam  in  febres,autaliosartcftusdelapfi  funr.  dc  rifuuerba  fe- 
cifle  Coelium  Aurelianum  exiftimo,  quando  in  atrophiae  cura- 
tioneaniuii  laxationcm,  S ia.)^va-iy  uocatam,  poftcibum  comenda- 
uit;  &quando  fimiliter  in  capitis  dolore  adhibendam  praecepit 
eandem,nca  mentisintcntione  caput  impleatur  .  In  his  etenim  u- 
niuerfis,  cum  frigida  intemperics  dominctur,  merito  auxihum 
pracftatrifus,nimirumquimultum  aerem  in  pedtore  moueat',& 
fpiritum  calidiorem  emittat,  utfcriptum  eft  ab  Anftotele,  qui  hac  n.pattic. 
decauflaridentesgrauioremuocemederequamflentes  iudicauit.  gj",'^'" 
hocautem  tanto  magis fperandum  erit,  fi  nfufefe  exerccre  uolen-  patt.ptob. 

Ctesalas  fibi  ipfis  titillari  facient;  propterea  quod  magnus  in  illis  *• 

partibus  uenularum,  atque  arteriarum  concui  fias  exftat,quae  titil- 

latae  concalcfiunt,&  fpiritum  fubinde  ex  calefactionegenitum 

peruniuerfum  corpusditTundunt.  Nequeuerolaterequemquam 

debet,U3lidum  rifum,ficuti  dixit  PIato,m3gnam  mutationem  pare 

rc.nem  pe  dc  quo  cclebratur  apud  Graecos  hic  fcnarius . 

T-' %        ^  '    /3        -    ^      ^  ^        j^a  t.derepu. 

TiXcocancufiOcai^  [ipoTOiQdnvov  y^noVf  idelt 

Rifusintempeftiuusintermortalesgrauemalum.  Siquidem 

ta!is,praeterimmodcratam  fpirituu  effu{ionem,praefcrnimiam 

agitationera,calt:fadionemue,non  raro,(ecundum  Ariftotclis,  &  ioco'citato 

Alexandnfcntentiam,uehementemrefi3lutionem  inducit:  quo-  libi. 

nJam  uitalis uis,  &  infitus  calor immodice  forasprodir,  ac  i nde  fit ,  P"^"  ' '^' 

ut  fic  ridentes  fuden t ,  ic  rubeant  (anguinis  aduentu :  calorem  cie- 

nim natiuum ,  ignemcjue  ipfum  ,  ficuti per loci  appetitionem  fur- 

'  i..    '  fum 


aSS  L    I    B    E    R. 

ftim  efferri,  fic  pcr  alimeriti  defiderium  ima  patere  necefle  cfl :  igl-D 
turutralibet  mouendi  ratione  perempta  calor  infitus  interit,  & 
uisomnisuitalis  euanefcit.  utnon  abfcjuerationeHomerusfinxe- 
eiyfr.^.     ritProcosrifuemori, 

Xeipa^  a.vet(Ty^ouivoiy'iXr!)'i>cBavov^  ideft, 

tutn  Proci  i/fujires 
t^anm  cxtollcntes  rtju  emoricbtintur : 

ilia  cyti .  Necnon  Agliitidas  apud  Xenophonte dixerir,rirum  huiufcemodi 
mouentcs,nequecorporibus, neque  animis  prodcfTc.  Porroca- 
put,acthoracem  peculiariterabhuiufccgcnerisrifuoftendi  nemo 
negaue  nt,  qucmadmodum  interdum  laxatamaxillarum  ofia^dor^ 
furaque  oblaefumanimaduertimus.  Flctum  tametfi  Ariflotclesin 
pueris  laudauerit ,  Cjuafi  eorum  corpora  fiendo  contrai^b ,  &:  con-  R 

i.Tufciil.   tenfarobufliora  cuadant  ,C"icerocj.  fcriptum  reliciuerit,  athlctns, 

cum  exercebantur,ingem)fccreconfueuiflre,utfcmtenderentad 

firmitatem;  exiguum  tamen  ufum  in  tuenda  bona  ualetudine  habe 

recertofcimus:puerinamq.  fortaflea  ploratu  ininusoftenduntur, 

quoniam  ei  apnmoortu  infue{cunr,quippequi  ftatun  acexute- 

roparentisinlucemuencrunt,plorareincip!ant:  cuius  cauflamSo 

lo  Iiagog.  j-arius  epheiius  explicauit  efle ;  tum  quia  tenuis  fpiritus  n  luce  con- 
cap.17.  .       r  •    •    /  ^   •  '^       j  !•  • 

libi.         cuntur :  tum  quiamluetam  terramattingant,  quando  mulicresin 

prob.fii.     nauibusparientesmutumedunt.quamfententiamfccutus  Alexan 

dermedicusaddidit,  i]losminimeaudiendosefle,quianimum  di- 

cant,quod  amiflb  caelefli  domiciJiocorpusinhabitare  terrenura 

cccoepit,iccircoinfantcmcogcredolere,atquepIorare.  Ccterum 

adultiores  quem  nam  ex  fletu  capere  frucium  queant,  nufquam  ui-  F 

dco.quodenim  is  corpora  fngidiora  intenta,acdebiliarcddat, 

K.Tph^H^  P'"3Cter  Ariflotekm  ob  praedifta  flentcs  acutiorem  uocem  redde- 

1  dctn.fa.  renarrantem,  Galenusquoqueatteftariuidctur, ubi  pueros,dum 

"P  *■         plorant,  interrupto  fpintu ob  uires dcfatigatas  refpirare fentit.qui 

item  a  flctu  nonnumquam  febresaccendi  perfpicueteftatusefl.qua 

tumlubindeocnlisipfis  dctrimcntum  atfcrat,indeconijcercfaci- 

Inproh.      literpoftlimus,  quod  lacrymis  ab  humonbusoculorum  (fiC^afho 

medico  credimu.s)dcfluentibus  eos  confumi  neceflarium  cft.  ut 

""icat  ocu    fiJnn"3<^umrationecloquentifsimusau(itorCorncliusCclfuscon 

tinuos  fletus  oculos  imminucre  fciiptum  reliquerit  :  ne  fileam 

quantum  damnum  uox  recipiat,dum  fauces,ac  uocalia  inftrumen- 

tainterflendum  madefa£ta,exafperataue,  camraucam  cfficiunt, 

lufIesquc,acnoxio$  catharros  latenter  concipiunt.nam  &  apud 

Coeliura 


S    E    X    T    V    S  Z85) 

.  Cocliiim  AurelianumIcgitur,pIoratum  poftcibum  ualdcftoma- 
chumlnbefadarc.Ex  quibusomnibuscolligitur,  aut  nullum,  aut 
exiguu cmolumentum  a  fletu  corporibus accedere,  &  iccirco  fimi 
leuociscxercitationcm  dumtaxat  animorum  pafsiones,utuoIuit 
Pofsidonius,  exfaturare  pollc  ,  quando  nonnulli  artedibus  plcni ,  Galc  4. dc 
quotiesuolunt,plorarecjueunl,a]ijpaftionibusuacui  ctiafiuclint  R'''  ^^''"  '^ 
nequeunt.  Atquetotdeuocisexercitationibusdictafufficiant. 

De  CricilafiAC ,  Trochi,  cr  Pilama/lci  qualitatibus .  Cap.  v  1 1. 

RiciL  A  s  1  AE  exercitatiotamctfiapudnullasnationcs 

(quod  ego  fciam)  in  ufu  habeatur  ,  quaeq,  cius  apud  uc 

tcrcs  forma  &  modus  fuerint,plenc  nondum  mihi  com 

^^  EBEZ^a  pertumfir,  nihilominusfacultateseiusabOnbafiode-  „p°i6 
fcriptas  practermittere  noIo,ut  fi  forte  alter,uel  ipfifsimam  Cricila 
fiam,uel  aliamfimilcm  exercere  nouerit,eiusuiresminusignO'  Otib^fias 
ret.  Illam  itaq-,  inter  magnas exercitationes locum  habuifTe^memo  '°" '"*'*• 
riacproditum  eflab  Antyllo,qui  etiamdixit,Cricilafiamintenta 
corpora  mollire,  &  quae  loco  flabiliri  non  poflunt,  tum  reuolutio 
nibus,tumetiamfigurarumcorporisuarietatefic  pararc,utfacile 
riedantur,&ftabiliantur-,neruosq.  imbecilIosfirmare,&laxare, 
calorem  excitare,  &intelligentiam,  quaede  uia  deflexit,  &atia  bi 
le  agitatur,ad  ftatum  fuum  rcuocare.Neq ue  item  trochus  antiquo 
rum  quis  fucrit,  fatis  mihi  conftat ,  nifi  uel  eundem  , trochum  no- 
flrum  uocatum,  uel  paullo  diflimilem  illi  foredicamus.Huncpro- 
culdubio  intcr excrcitationestardas,atq.  remiflfas  collocandum  ef^ 

Cfeomncs  affirmant^cumq.uirgisillis  pilasin  circum  ferieum  im- 
pellentibus  agatur,  nccnon  modo ftando,  modo  ambulando  exer- 
ccatur,  ualctudinarijs,  atqueijs,  qui  prae  uirium  imbecillitatc,  aut 
aliquo  alio  impedimento  detcnti,maiores  exercitationes  obire  ne- 
qucunt,in  primis  conuenire  uidetur  ■,  fecundo  loco  fenibus ,  atque 
ceteris,qui  maioribus  labonbus  incalefcunt  nimis,tum  etiam  aefta 
tc  potiusaptabitur ;  peculiariter  uifus  in  ipfo  exercetur,biachia,  & 
cruraiquaeomnia  infimili  motu  fuauiter, accitraomneuiolentia 
laborantia,quinrcburacquirant,negari  minimepoteft;  ficutiin 
multisexperientia  quotidie  comprobatur  cum  aluum  citare,humo 
resq.  adinfimaspartcsdetrudere,  &fuccisucntriculi,actotiuscor- 
poris  concoqucndisfiiflfragari .  Verum  enim  uero  qui  capite  uerti- 
ginibusobnoxiofunt,  quiq.  podagris,  aut  ulccnbus  tumonbusq. 
cmrumfolLcitari  confueueruntjabhaccxcicitationeabftinerede 
Gymnaftica  T  bentj 


zc,o  L    I     B    E    R 

bentjquoniaminalterisfpiiituscapitiscommoti  facillimeaftc(fiioD 
nes  illas  excitant;  in  alteris  humores ad  infima  delabentes  eos  mor- 
bos  oucnt,acincredibiliteraugcnt,Indeeft,quod  Aretacusincu 
hbro. I.       i-ationc,cpilepfiaefolamciusuertiginisinfpedionem,  quamfacit 
cap.i.,        inftrumentum  illud,quod  /^«^ySr^cptdicunt,  &de  quo  fupra  fumus 
locuti,epiIepfiaminduceremonuit.Hoc  fortalTeexercitationisge 
nusintcllexir  Auicenna,qu3ndodixif,  Etluderecum  uirgisretor 
tisdiotisalfulegian  cum  pilamagna,  autparuabgnca,  nifi  quod  il- 
lud  interfortcs  exercitationes  reponens,  &  pilam  magnam  nomi- 
nans a noftro differre demonftrat ,  nempe  quod  fitdcbile,  folisque 
paruisfphaerulisagatur.Habcmus&aliudmotuscorporisgenus, 
quod  pilis  ligneis  exercetur  humi  duphciter,uel  pilas  in  circum  fer 
reum  humidefixummanibusimpellendo, uclcuboligneoeasap- 
proximando,quodquidemgenusdorfiim  ob  inclinationesconti-  E 
Tlib  aeof-  '^'■"^  cxercet;  attamen  caput  offendit,atq.  rcnesin  quorum  ulceri' 
fe.ren.         bus  i^ctTnvcuyc  i7ri}c6-^(-tc  uitari  mandauit  Rufus  medicus,neq.  ad- 
j  de  tu.  ua.  modum  pro  ualetudine  probatur .  legitur  enim  apud  Galen,  exer- 
'        citationes  inchnato  capitc,dorfi3ueperadas  nequaquam  illiscon- 
uenire,q,occafionc  qualibet  leui  uertigine,  epilepfia,ophthalmia, 
auriu  dolore,  gutturis,aut  alterius,  capitis,  &  colli  inflammationi- 
bus occupantur . Praedidis omnibus  tum  nottor ,  tum  fiequentior 
efl  pilamallei  uocati  excrcitatio  ,  qua  uetercs  gymnaftas  caruilfc  ne 
mo  non  fatetur;fedquanto  magis  tcmporibus  noftris  penescun- 
ftasnationesipfiinoleuit,tantomagisneccnarium  uideiur  ilhuj 
facultatesdeclarare.  Naquodexmagnisfitexercitationibus,acue- 
hementibusfacilc  eft&a  labore,  quifuftineturiniplb,  &abeiu$ 
natura  coni)CCre-,  a  labore^quonia  fudor,dcfatigatio,  rubor  faciei ,  F 
fpirationismagnitudoutplunmumin  ficfi.fe  exercentibusoboriii 
tur  -,  ex  natura  uero  eius,  quia  cii,&  deam  bulatio  f  ere  continua ,  ac 
reflcxa,&biachiorumiaftatio,dorfiuetotiusobnixioquacdaadhi 
beanlur,indubitatafidefaciunt,ncquaquamabfq.uioletia,  autma 
gnitndjnehuiufcemodiexercitationemconfiftcrc.&iccirco  pro^ 
babilc  fit,ipfam  calorcm  natiuu  augerc,excrementa  euacuare,fom 
nosprofundosgencrarc,&concoquendiscibis,  atq.crudishumo- 
,        r  ,    ribusconfcrre.Atcaputabcademrepleri  ccrtiieft,quandoGalen. 
pu.  cpil.     hocuituimmagnisexercitationibus  aQlcribendumefleiudicauit . 
Quantii  porro  ad  particulares  eftccftus  pcrtinet ,  in  hanc  fentetiam 
uenio,pjlamalleiexcrcitationem  praecipue  brachia,atq.dorfum 
cxercerC)  fecundo  crura:&  proptcrca  illis  omnibus  congruere,qui 
«lebraiftaconfirmare  ftudent,  quiq.  multitudineciboriiperbelle 

confi- 


S    E    X    T    V    S  19; 

Aconficcrc,ruccosutiIespuniucrfumcorpusdiftiibuere,&fuperflai 
tatcs,  tam  perfui1orcm,quam  per  fccrctamdifflationem  exinanirc 
intcndunt.Cetcrum  nemo,uel  mcdiocriterreimedicaepontus,_ 
ignorat,ualctuJinarijs,acdebilibus,quorumuiresleuidccauifade 
ftruuntur,  excrcitationcm  iftam  mmime  accommodari :  tanto  mi-, 
nusillis,  quibuscapita  malcnflciftafunt,  autaiiquopaiflo  imbccil- 
Ija.nam,  (Scquidorlbnon  aJmodum  ualent,quiq.  rcne^  calidos,u- 
rinasq.  acrcshabent,extaIibusmotibusfummopereolfenduntur, 
flcuti  quoq.  nocctcxcrcitatiohaec,  ubi  partcsmrcriorcsinflamma 
tioncm,  autalium  tumorem  pati  (blcnt.  Summatim  polTunt,qui  la 
nitatefruuntur,adcamtuendam,optimumq.  Iiabitum  gencrandu 
pila.mallco  fefc  cxerccrc :  qui  uero  aliquo  pado  ab  aegritudine  oc- 
■  cupantur,omninoabflincredebtnt.  illudq.  fcmpcrmemoriatene 

Brcoperacpret!umcfl,quacde  cxcrcitationibusbona  a  nobis  pro- 
mittuntur,uera  rcperiri,modo  ca  ratio temporis,loci,  quantitatis, 
modi,atque  corporum  feructur,quamin  4. lib. neceflariam  elfe 
monflrauimus.alioqui  li  negligatur,  mirum  non  fit,Iocobonoru 
inemendabilia  malafuccedcre:  qucmadmodum  facpcnumero  in 
propofitaexercitationecucnirccerto{cio,quae  cum  ferepoflpran 
dium  a  plunmisagatur,  nullofjlubritatis  loci  ,actemporishabito 
dele(5lu,nofua  culpa,fed  cxerccntium  incuriaperniciofasafte<ftio- 
neSjacprauoshabitusinducit.  quomagisomnesadmoneo,  utdili- 
gentiam,a  Maioribusnoflrisin  exercendis  corporibusobferuata, 
quantum  conceditur,imitantes,  meliusualetudini,atq.  membro- 
rum  robori  confuIant,neq.  committant,  ut  proprijs  crroribus,& 
fanitatem  (imul  dcpei  dant,&  honorem,dicete  Galeno  noftro,ma   '     '"•"». 

Cgnumdcdecusillis  elle,qui  anaturafanam  corporisconftitutione 
fbrtiti  eam  ob  exercitationum,  acrede  uiuendi  negligentiam  cor- 
rumpunt, atq. morbolam  rcddunt.Etquoniamhocin  capiteduo 
diximus,alterumquodpilamalleusexercetdorfum,  alterum,quod 
•  jllis  euitandum  eft,quibus dorfum  eft  imbecillum, {ciendum  erit , 
GaIcnumuoIuifle,infenibusdebilespartes  numquam  exerceri,in  d£tu,u« 
alijsfemper  debere.rationem,  quaindudusilluddixit,  hancfuifle  cap.  j. 
cxiftimo;  quoniam  debilitas  fenum  emendari  non  poteft,  cum  ex 
uirtuti$motricisdefeftuprofici{catur,aliorumuerorcparabiIiseft. 
undcj  quando  nos nliquas  partes  imbecillas  minime  exercendas  co- 
fulimusjfempcrdeimbecilhtateconfirmata,  acinemendabili,non 
autem  de  recenti,  atq.  de  curabili ,  dida ncftra  intelligi  uolumus : 
ne a  Galeni  placitis.quem  omnes medici fequi  tenentur,in  hac  fen 
tentia  I  ccedere  uidcamur. 

T     ij        De 


zs)i  L    I    B    E    R 

Deequitatiofiisfacultatihtts.  Cap.     IIX.  T> 

i.de ra.ua.  [y_|(^iiMiM^ Quitationem,qua Galenus aliquando inter ea,quae ex- 

«.cpidico.i    ^^^^    crcitariones  fimul,<Scopera  nuncupat,adnumerauit,ex 

apij.<.         Wfi^^m    ^i'-'^^"'  fententia  magnam  excrcitationem  enc,.iperte 

^ssg^e^  conftat.Quo  circa,qu3ntum  fit  ex  fe,  poterit  natiuu  ca- 

lorem  auoerej&  eycremcntoru  inanitioni  opitulan.  Eft autem  no 

parua ditferentia , an  ecjuus^ficappcllo  equum,mulum,&  aliud 

quod  uis  portandis  hominibus  accommoJatum  animal)  Icnte,  ce- 

„  .,   r       leriteruecradiatur;anruccuflet;anafturcofir,actolutarius,  an  cur 

\i.6.  c.  14.  rat.  Ueplacida,&leniaequitat<onelcriptum  inueniturab  Antyl- 

Act.lib.3 .  lo,atq.  Aetio,fiplacideequusgradiatur,nihilmagis,  quamladitu- 

inH^deae-  dinem,&  praefertim  inguinibusatierre.de  hac  inqua  uerba  faciens  p 

rcaq.&Io.  Hippocratcsmemoriaeprodidit,  continuacquitationel.iditudine 

"P' ' '•       magnam  parerc,homincsq.  infoecuJos&cocundi  impotcntes  led 

prob.  11.     dere,  nec  non  dolores  diuturnos,  & claudicationes  generare .  neq. 

iccirco  fententia  Hipp.dananda  uidetur,  quod  Ariftoteles  contra- 

rio  planefenfu  fcriptu  reliquerit ,  equitantes  aftidue  libidinofiores 

euadere-,quonia  genitalia  continua  attreftatione ,  motioneq.inca- 

lefcentia  fpiritu  concipiunt,(icq.  cocudi  cupidiias  inducitur:  fiqui 

dc  Hipp.  de  placida,&  nimis  frcquenti  loquitur,  ut  pote  quae  leni 

motu  non  ita  cnlefaciat,  &  pendcntes  coxas ,  atq.  pedes  oblacdat : 

Ariftoteles  uero  de  ea,quae  equo  celeiiter  gradiete,  &  interdufu^: 

cuftante,fed  non  admodu  frequenter  exercetur,uerba  facit .  Haec 

lociiclta.     ctenimequitandofadtaexercitatio,ut  Antyllus,&Aetiuscredide- 

runtjtotiicorpuslaborioreconcutit,  &magisadhucomnibusalijsp- 

exercitationib.  Vnde  ab  Alexadro Tralliano  in  dolore  capitis,  que    * 

caufla  frigida  gignit,adhibetur,{icut  in  epilepfia,in  {urditate,prae- 

.17.  .7    fei.timucroftomachufirmat.  utnon  immentofcriptufitaPlinio, 

equitatione  ftomacho,  &  coxis  utiliffima  reputata  fuiflc.qua  ite  ra- 

Lib.p.c.  3.   tionein  fingultucuiadoab  Aetioufiirpaturjfcnfuuinftrumetafub 

Aet.li.ii.     indc  purgat,eaq.redditacutiora,hydiopicos(utfentitTrallianus)(i 

1"*'  mato  qiii<^3J'ud,maximeiuuat,folutaaluu&fluente,dicenteCeIfb,coer 

cet,cruraquoq.tenuiacraflcracit,quodGcrmanici  excploteftatur 

Suetonius.  CeterCi  tlioraci  maximc  aducrfatur,  necn5  ueficae  malc 

arte£tae,in  cuius  ulceribuscurandis  ante  cetera  huiufcemodi  excrci 

tationeuitarip!acuitArchigeniiIli,praeftantiffimoHadrianiImp. 

Archiatro  :  coxis  etia  obeflc  icripfit  Hippocrates,  quaqua  in  hacrc 

uarias  audoru  poftcriorii  exftare  fcntetias  reperio.  fhemifon  Me- 

thodicorii  princeps  in  coxedicu  dolorCyia-^tciS^o;  noie  a  graecis  ap^ 

l  pellato. 


5    E    X    1     V     S  a^j 

A  pcllato  equitare  imperabat  acgrotantej ,  qiio  magis  ob  uchcmen- 

tiam  motuspartium  faceretuexationcm  :  poftipfumidem  confir-  Coel.IIb.f. 
m3uitTIicodoru$Prircianus,&,c]ucmo<Jocitaui,Plinius.ExaItc-  "i.'idTi 
ra  parteiamdiximuSjHippocratemcoxisequitationeminimicam,  rao.c.n. 
carumq.  dolorum  parentem  reputafTc,  quem  fecutus  Coelius  Au- 
relianus  Themifbnis  placita  infcdatus  cft , tamquam  ueram  ifchia 
dicorum  curationcm  deftruentia.Ego,cum  animaduerto  in  hac  ex 
ercittationeuehcmetcr  coxasincale(cere,acex  motudebilitaii,ita 
(cntio ,  humores  dcflucntcs  facilittr  ibi  dccumberc,atq.  inde  dolo 
rificas  atfe»5tionc$  excitarc,tanto  m.igis  atfeftus  iam  excitatos,  qua- 
(Jq.inucterato»accrbiorcs&  indidolubiliores  effici  reor:quibui 
itcmiationibuscquitationemaCello  podagiicis  iure  damnatani   ... 
fuiftcputo.Equitatio  peradta  fticcuftanteequopraediftisduabuj  «p.ulL  * 

"  proculdubiodcteriorcQ,nimirum  quaeuniuerfiim  coipus  mole- 
ftcquaftet,&:dolore$excitet,  augeatquc.  Sicutin  Niptrisillefa- 
pienti(simu$Graeciaefauciu$intelligcbat,ubidiceret. 

PedeUntim  ite  ,  (jrjedato  ntfu  neJuccu(fH  Cic.  i.  Tb. 

arripiat  mator  dolor , 
Quod  item  T  ucilius  pocta antiquus innuit,dum  equum  fuccufl*an- 
tcm  tactrum  nuncupauithocuerfii. 

Succuffktoris  taetrt,  tardiq.  caballi.  j^*jj 

Ad  hacc  fuccuflationem  uehementercaputofrenderc,collum& 
dorfum,&  natcs,  experiunturilli,  qul  aliquandoin  huncmodum 
equitare  coguntur .  Deniq.  fi  ulla  eft  cquitatio,quae  uifcera  prae- 
cipue  (id cnim  fatctur  Galenus)  agitare  apta  fit,procuIdabio  nunc   *-^  '••  "•• 
propoilta  talis  cft  ,  a  qua  non  fblum  intcriora  omnia  concuti, 

^  uerum  etiam  fufpcndi,  quaf  iq.  arripi  uidentur.iliud  unum  habere 
iuu.imcn  poteft,ut  cibis,atquecrudi$humoribusconcoqueiidis,al 
uoq.  cicndac,acurinacproliciendae,necnonarenum(quod  Aui-  k.j  feo  if 
cennaeplacuil}loco  lapillis  atq.  arenulisadinfcrioradeducendis  «a.i.c.utt. 
adiuuarequeat.Sed,quoniamaioribu$damniicommodahaecc6- 
pcniantur,omnc$abexcrcitatione  fimili  abftineantconfulo.  In 
afturconibus  equitatio  (eam  fic  appello,quam  uulgari  nomineper 
Untum,auttrainam  uocantItali,&dequaita  Martia. 

Htc  hreuis  adnumerurn  rapidos  cfui  colltgit  unguts  '  '* ' 

yenitab  auriferisgenttbus  ajiur  ecjuits) 
<juemadmodummagi$corpu$,  &membra  gradaii;equi  uedione 
excrcet,ita minorcm  moleftiam  parit,  fiquioem  mollis illa  alterno 
cruruexphcatuglomeratiominimum  fatigat,peculiariterq.  aluum 
«tare  ufu  probatur .  De  equitacione  currentibus  equisfadalicet 
GynanaAica  T     iij         apud 


^94: 


L    I    B    E    R 


in  libr.  de 

fiatiiac  pi- 
acludo. 


t.3  diafta. 
lib. )  .c.  ul. 


Scft.prob. 


tainc 


.:>  •     • 

lccis  citat. 
Id  IfaROg, 
cap.  i). 
6.  Fpid. 
com.  3. 
aph.i. 


apud  Arift.  legatur,  ita  equitante$,quod  magijcaticant,  minusca-D 
dere,tamen  eam  improbare  uideutr  Galenus  hac  ratione;quia  fae- 
pe contingit  ecjuitantesin  terram  decidere,  &  nonnumquam  ex  ca 
iu  cmori:  fcJ  praeter  hanc  multae exflant  cauflae ahae,ob  quas  a  (a 
nitatis  ftudiofis  huiufmodi  equitatioomni  diligentia  euitari  de- 
bet.nam  corpus(utfcnbitHippoc.)nimium  caleracit,exficcat,atq. 
cxtenuat,ob  id ad  minuendam  carnis multitudmem  a C.oelio  Au- 
rehano  probata,  caput  male  afficit,  fenfus,hebetat,  oeulos  non  pa-, 
rum  oftendit:  quandoquidem  Anft.  cauftamindagans,  cur,qu'i| 
equo  uehuntur,  quo  longius  equusdecurrerit ,  eo magis  emittere 
lacrymasfblent,  fignificatideoilludeuenire,  uel  quoniam  motuJ 
calefaciens  ualde  humores  oculorum  cliquat',  &  lacrymas  indc 
cict,  uel  quia  ficuti  uenti  aducrfi  oculos perturbant ,  fic acr  occuri 
fanstantomagisferirepoteft,  quantotquusuelocius  agitatur  •  lac  E 
ditpraeterea  haec  equitatio  ra  thoracem ,  &  pulmoncm ,  quam  ui- 
fcerauniuerfa.  Quod  etiam  renes  maximo  detrimento  afficiantur, 
fidemfacerepofl"untmuIti,quorumalijunnaeardore,aIij  lapillis, 
ahj  ulceribus  modo  renum  ,  modo  ueficae,  modo  pei  itonaci  u(q. 
adeo ob  hanc  exercitationem  fbllicitati  fuerunt,  ut  fere  ijs  affeftio 
nibus  mortem  obicrint:ne  dicam  quot  luxationes,  quotoismm  fra 
(fturac,c]uotmembrorum  diftoifiones  facpenumero  inde  nafcan- 
tur,dum  brachia,dorfum,  coxae,&  crura  fupra  modum  laborant, 
Videant  igitur  quos  currentibus,atquemutatisequis  itinerafua 
obiredeled3t,quot,  ijsq.  grauisfimispericulis,nedum  ualetudine, 
uerumetiam  falutem  ipfam  fubijciant,quomodoque  non  inge- 
nuorum,autfanitatem  curantiumac  uitam,  fed  potiusperditorum 
hominum,ath|etarum  ,  nihilq^  uitam,  quanobis  carius,autopta-  F 
tiusnil  reperitur,aeftimantiumopu$  exerceant.Haftenusde  equi- 
tationis  fpeciebu$,quarum  nullamaegrotantibusadmodum  con- 
ferrefcripferunt  Antyllus,atque  Aetius', quasqucnecijs,  qui  me- 
dicinam  fumpferunt,  ulk>  pado  congruere  mcmoriae  tradiditSo- 
ranus  Ephefius,neque  illis,  qui  renum  morbis  maleafficiuntur, 
uel  earum  inflammatione  laborant  ,  conuenire  cenfuit  Galen. 
Sunt  qui  in  equo  fedentes  geftari  deledentur,  quac  cxercitatio 
parum maleualentibusufuiefTemeafententia poieft.  nam,utmol 
lifsime  ueharis,  tamen  lafsitudo  inguinum  ,  lumborumque  & 
dura  fufpenfio  explicatioque  percipitur,  quando  fubpedaneis  cor 
)us(uftcntare,pcrarduum  tft,nedicamimpofsibile.accedit&mat 
a,acdclorificaillaconcufsio,  fiquomodoincitatiusferaris.^Vat 
lentibuf  magis  conferre  eadem  poteft^corpus,  animum ,  &  ftom*- 

^j\si.:.<  ■!.  ^    ■  chum 


r, 


S     E    X    T     V     S  »4,5 

A  clium  firinando :  fcnfus  cxpurgando,  acuendoque :  fed  peftus,  at- 
^uepedcsdcbilitat. 

DegeJiAtionum  in  unjiarjum  uirihiu .         Cap.     IX. 

INt  E  oy  A  M  geflationum  (ermone  aggrediamur ,  illud 
prius  adnotadu  lc^tonbus  uolumus,  nos  minime  igno- 
rare ,  multos  equitationem  inter geftationis  fpecies  re-  ''^  J  "•*• 
pofuiflrc^interquos  fuit  Aetius  Amidenusjfed  ncqua-  '  ''■■'■''• 
auamhorumopinionem  {equiuoluiffe;tum  quiaCorncliusCel. 
antiquus  fimul,  &  celebris  auftor  ,ubi  geftationis  fpecies  adnume- 
rauit,  neuerbumquidemde  equitationefacereuoluit,quafi  alie- 
namageftationeiudicauerit,idquodmuItos  aliosopinatos  fuiffe 
t  conijcitur  cx  Ant\'lloi tum  quia  exprelTe  Gal.geftationem,& equi 
tationemdiuerfisefTedeclarauitin.i.detu.ual.ubialiasexercitatio 
nes  a  nobis  fieri  tradidit :  alias  ab  cxtrinfeco ,  ut  geftationes :  alias  , 

mixtaseffe, qualisequitatioeft-,tumqui3,figeftatio,ut  definumt 
omnesau6lore5,mixta  eft  ex  motu,&quiete,pluribuscorporis 
partibusnon  moueri  apparentibus,uniuerlb  autem corpore a la- 
tione  moto,haec  condicio  ab  equitatione  longeabeft,in  qua  fcili- 
cetmanifeftifsimeomnesferecorporis  partesmoueri  confpiciun- 
tur .  fed  ifta  parum  rcferunt,  quando  etiam  Antyllus,  atq.  Aetius 
i^eparati m  de  equitatione  i pfa  uerba  fecerunt.  Hanc  i n q  uam  gefta- 
tionemab  equitationefeparaiam  ,  nccnon  agraecis  a''/--ipcM'  uoca- 
tam,multas  quidem  habuiffefpecies,  in  fuperioribus  declaraui- 
mus:atquaeomnibusuniuerfa]igeftationis  nomine  comprehen- 
C  fis  facultates  attribuuntur,  prius  explicabuntur,  demum  particula 
res  cffeitus  fingulis  adfcriptos  perfequemur.  fed  prius  id  ignorari 
noio ,  faepenumeroapud  audiores  reperiri  geftationes,  &  cxerci  ta 
tiones  fimul  nominatJS ,  quafi  utraeq.  intcr  fe  ditferant,  quorufen 
tentiae  de  exercitationibus  propri;s,quae  uehemcntiores  motus  ge 
ftationibusexfiftunt,non  autemdecommuniteracceptisinterpre-  •'■'••'  -V 
landaefempererunt.  Eftigiturgeftatiofecundum  Antylli,  Aetij,  .  .  . 
^tq.  Auic.  fententiam,  interplacidifsimas,  atquedebilesexercita- 
tiones,  &  propterea  non  folufanis, &  ualetudinanjs,uerum  etiam 
]ongis,acinchnatismorbis,&deniq.ijs,quibu$lentaemorborum 
reliquiaeremanent,nccal!ter  ehduntur, accomodataefunt.Inacu 
torianonnullisut  ab  Aretaeoin  Letargicis,nephnticisprobantur. 
quinimmotra<iitCc!fus  Afclepiadeetiam  in  recenti .  uehementiq.  iqcocitato 
fcbre  j  praecipueq.  ardente  ad  difcuticndam  eam  geftationis  ufum 

T     iiij  ^  com- 


19«  L    I     B    E    R 

comprobaiTe .  quod  profeftopericulofe  efficitur,  mcliusq.  quicteD 
eiufmodi  impetus  fuftinetur.  In  {anis  etenim  ,  ac  ualetudinarijs  ge- 
ftatio,cumnec  lafsitudincmcorporibusingenerct,  immoeafere 
magnis  exercitationibus  fimiliter  mouear,  potcft  calorcm  natura- 
kmaugere, m3teriaemultitudinedifcutere,habitum  corporisfir- 
inare,adiones  ftupidas  excitarc,  fegnitiem  difloluerc  corporis  tur 
bationeni{edare,ijs,  quosuigiliaeexercent,{omnum  conciIiarc,& 
contra  etia  ueternofi5,acdi(Ioluti$  redituni  ad  fe,  uigiliasq.  parare . 
nam  fbmnum  conciliat,excrementa,  quaea  capitc  ad  ftomachum 
delabuntur,per  halitu  digerendo,  quae  nimirum  partcs  funt  uigi- 
liarum  praecipuaecaufTae:fed  uigilias  poftca  inducit  corporis  teno 
rem  adfereuocando,&corroborando.&,quamquam  Seneca  epift. 
1.  VK  uideaturgeftationem  facere  magislaborio{am,quam  ambu' 
lationemjeius  tamcn  oratio  interpretanda  eft  de  eo  (blo,qui  ualctu  E 
dine  olTenfus  ab  omnibus  fere  turbatur.In  quibus  morbis  de  gefta- 
tione  periculum  facere  placebit,{ic  experiundum  effe  confuluit 

oco  citat.  (^£|j[^5^  f^  lingua  non  erit afpera,fi  nullus tumor,nulla  durities,nul 
lusdoloruifceribusjautcapiti  ,aut  praecordijsfuberit,&extoto 
numquam  geftari  corpus  dolens uoluit,  fiue  id  in  toto,  fiue in  par- 
te  eft,ni{i  tamen  folis  neruis  dolentibus;  neque  umquam  in  recen- 
ti  febre,fedin  remi{sionceius.NihiIominus,citramultasob{erua- 
tiones ,  ab  auiftonbusprobatas  e{f e in  uarijs  alfedionibus geftatio- 
jies  reperitur.Coelius  Aurel.in  hbris,quosde  morbis  diuturnisin- 
fcripfit,  easin  incubone(quo  morbo  plurimos  komaequa{i  ex  co- 
tagionequadam  aliquando  penjire,  refert  Sihmachus  Hippo.fcda 
torJcommendauit,{imiliter&inuocisamputatione,inhaemoptoi 
cis,in  quibus  eandem  damnauit  Afclepiades,  in  afthmate,in  ftoma  F 
chicis,inelephantia{i,incolicis,in  arthritide.  TheodorusPri{ci.v 
nusquoque,  &ante  ipfum  Aretaeus  geftationes  adhibendas  uo- 
luitinmelanclio]ia,inatrophia,in  {pleneticjs,  necnoninftomachi 
doloribus.li{Hem  exercitationibusin illis,qui  ualde exficcati funr , 

7.  Mcih.  atquerefeftioneopushabent,  Galenumufum,ahquandolegitur. 
Quin&ipfemetCclfiis  pro  facroignecurandoge{\ationemlauda 
uit.  utnon  fempercondicioncsabipfbdemonftratasobferuatu  n|^ 
ceffarias fore hifce  audioritatibus  conuincere  ualeamus.Non  eft  ta 

lib.t.cur.  menignorandum,magnopere  refcrre,quonaminlocoqui$gefta 

«hion.c.7.  tionibusutatur.quodAretaeuscoeliacorumexercitationesdemon 
ftra  ns  eam  ceteris  praetulit,quac  inter  lauro$,myrtoS;atq  .thymum 
cfficitur. 

I>i 


S    E    X    t    V^5  l(^ 

A         X>egeJfathfntminuehicHlo,le!ficd^*tijuef0fUpirtic»U' 

rtbmuiribM .  Cdp.     X.  " 

XpHcatijijsciUieabauftoribusde  gcftationum  faaalu- 
tibus  in  uniuerfum  tradita  fuCrunt,  lam  ad  parricul  ircs 
dtfcenderc oppommti  €ft,li  prius  illud  in  memona re- 
uocauerimusi)ftTiptorcs.rmedicinae,<»gfineadditionc 
gcftationisufiiminfanis,att].  ualetudinan;$nominant,dec|ua!ibet 
eius  fpecie  intelligere :  qm  nulla  ferc  inuenitur ,  cjuac  i  pfi  s  utjliter 
accomodari  no  pofsittqu^ndo  uero  in  acgrotis  loc^uuntur,  intcrdu 
ues^fedinrcmifsionibusniorboru,  interdup]acidiore$fignificare. 
Vehicnloru  multa  fuere  apud  maiorcs  noftros genera,  quorii  luxu 

,   riaufq.adeoint(.rdiiRomaecrcuir,ut,referentePlinio,aureaacar  j;  ..ci? 

B  gentea  faceren5  fintueriti.fed  Kocpraeterinftitutii  noftru  eft.Nl, 
quacprofanij,autaegrisinufuhabita  funtamedicisuehicula,  alia 
ab  animalibus;  mulis.f  aut  equis  agebantur ,  alia  ab  hominibus,  ^c 
utraq.  ucl  tardiufcule,  uel  ceicriter.  Geftatione  uebiculo  fafta  ^uis 
ceterisacriorecfTedixeritCeir«s,nihiIominus,fecuruduGaleni  fen  lib  i.e  i?. 
tenria,intcr  dcbiiesexercitationeirccenJenmeretur.  quofit,ut{a   ^        "*• 
nis,nifialitere\ciccri impediatur,minimecminiuc6oeniar.  Vole-   yi m.  ua. 
tudinarijs,atq.  fenibus  magis,queadmodu  Anbochu  fckexexpjif- 
lej&  Caeciliu  Pliniu  accepimus:maximc  tiero  acgrotitibus,de  qui 
busfermone  facicns  Antyllus  dixit, geftationein  uehiculoiactam 
uim  quanda  amoliendi,comouendiq.  morbos  ftabiles,  &  pcrmane 
teshabere.  QuapropterSenecacpift.  lvi.  adbilefaucibusinfixidi 

.   fcuticndi,&:ad  fpiritus  denfitate extenuandalibi mirifice profuifle 

C  fcribit,qui,c]5  anhclandi  difhcultatCjfiue  fufpirio,  ut  ipfe  uocat,  no 
raroufq.  adexfpirationispcriculii  cxercerenir,Jiuiurcemoiicxer- 
citauoncjduerfusmorbuutebatur.  Haec  inquamexercitaiiodn-  "''•J»e-^. 
plexab  Actiotraditur,altera  mitior,altera  uehementior.de  mitio- 
rifcripcumrelKjuit,eaincapitisatFedionibus,&hjs,quibusintefti 
'naflu>:ioneLiborant,utendiieiTe.underapienterCoelius  Aurel.  ... 
iudicauitjCapitisdolore  uexatosperlonga  uiam  f:eftan  debere,  ne 
frequcnti  uerfioneaegrotanti  ueriigo  induceretur,uelut  etiam  no 
fineraticMieinfurore,atq.  paralyficurandis  uehiculimanibusaCti 
gellationcm  adhibendam  efTeuoluit^quamquam  eandempoftei 
in  epilepliae  curationeimprobauerit,  q»  motus  rotaru  uertiginem, 
cali^inemq.  faciataegrotantijquaepafsionisimaginemferat.licet. 
n.  Galenus,  Trallianus,&  Aetius  in  uert'ginofis,epilepticis,  graui 
opj:ithalmia,autauriumdolore,furditateuccapti$,necnon  in  heira 

T     V  cranicij 


C.  I. 


%5*  ?L\'I  ifi  :E  -R  3 

5.3». n.  cnnic^finblem  eterdtanoaeDi  prorfus auedari  ooouidetnmr  :9 
^'^        attamcn  Ascm  hcin£Ctcilen:rermouen,»S:aueribs3bitinererc- 
trorfum  ddKlerein  curru  mandauit."  multosfubiunoens  fe  nouifle 
Iec»daM>  -liocinotioaK3tos,quinuliOalio2UxilioiDdigueruDt.  Actium  Je- 
inde  iecutusAuicenna  addKiit,huiuicemodi  uedaDonemrerro- 
eeriatadeperatumuifuiiebiLitati^eiuiq.obtufcitioni  magnuiu- 
minentii  conterre.  Hanc  mjtiore  in  aluo  duente  comendauit  Cel- 
•fbrtjuimuslctudinan/ic^ucKj.sAleDibujAulbniura  GiUumpoe 
t2m,6:  Aulbnij  medici  a  AJarceiio  dtin  tiijum  proballe  puto,quan 
doisyUnicoaiidain(eni,<S:amorborerurgenti  (cnbens^moDetO 
£o>&  Veredo,<^e  eran;  ueluculorum  genera,  tarde  uchatur^rhe 
das,pefQnta,&  equorum  ueloces  motus  fugiat,  his  uerbbus. 
FdU  fiffnfrrt  jtMiMm  ,  mmhtm^f.  maemi , 

KjAtfmtMLuTimtditm  cjufe  mtgtrc  itum,  £ 

ScdC^mm,mM»tgrmmcmttmcntfcendiycTedmm, 

Km  tihtfit  roed*e ,  ns»  smir  scr.'s  eqmi  . 

CiMteriftmtme»  m*U  jm*fet»riu  mjtes , 

Nec  ctlera  mmUs  iffe  mfttfcw  AgM . 

Parro  nehiaili  geiliDODemuebemeQQorem  tamquam  caletacien 

• ;  i^. '       te ,  atteoaante<].  ui  praeditam  in  ruppriroenda  Ciinx%  mulDtudiDe 

bcod^  *^--**^**  coramBdataminuenioiquamitemibipfbprojtrophue 

cnncicRie, & ab  Aetio  io  aifeotionibus  pedons,^:  rtomacliJ,  in  cu- 

■nocibos  bxis,in  livdropias.acrtupore  anooito  percuibs  ueluti  op 

T^""  prae£dium  ufurpaum  ruiiTe,coDilat .  lo  ledica  geilatio 

fiaa  m  piaediCta  aliquanto  remiisior  atq.  bhr.dior  extillit ,  (\Z 

i^noqQcpfaires  BTas  apod medicos  in  exercendii  aegris  habuiile  Ic- 

gitnr.qixxienimin ianis<{uandoq- eam adhibnam reperiamus,id  F 

^a^mcredo:nonut  iimdi  esercitadone  uliauaietudiniaccede- 

m  tj--!Ttas  jfcd  podnSi  qma  a  fenectute,  iiue  alia  cauilj(utluti  Ale- 

^*^"       si:-:      jrarisaulnnsiDmiLtariexpcditioDelecricauiustraditur^ 

cc€tcic.ir,uel  aca  pn]oere,ible,uetorunaDl>as,plaaia,graDdine, 

.  -  „ . .._ .,  -goribasdefendcrentur.qao  drca,  oifi  aHqua  ex  praedi- 

ii:  .    1     .  .  hommesiani  argeatur^utaiecbcaabiliDeant , coDiiJo : 

c  _    r  . . :  :r  agtutione  lilam,  quae  plurimortun  capiu  uexorc 

C-  :  J.      : :  i-poribosquendam  torporem,dum  om- 

i:  .    .  -  r    :_:..-:aotar,atmoxdiiHdleredJatur,eama 

i:-     -    ::_:  :  _   i:';erdtatiODibusairue-iacere.Verumer.imue 

toc..L-    -----        .       rdiratenomihiuidenirpriiundaleCticaege 

ib"'  _:  -TutJpoftdboSjDoadexeTcedacorpora, 

ii-  —  ..„--..._      -     .  ;dUria,  dcra  motm  dinum^aatfblati^ 


*^  E-  X-  T'   V    S 


e^9 


A  3b  erllfutfaBffii  i:vgr 


itr^oa:::;: 


-■   >~; 


-TG13 


r  irii  ooBiimiii  d 
Q  >  :  ■ : "  ;  ^'  : .:  ■"  riireiBiIoQBCi 


N 


y-^r- 


«^wV^ClOlM^-   . 


j^o  t    r  B   E    RT 

teftageftari detere,  cenfuit  Antylluj.  In  aliautiliterportantunVfi 
centes  febricitantes ,  atq.ex  iis  lethargici  potius,  &q«o$  cataphora 
Lib.i.chr.  ureet.  q>fi  aliqui  fimplici  pernvinenti  ,&diuturna  fehreiaftentur, 

eap  ult.  ^.      X         ^^  A      •      I       •  J    L  /"1-  L      T    •       ' 

Oribafius  modo Hues rerant^geltari  pJunmum dcbcnr,utC .oelius  phtificis co 
loco citato  fuluit,qu3ndoc|uidegenatio,  miniis  mouens  corpora, quandoq.fe 
brem  magis  excitat.Ergo  in  febricitantibus  qui  ad  integritate per- 
ueniunt,  uelquorum  longa  admodu  remifsio efl,  uel  qui  febnbut 
tenentur  longis,  etiam  fi  non  magna  interualla  habeant, conuenit 
haec geftatio.  quatn fimiliter  in  multis  alijsaffe(ftibus,nempe in do 
lore  capitis,in  epilepfia,fi  ferri  quear,in  mania,in  paralyfi  a Coelio 
Aurel.comniendari,exeiusdechronicis  pafi;ionibu$in{i:nptisIi- 
bris  clare  habetur.  ut  etiam  nos  tuto ,  ubi  res  poftulat ,  fimihbus  ge- 
ftationibusaegrotantes  exercere  ualeamus,  duni  tamen  maturo 
morbo,atque  iam  inclmante  illud  agatur:alioqui,fi,adhuc  faeuien  E 
te,autincipienteafteftione,geftaiioadminiftretur,accidentiaacer 
biora,6v.periculofioraconrequuntur:quoniammotus,utdi(sipare 
utiliter  concodos  humores,ac  excrementorum  reliquias  poteft,  fic 
calorem  augere,{piritusq.&  humores  nodu quietos,  & repurgatos 
cxagitare  natus  eft.ex  quo  fummum  ftudium  adhibendu  eft,ne  cre- 
fcentib.crudisuemorbis,  praefertimcalidisgeftatio,  autaliaquae- 
uis  exercitatio  adminiftretur ,  fcd  in  maturis  fblummodo  ,  fngidiSj 
atq.illiSjqui  manifefte  inclinare  animaduertuntur. 

J)e  le£ii  penjtlis,  cumrum ,  ac  nams  gejlationum  ftcuU 
tattbm.  Cap.     XI. 

V I  primus  Icftulos  pefiles  excogitauit  Afclepiade$,dua-  ¥ 
busrationibus(utrefertPlinius)illudeft"ccifteuirusefti 
tum  ut  blado  eorum  iaitatu  fbmnos  alliceret :  tum  etia, 
utmorbosextenuarer.  quibusrationibusaddufli  pofte- 
riores  in  curnndis  aegris  eorum  ufum  frequentiorem  reddiderunt; 
Loco  cita-  ^qgi-auisauftor  CorneliiisOl.excrcitationemhanc  tatummodo 
adminiftrandamaliquandoiudicauit,ubi  neq.nauisj,  neq.le<5licae, 
req.felIaecopiadatui-:licetpofteain  apoplexiacumaegerrefurgit, 
ipfum  ledi  motuconcuticndupraeccpifreinueniatur.Verumenim 
uero  Antyllus,  A ciius,  atq.Coeljus,etia  fi  nil  aliud  deficiat,  jp  mul- 
tisaftedionib.debellandis,le(ftispenfilibusinfirmo$exerceriuoluc 
runr,quinimmo(quod  paucis  coceditur)  hanc  geftationem  ta  antc 
cibum,qa  cibo  prodcftedixit  AntyIIus.naprimofcbricitantes,aut 
diuturno  morbo  decubetes,  in  quo  corpora  cofumpta  ^zCt  erigerc 

non 


S    E    X    T    V    S  3<Ji 

A  non  ita  ualcnt ,  aut  Elleborum  fumetcs  a  tali  geftalione  utilitatcm  Aetiw  »;b. 
reciperciudicatu  cft:deinc!e  in  his,  qui  uires  a  febrili  alTediionc  re-  '"^" 
colligereincipiunt,necnon  in  lcthargicis,  8c  in  appetetia  ciborum 
dciedaeandcmprodefreexperimeniisinuentum  fuit.  neq.dcfue- 
rijt (]ui  ipfam  m  furiofisjac  phtificis  laudauerint.  Quemadmodu,& 
Attius^&PrifcianusTheodorusphreniticisadhibendaccnfuerut,  locodtato 
(^uo blanda  illa  agitationerpirituumperturbatiolentretur^&fo-  lib.i.  ad 
mnusalliceretur.  Exgcnercpcnftlisleftifcympodiumquoq.efrc,  ^""*'  *•*'• 
monftrauimus:&iccircoubiaCoelio,atq.alijsgeftationesin  pcn.- 
filile^o  probata$uiderimus,idem  &de  hac  intelligere  potcrimus. 
Lcdulo  penfili  non  diflimilem  aliam  \c£io  fa(5lagcftationis  fpecie 
inucnio,qul primus (quod  ego  (ciam)  inter  medicos  Celfus  mon-  l"b  J •  «■»*• 
ftrauit,  ubi  deficientibusceteiisgeftationidicatisinftrumentisuo- 

B  luit  uni  pedi  ledti  funiculum  efle  fubiicicndum,atq.ita  ledum  hiic, 

&illucmanu  impellendu.  idquodetia  Amidaenum  Aetiumflgni  locecitato 
flcareuoluiflearbitror,  quandofcripfit,  duasefteledigcftationes, 
aut  penfilis,aut  fulcra  mobilia  iuxta  angulares  pedeshabentis.  Hoc 
cquide illud  excrcitationisgcnus exiftimo, quodab  Auicenna  fub  'j^  |^°  |' 
cunarurcuolutionedcfcriptumfuit,atq.idemnomcufq.  adtepora   i.«(etueo. 
noftra  retinuit:etfi  enim  ab  ipfb  inter  debiles  excrcitationes  recen-  uaL 
featur,  dcmulcendisq.puens  potius  ex  Galeni  fententia  ,  non  fanis 
aut  infirmis  cx  ercitandis  aptum  uideatur :  nihilominus  iis  couenirc 
creditur,quo$  febres  debilitarunt,ficut  etia  illi,qui  nec  du  fe  mouc- 
re,neq.federe  ualct, quiq.ab  hellebori  potione  ualde  proftrati  fue 
runt,  aut  fecundum  Celfum  alicuius  mebri  refblutionem  patiiiiur. 
quin,fi  talisgeftatio  fuauitcr  adminiftretur,practcr  fbmni  iucundi 

,^tatcqaffert,filatu$quoq.difroluit,rcliquijsmorborucapitis,ueIuti 
ftupori,  &  obliuioni  prorfus  exftinguendis  conducit,appetitu  mo- 
uet,&  naturam  fbpita  exfufcitat.Inter  geftationu  f  pecies  ultimo  lo.- 
copofucruntfcreomncsnauigationem.^ceterarum  omnium  le- 
nifsimamfccitCornclius  Cel.fed&huiusquaplurima  inueniutur  lococitat» 
difcrimina:fiquidem  non  paru  intereft,an  quis  in  ftagno,  an  in  flu- 
mine,an  in  mari  naue  geratur:&  in  mari,an  in  portu,  an  in  htorc, 
an  in  alto,an  turbato,an  tranquillo.Nauigatio fafta in  ftagnis,Iacu 
bu5,aut  paludibus  ceteiis  in  faJubntate  poftponitur:quonia  ut  plu- 
rimum  ex aquis  ftagnantibus,  nifi  fini  marisalicuius  inftar,  putridi 
uapores  eleuantur,  qui  aercm  inficientes  nauigatione  magis  fufpe- 
ftam  reddunt.ut  non  immcrito fcriptum  fit  ab  Arift.  paluftria  loca  j.^.  pjttlc. 
incoIcntesfubpallidos,aclbmnolcntiorcseuadcre.minusnoxiacxfi  prob.u.* 
ftilin  flmuinibus  nauigatio ,  nep€  quaeaudore  Pluurcho  timori-  "" 

bus 


Sox  L    I    B    E    R 

in probl.    ^uj carens naufeam ullo paflo nocomoueat.uouramcn  tani  haec,D 

q  illa,quae  exercetur  in  uagnis,in  capite  male  afteao  incongruaea 

lib.i.c.  I.     Coelio  Aure].iudicantur,g)humeiftatescaputterrenaexhalationc 

infrigidant.  DuabuspraeditftismaritimanauigatiouaKlepiaeAan- 

tior  creditur,  quonia mari  femper uapores ficci, & calidi  educijtur, 

quilatenter,acfen{im  nauigantiumcorporarecludunr,nccnonfal 

fae  proprietatis  caufia  exci  ementa  abfumiit,  atq.hominum  habitus 

quadam  facili  mutationercficiunt,  &icc!rcohuiufcemodi  exercita 

tio  in  cia'-tis  fcre  morbis  humidis,ac  frigidis  a  medicis  pi  obatur,  8c 

priuatim  a CeKb  in  tufsi  omni,  aCoeho ac  Areiaeo in  dolore  capi- 

tis,in  epilep(ia,fi  ferri  queat, in  (anguinis  fputo,  in  pthifi,  in  ifteri- 

tia,inhydropifiaTrallianoin  fi-igidauentriculi  intemperiecom- 

mendatur.In  phtifi  naq.praeflantifsimum  remediii nauigationem 

lib.is.  C.4  femper  a  Maioribus  habitam  fuifle^teflatus  fuit  Plinius,  qui  hac  ra-  £ 

epidVib  ?    tio"*^  phtificos  Aegyptu petere cofueuilfe  refert ,  quo cu  Annaeus 

cap.  61.      Galhopoflconfulatiiiam  ferephtificus,  &ZofimusPhntj  nepotis 

libertusfanguinisreieftationeiaborasprofedieffent^adfanitatem 

reflituti  fuerunt:qqbarbarusiIleau<9:orPIinijSecundinominefai 

fb  infcriptus in  i.de  re  medica  lib.dicat  phtificis  magis  coferre in fal 

tibus,ubi  pix  n3(citur,habitare,q;in  mari  nauigare.Porro  ex  mari- 

timis  nauigationibus lenifiimadixitCelfus  eam,quae  in  portu  effi- 

citur, qtamenin  capitisartedionibusunacumfluuiali,&flagnali 

improbauit  AureHanus.Quae  uero  in  litoribus  exercetur  nauiga- 

tioiucundifsimahabetur,dequace]ebratumhocprouerbium  nar 

rat  Plutar.  ttXoIc,  l/%j  6  'r^:^a-'\.iiv  ^  '^^'Ts-ctToc  ePi  o-zxvii*  Ba.?\ff.TaM 
I.  Sympo.    r/  r  .       .    ~  '  11 

«d  ;s-oc.i.nauigatio  luxta  terram,  ambulatio  uero  I uxta  mare  lucun 

difsima.haec  ex  communi  Auicennae,  atque  Actij  fententia  prae-  ** 

cipue  prodeft  hydropifi,  elephantiafi,  apoplexiae,  ftomachi  frigi- 

ditatibus  ac inflationibus :  atrophiae  quoq.fecundum  Coelium  no 

paruuauxiliu  praeflaf.quauisenim  aprincipioflomachum  fubuer 

tat,paullo  poft  tamc  afTueficiens  illum  fedat,quinimmo,ut  dicebat 

lib.57.  C.6.  Plinius,  uomitionesillaeinflabiii  uolutationecommotaeplurimis 

morbiscapitis,  oculoru,  pe«ftoris,  &deniq.omnibus,  propterquae 

bibitur  elIeborum,niedentur.  V erum  gefiatio  in  alto  mari  peratta 

reliquaruuehcmcntifsima  exfiflit,&mutationesplurimas,  atq.ma 

xi mas  facit,  nimiru  cum  animus  mixtos  atfedus habeat,  &  triflitia, 

&  fpe,timore, atq  periculo:  modo  gaudentibus, & laetis,  modo in 

anguflijs,  &  peiiculis  uerfantibus  nauigantibus ,  quae  fimul  omnia 

lib.  de  cau.  niagna  ui m  habent,ut  quoq.Phitar.cognouit,ingentes  uomitus  co 

"^*  citandij  ac  confequenter  omne  uetcre  morbum  profligadi:  &  pro- 

inde 


S    E    X    T    V    S  50 j 

Aindeiuredixit  Auicen.nauigationemhanc  ad  exftinguedis  prac^ 
diftasaegritudines  erhcacioremefle.  quin  &mixtioilla  motus,& 
cjuietis,qua  praeditacft^fiquid  aiiud,  probecorpusnutiireidonea 
eft  Quactranquillomaripcraj^itnrin  nauigeftationon  admodum 
(diccbat  Antvllus)ma£rnam  tm  bationcm,ncq.cocufsionem  aHfert:  Ofbafiui 
ex  quont,utfermcaccommoaatalitiis,quibusctiageltatioin  cur- 
ribus  conuenit:  nifi  q>  hoc  magis  babet,  ^  in  pui gato  aere,  ubi  non 
humidi  uapores,fed  (icci,& acrcs  (int,  cmcitur.  Cactcru  quae  turba 
tomari  obitur,magis  animum,&corpuscxagitat,magisq.  uomitii 
ciet,&iccircoqnantum  ficri  poteft,  in  omnibusfugienda  eft,  cum 
motusacutifsimos,  dunauisa  uentoimpellitur,  uchementifsimos, 
&neutiquamcenantc$,ficq  corporiintcnfifiimoslubeat.  Non  C\ 
^lendum,  in  nephriticis  nauii-ationem,  omnemque  maritimam  ui- 
Btam  ab  Aretaeofubhisuerbiscommendari:  j^jhfTrAoiic^j^etj  «  iv9a,~ 
y\S^ajyiCtoTi^ ^  13.W 0.9^11  TO\(j t  S^  vtiipu.vWtv ai.H/ix.  ideft,  Etnauiga- 
tioj&uitam  mari  fa£lj,  omniafunt  ncphriticisremedia. 

Denntitionis,^  pifcstionis  effcctihtu.  Cap.     XII. 

Atationem  interexercitationcsapudmedicorumgv- 
mnaftjs  exftitiffe  maximcq.omnm ab  antiquis  in  exi- 
ftimationehabitamfmire  qjhomines  epericulismax^- 
mis,(utdixit  Plato  in  Goigia)  liberaret,eosq.nd  aude- 
dum  fortiores,&animo(ioresredderet,iafatismonrtiauimus:  ideo 
uiresciusperquirerefolum  rel^at.  Nam  uariashancquoq.diftere-  '>'b.j.e.i4, 
liashabui(Tereperio:fiquidem  autnatatiofiebatin  aquis  fpontena 
.  {centibus,autinali)s:&fiinalijs,uelindulcibu$,  uelin  maritimis: 
Cfiindulcibus,aut  fluuiisautlaCHbus,autftagnis:atq.haeomnesuel 
in  calidis,uel  in  fngidis.  Natationcm  in  aquisfponte  nafcentibus, 
quasomnescaiidasefte  &  Ariftotelisau6toritas&raiio,&expene-  Prob""  "' 
tia  demonftrant,  peradarn  iniprobauit  Antyllus,  taquam  impleat,  l'b.<  c.tj. 
eam  tamen  in  paralyticiscurandisadiumentumpraeftare^credidit  l'''.»"^  '• 
Coelius Aurel.itJ.l.adminiftiatam,utpatientibuspartibusinflatae        '  •'  ' 
ueficaeadiungantur,quo natadi laborcm minuant.  Quae porro in 
•    dulcibusaquisefiicitur  natatio,adomniaeftmaritima  maleaftedij 
inefficacior.quamobrcmuitjndapIeruq.eft:quia,fiinea  quisdiu- 
tiusimnioretur,ei  nerui,cum  propterfi-igu5,tum  propterhumidi- 
tatem laedentur.ex fadistamcn  in dulcibusaquis natationibus  flu- 
uiales  minores fanis  corporibus noxas infcrut,  potif  imumq.ad  in- 
ducedumfbmnum  ab  Horaiio  Flacco  commendantur,  ubi  kribit, 

'tcrunCii  lib.iferm. 

Trans 


J04  L    I    B    E    R 

*•'?•*•  Trans  mntoT  iberim^fimm  quibus  tjl  opus  Alt».  D 

perniciofifsimac  uerofunt,quaein  paludibu$,&  ftagnisobeuntUR 
quonia  uaporcs  purridi  una  cum  humiditatecorporij  meatus  iJla- 
bentcs,  nofolum  capur,ucru  ciiamuniuerfum  corpujcontaminat. 
Lacuftresmedioquodam  paftofeliabent:quaetantominu$in/alu 
brci  crunt,c]uantolacus,ubi  efficiuntur,uaftiorc$,&puriorcsappa 
rebunt.  Maritimanatatioab  Aretaco  indolovc  capitij  antiquato 
afurpatur.  Ab  Actio  ex  Gal.mentc  in  narium  obruratione,&  odo- 
ratus  lacfione  fi  afsidue  fiat,  probatur.  A  Celfo  ucro,  &  ab  Aniyllo 
hydropicis,{cabiofis,&quos  exanthemata  infcftant.itcmq.elepha- 
tiafim  paticntibus,&  quorum  crura,  aut  aliquac  aliae  corporis  par- 
tesdefluxionetcnrantur,  accomodatareputatur.facitquoq.ad  coj, 
qui  ex  alimcnto  fruftum  non  fentiiit.  &  idco  non  immcrito  Coeli. 
Aurcl.natationcsmaritimasin  paralyticis,  utetiamCelfus  ftonia-  E 
chici$,iecorofi$  lienofis,c.Tcliedici$exufueflrcfcriptumrtliquit.  ue 
rutamen  non  poffum  nonfummaadmirationctcneri.quomcdoii 
audornatationcsfubDiofadasin  capitisdolorc,  atc].ctiain  epile- 
pfia  laudaucrit:  cum  Antyllus  nofolum  marinam  natationem,  fed 
qualemcuq.aliamcapiti  noceretradiderit.quodfimiliteripfaratio 
perfuaderc  uidetur,demonftrans,  tum  fitum  ipfum  natatium,tum 
continuasex  aquisemanantes  cxhalationcs  caputreplere,acmale 
afficere.  Illud  hoc  in  loco  filcndum  no  efle  duco,c|uod  magnus  phi 

ij.  pattic.    lofophus  Arift.in  problematib.Icriptum  reliquit,  uidelicet  in  mari 

Piob.ii.  focilius,quain  fluui)$natari:propterca  ^quinatat,feduIo  aquaead 
nitendo  natat:adniti  autem  ad  idfirmius  poflumus,  quod  corpule- 
tiu$  eft:unde  cum  aqua  marina  fluuiali  fit  corpuIentior,cra{sior,  & 
ad  renitendu  ualidior,magisnatate$ adnitetc$  fibi  fuftinct.  Eft  prae  ^ 
terca  de  quacuq.natatione  animaduertedu,pauco$  diuturno$  mor- 
bos  rcperiri,in  quibus  ulla  pcrfcde  apta  fit,&  ob  id  pcrraro,  ac  loKk 
acftatcadhibendaeritnatatio,quandogracilcreddcrc,pcrhalitum 
cuocare,firmarc,calcfaccre,attenuare,homincq.tandcjniuriacmw 

lib.I|i.c.<.  nusobnoxium  faccrcpotcft:aPIiniofcriptumcftluxatahominum 
corpor3,&quadrupedumnatadoin  cuiuslibetgencrtsaquafacilli- 
me in artus  redirc.  Natatio calida emollirc indurata,  calcfacerc  re^ 
frigerata  credita  cft.&  ob  id  a  Coelio  Aur.in  curandi$  ai  thriticis  co 
mcndata,ab  Aetio  cxmenteGal.in  iis,  qui  cutem  corporisdcnlati 
habcnt.at  ab  ca caput  oftendi,uirc$  quoda  padto  cncruari,nemo  ne 
garct :  \  alio  ctia  non  carere  uitio  dixit  CochuJ,  uidclicct  humoret 
fundere, nec ipfbs refislucrc  Frigida cj» intuj calorc  natiuum  rcpel- 
lentipfumualidiorem  efficiatciborumoptimam,&citac6codi9« 

ncra 


S    E    X    T    V    S  305 

A  nem  praeflattcxubeiatcsliumoresdirsinar,  &intu$refr/gerataspar- 
tcs  calcfacit.undc  iure  ctia  ipfam  in  arthriticislaudauit  Aurelianus,  • 
ea  ratione  motus  qua  Hippoc.  frigida  tctano  atfcdis  large  alfufam 
remedium  eHe  dixit,ficut,&  Cclfus  pro  regio  morbo  laborantib.in 
acftate ,  dc  Hcrodotus  apud  Aetium  ad  euitandu  acftii  frigidam  na- 
tationem  comendauit.cxperientia  tamen  conflat^fi  quis  ea  freque- 
terutaturneruoslacdij&intcrdum  fiarditatecontrahi,  quod  Aga- 
thinusapudOnha(iuconfcn"uscft.Atq.haccomniaanobisdi(ftaac 
cipiantur  de  illis  natationibus,  quae  ad  gymnaftica  quidem  medica 
pcrtinebant^fed  minimcleinper  in  gymnafijs  exerccbatur.  illac  ue 
ro,quasingymnaGjsipfisfiericonrueui{Tein^.hb.,fbauimus,fiueI  "?•'*• 
pifcinis,  fiueinamphfsimislabrisagerentur,  duospraecipuosfines 

*^  fccur.du  opinione  noftrahabucrunt^alteru  ut  motu  illo  bladojquo 

natantesagitantur,aquam3giscorpora  pcrmcaret,ficq.mebraco- 

piofiushiime(fi\rentur  ■.alterum  utmaioreuoluptate  in  moucndo 

fefc  fi-uercnturtqu  inJoq.ude  aqua  mota,(St  praefertini  balncorum 

fiiaui  illa  attredlatione  (ingiilarem  quandamdcledationem  afiert. 

Dcpifcatoria  exeicitationc,quamdiximus  ex  Platonisfentetianec  [ufLI^-ijj 

animo,  nec  corpori  prodeffc , &  proindc  ab  illo  optari,  nc  iuuenes  lib.j.  c.y. 

liuicinciibant,pauca  ucrba  fKiam,  tu  quia  fisrefubnauigationere 

ducitur,utejde  repetere  non  fitopus:tiiquiaa  medicispropenullis 

eain  ufuhabitaelfccoftat  inifiq)  Auic.inrerdebilci  exercitationes  '««oc^to 

adnumerauit,  quando  quisin  nauicula  pifcatonamoucatur,  &ob 

hoc pifrationc  nullam  calore  natiuum  augcre  credendum  cftjCu  & 

Arift.fcripfcrir,  pifcatores  marinos,ideo  rufo  colorc  exiftcre,  quo-    Ced.  js. 

niam  intus fiigent,extra uero quafi  aduruntur: habcr.n.qui  in  mari  P"'''-*' 

pi{canturhancpraecipuamcomoditate,q>eorucorporauaIdecxic- 

catur,& propterea  minime omniu  corruptionib.fubiiciutur  : quin 

fiputredoaliquaintuslatcat,  protinusexu"itur,co(umiturq.ut  ma      ,  ^     , 
-        ■'    r    ■    r        i^   \     -r  -1     l°     j  r  n-       '•<!<:  "rapu 

gna  cu ratioe  lcripierit  (jal.piicatoru  habitus  duros ,  ac  (iccos  eile,   med. 

eoriiueuIceraperindeexiccatacontinuoapparere,acfi{alitafoiet.  *•''  «orop- 

Quod  uero fcripfitSuet.Auguftu  interdii  hamo  pifcari  cofucuiife,   !„  ^{^^  ^j,. 

idpotiusanimilaxadi  caufa,quaualetudinisgratiaab  coagcbatur.   guiU.cgj. 

De  uenationis  conditionibui.  Cap.     X 1 1 1. 

Enationis  exercitationeni  comparans  ludo  paruae  pilae  [j{,ro  1,  Je 
Gal.illudfolum  interipfasdifcrimepofui(rcuidcti:r,q>  \a.  uac  pi- 
altermodicoapparatuindigeret,&obidcuiuiscxerci-    ^"  """^ 
tatu facjlis  eiTet :  altera  uero  pluribus inftrumentis  opus 
habcret,ne(^.ab  oninib.fed  ab  jngenuis  dutaxat,  atq.diuitibus  cxer 

ceri 


io6 


L    I    B    E    R 


!.<{  tu.Tal. 
•ap. t. 


iQ)  com. 

trac.ij.c.i, 
Lib  dcpu 
rpil. 
■com.  115. 


ceri  pbfTet.  hoc aute licet  Galeni  foHan  tepeftate,atq.etia  in  aliquaB 
uenationis  fpecie  teporibus  noflris  ueru  foret,nihilominus  in  maio 
re  eius  parte  fecus  rcm  fefe  habere  c5pertum  eft,  quando  faepenu- 
mero  uno,ueI  duobus  canib.aut  pauUo  plurib.inftrumetis  rufticos, 
atq.pauperesuenandiexercitationefrequentarec5fpicimus.uthac 
rationc  ipfa  minores  laudes  pilac  hido  non  mereatur ,  neq.paucio- 
nb.uerbiseius  ficultatesa  nobis  exphcari  dcbeant.  Cum  enim  GaL 
uenatione  inter  ea,quaeipfe  exercitationes&opcranuncupauir, 
recenfuerit:  cumq.illiusperfpedanatura  manifcftcmonftretjnon 
abfq.uehementiajmagnitudine,  atq.celeritateipfamcffic!,  nimiru 
in  qua  multaealiae  exercitationes,  cuifusuidelicet,  ambulationes, 
faItus,iaculatio,  uociferatio,&  aliae  neceftario  requirantur,rationi 
confequens  eft  ca  his  facultatib.praedita  efte,  q»  corpora  uehemen' 
ter  calcfaciat,  excrementa  difsipet,carnes,  &  fuccos  exubcrantes  mi  E. 
nuat,fbmnosprofundosgeneret&proindeconcoqucdiscibis,cru- 
disuehumorib.magnopereconferaf.quodq.aitXenophon,  auditu 
acuifum  acuat,fimulq.feneduieretaidet.obquasegregiasfaculta- 
tesillud  effeuerum  exiftimaredebemus,q)Razes  x^^rabsauctorgra- 
uiffimusex  Gal.fententismemoriaemadauit^uidelicctin  quadam 
peftecotigifle,  utomnesfereperierint,&foli  uenatoresobafsidua 
excrcitationeincolumcseuafennt.  Ceterum  quod  uchementibus 
exercitationibusamedicisattributum  reperitur,  neq.uenandi  la- 
borcarereuidetur,utfcilicetcaputoftendendi  ui  polleat  maxime, 
fi  importune  efliciatur,quemadmodum  in  ^.deacutoru uiftu  apud 
iIlumau<ftoremIegitur.  Quantumueroadparticulariumuenatio- 
ris  fpecierum  quahtates  attinet,  de  duabus  folii  uerba  faciam,tam- 
quam  in  liis  foIistotauenandiadfanitatem,autaegritudinemper-  **. 
tinens  facultas  confiftat:  illae  funt,equeftris,  ac  pedeftris:  nam  fciiit 
omnes,qualibet  uenationcm,fiue  canibus,  hue  retib.fiue  auib.fiue 
arcubus,fiuealijsinftrumentisexerceatur,  abhominib.agi,quiaut 
pcdib. proprijs  eant,aut  equis infideant.Equt ftrem  igitur(ita  liceat 
mibi  appellare)  uenatione  exercetes,cu  modo  currcntib.cquis,m6 
dogradientib.agatur,  modouociferare,  modoquiefcerecogatur, 
omnib  partib.laborareuidcntur.&iccircomultihacexercitationc 
crediderut  corroborari  pcdus,ftomachum,inteftina,  dorfura,  atq. 
crura :  ego  uero  ca  euitare  illis  praecipio,  quibus  caput  faciliteror- 
fenditur,quibusfradionisuenarum  inpettorepericuluimminet, 
quibus  lapilli  in  renibus aggregantur,quibus  peritonaeum  debile, 
aut  ullaherniaef"ufpicioeft,&quibus  tandem  uniuerfus  corporis 
habitus  calorem  plusqua  mediocre  obtinuit  fiquide  multos  uiderc 

licct 


S     H     X     T     V     S  307 

A  li?etiicnatorcs,c]uos  partim  ob  cIamorcs,partim  ob  motus  uiolen- 
tiam  fimiles  morbi  occuparunt,  5c  quandoq.aJ  interitum  dcduxc- 
runt.qua  derc  prudctcr  Martiahi  Prifco,  ne  Veredo  (crat  is  ec]uus 
uelociter  currens)  in  ucnatu  uteretur^confuluithifcc  ucrflbus.         Lib.n. 
Parciti.s  ittaris  moneo  rapiente  Veredo 
Prifce,  nec  in  lcpores  tam  uiolcntus  eof. 
Saepejatis/ecit  praedae  ttenator ,  (^  acri 
Decidtt  excttjfiis  nec  redittirtis  eqtio. 
Injidtas,  c^  campm  habet,  necfojfa.,  nec  agger 
Necfintfaxa  licet^fallereplanafolent. 
Non  deerunt,qui  tanta  tibijfe^faculapraejlent: 

Iniiidiafati fed leuiore  cadunt. 
Si  te  dele^tant  animofapcricttla  Tiifcis, 
•  B  Tuttor  efl  ziirttts,  tnfdiemur  apris. 

^uidtefrena  iuttant  temeraria?faepitts  illis 
Prifce  dattim  in  eqttitem  riimpere,quam  leporem. 
Porro  uenatio  pedcflris  eadem  fere  comoda,&  incomoda  in  ecjue- 
ftri  reperta  continet,  nifi  g),dum  curfibus,  acfaltib.  fcras  infedtatur 
uenator,pcrmontes,perualIes,perdeuia,  perfiluas,perfihus,  mi- 
nori  certepericulo,  quaminequeftri,  fubiicitur  :  atmaiorilabore 
afficitur,magis  incalefcit,  m3gispede$,&crura  corroborat :  praeter 
liaec libidinis ftimulos coercet,  quando Hippolytum  ftudio  uirgi-  S^neca fn 
nitatis  hoc  uenationis  genus  exercuilie  f  erunt.bxcitat  quoq.uena-       ° 
t:oappetitum,ficutcoquusilleDionyfiodapes auerfanti  refpodit, 
jpfi  dcfuifrc  laborem in  uenatu,  qui  appetitum  generaffet.  Neutra 
tamen,q)Uchementiorexfifi:at,  fenibus,autdebilibusaccomodata 
Cinuenitur,fedillistantum,quirobuflasomncscorporispartesfbrti- 

tifint,quiq  optinieualeat.ut  noabfq.iudiciofummoCornel.Cel.   lib.i.c.i.'' 
dixerit,fanum  homincm,&  bencualcntem  modonauigare,modo   «P''''''''-J- 
uenari  debere.  quod  fi  Plinius  nepos fanitate  fiiam  uenationi ,  qua 
ruri  in  Tufcis obibat ,  aliquando  acceptam  retuliffe  uidetur ,  iudi- 
candum  cft,  aut  illa  moderatifsime  ufum  fuiffe,  aut  potius  corpore 
robuflo,ac  fano  ita  ualuiffe,ut  nullo  pado  a  tanti  laboris  uehemeu 
tialaederctur.Entitaq.omnib.hancexercitationem  inirecupien- 
tibusduoncceflariumdiligenterconfiderare,primum,ancorporis 
roborepo]leant,incuIp3taq.fanitarefruantur:fccus,  negrauifsima 
periculafuftineanr^iuredubitandumuidetur:  feciidum,  numquid 
jDodcflis  quadam,&  iucunditatc,  autpotius  citra  delcdumullii&  . 
cafu  quodam,utpleruq.fit,uenationi  operani  nauct.Quiciaq.enim 
{liarum  uirium,3eris,tcmporiSj  quantitaiis,  loci,  &  modi  rationem 

aliquara 


3o8  LIBERSEXTVS 

aliquam  habere  uolunt,  multa  profedo  corum  maloruiu  uitare  O 
poflunt,  quibuscetericafufefeexercentesfubiiciuntur:  eomagis, 
quod  uenatio  illud  praecipuum  in  fe  habet,  quod  nulla alia  exerci 
tatioin  eum  modum  obtinuifTeapparct,utfciIiccttotum  ferediem 
non  raro  (Ibi  requirat.  unde  aut  uenatores  inter  exercedum  cibum 
capere,&  a  cibo  magnoslaboresaggredi  coguntur,  quo  unletudi- 
ni  nihil  pernicinfju.  eflcpotefl;auttotadieieiun3nt,quod  tametfi 
fortaflreminusoiTcndat,neq.tamen  ipfum  noxapenituscaret,quan 
do praeter confuetudinem  illud  efficitur,  necnon  poftea ufq.adeo 
prae  fameexfaturantur^utuentriculumin  cocoquendomirum  in 
modum  fatigent,ficq.&:  cruditatcs,&  alia  innumera  mala  fubeant. 


Artis  Gymnafticae  finis. 


HIERONYMI      MERCVRIALIS 

fexartisGymiiafticx  librorum  clcnchus, 
quorum  primus  libcrcontinct. 


Eprincipiijs  Medicma 

Capiit   primum. 
De  corjcruatinte  parti- 
biMtiir  tjuid  tra6li- 
dum  cap.2. 

QHidftt  gynma(lica,et  quotuplcx.  r  .j. 
Ve gymn.iliicx  fubicdo  ,  &  citti  lau- 

dibus  cap.^. 

Qj40  tempore ,  &  quo  paClo  caperit 

Gymmflic.i  ^"P  h 

DeGymiufip  ayuiquorum        cap  6, 
De  vartjs  hoininum  generibws ,  </«<£  in 

gymnafu  conuemebant  cap.  7. 
Degymnaftoru  diuerfis  p.iriib»s.  c.8. 
De  palfflra ,  z^  alijs  gymnafij  parti- 

bm  cap.p. 

Dc  bahieis  gymnafiorum ,  atque  etiam 

defladio  cap.xo. 

De  accubitm  in  cfna  antiquorum ,  & 

femel  duntaxatin  die  cenandi  con- 

fuetudinii  origme  cap.i  i, 

De  auBoribus  gymnaflic£ ,  &•  gym- 

naftorum  miniflris  cap.  1 2 . 

De  trium  gymnaflicx  fpecierum  diffe- 
^  rentijs :beliica,legitimafiue medica, 

&  vitiofafeu  athletica  cap.^. 
De  vitiofa  gymnaflica ,  fiue  ^chleti- 

ca  Mp.14. 

De  viuendi  ^thletarim  ratione.  ca.i^. 

LIBER  SECyNDrS. 

Qrid  ftt  exercitatio ,  &  tjtio  dif- 
ferat  a  labore,(&  motu.cap.  i. 
Dc  gymnafiicf  medics  diuifione.cap.i. 
Dfjaltatoria  c^p-h 

Dcjphxriflica  cap.^. 

DepiUlHdofecundumlatmos  cap.^. 
Dc  orcheJtica,fiue  tertiafaltatoria  par 
Gymnaftica 


te  cap.tj. 

Definefaltationis,^  dcloco  cap.j. 

Veluiiaioria  cap.i, 
De  pugilatu ,  &  Vancratio ,  &  Csfti- 

bns  cap.s>, 

Decurfu  cap.io. 

Defaltu  cap. 11. 

De  difco,&  halteribtis  cap.12. 

Deiaculatione,  cap.i). 

CIBER    T  ERTir  S. 

DE  agendis ,  &■  de  ratione  pr^fen' 
tis  tr.ttlationis  cap.i. 

De  deambulatione  cap.2. 

.An  ereilumflareftt  exercitatio  ca.^. 
De  pugnarumgeneribus  cap .  4. 

De  nonnuliis  alijs  exercitationumjpe- 

ciebns  cap.  5 . 

Dejpiritus  cohibitione  cap.6. 

De  vociferatione ,  &  alijs  vocis  exer- 

citatiombus  cap.j, 

De  Cricilafia  ,  Trocho ,  &  Tilamil- 

leo  cap.S. 

De  cquitatione  cap.g, 

De  citrruliveBjttione  cap.io. 

Dcgeltatione in le£lica,&fclla.  ca.ii. 
De  agitatione  per  leflos  penftles,  et  per 

cunasja£la,&de  Scimpodio.  ca.  12. 
Dc»auigatione,& pifcatione.  cap.i^. 
Denatatione  cap.\.\, 

Devenatione  cap.ij. 

LIBER  i^r.^  RTrs. 

DE  ratione  agcndorum,&  de  exer 
citationisvfu  cap.i. 

Confutatio  opimonis  eoriim ,  cjui  exer- 
citationem  in  ftnis  damnabant:  & 
V 


_  de  exercendi  netefaafe^  atque  tom 
^  modhate  cap.i. 

Improbatio^eorim  qnt  omnes  homines 

exerceri  deberefintiebant    cap.j. 
Kedarguuntur  qui  ajfuetosfolum  exer- 

cerivdebant  cap.^. 

DeexercitatioHum  dijferentijs  cap.  j . 
De  corporummorbornm,  &fanitatis 

generibus  cap.S 

^ncorpora  £gra  vUo  pa£lo'exerceri 

conucniat  cap.j. 

Dzcorporibws  valetudinarijs,  &  feni- 

libmexcrcendis  cap:\i. 

De  corporibusfanis  exercendis  ca  9. 
Ds  locis  in  qulbtts  exercitationes  fieri 

debent  cap  10 

Detempore  exercitationibus  apto 
.  cap.n. 

Qjtantafieri dehet cxercitatio  cap.ii. 
Demodoexcrcendi  cap.i^ 

LlBER   QV INTV S. 

DE  ordine  agendorum,  &  de  non- 
nullis  fcitu  dignis  cap.i. 

Defmgularum  exercitationis  differen- 

tiarum  effeflibm  ctp.z. 

De  faltatorix  effe^ibus  cap^. 

DeludorumpiUeffe£iibus  cap.Ji. 
Delu^lA  commoditatibu'S,&  incommo 

ditatibu^  cap.  s- 

Depugilatws,  Tancratij  >  &  C^ftuum 

facultatibus  cap.6. 

De  curfus  natura  cap.j. 

Qjiidprxjietfaltus  cap.S. 


De  haUerum  condiiionibus        ca.9. 
Dedifci,  atqueiaculationis effe6libiis 

cap.io. 
De  deambulationurrt  qualkatibnf  ca- 

pUt. II. 

Iterum  de  deambulationum  qualitati- 
bus  cap.ii. 

LlBBR   SEXTKS^ 

QVos  ereBum  flare  effe5lm  pariat 
tapi. 
Dspuffiarumeffe&ibm  cap.i. 

De  quarunda  aliarum  exercitationum 

qualitatibus  cap.^. 

Defpiritws  cohibitionis  facultatibHS 

cap  4. 
De  vocis  exercitationumfacultatibtiSy 

^primo  de  vociferatione ,  <&  can- 

tu  cap.  j. 

Delenionis,fermonis,rifus,  &fletus 
'    qualitatibiu  cap.6. 

De CricHtftXy Trochi ,  &  Tilamallei 

qualitatibuts  cap.j. 

De  equitationis  facuUatibtM       cap.S. 
De  gejiationum  in  vniuerfum  viribws 

c.ip.9. 
De gejiationum  in  vehiculo,  le&ica,at' 

que feUa  particularibtis  viribits 

c.ip. 10. 
De  leBipenfilis ,  cunaru ,  ac  nauisge- 

JtationumfacuUatibus  ca.  11 

De  natationis  ,  eJr  pifcationis  effe^i- 

btis  cap. 12. 

De  venationis  conditioriibu/S    cap.  13. 


ERRATA  SIC 

(o  t4  linca  j    a  flnc  labctcs<]ue   lcgclc- 
b<ti«inic 
15    linra  19  fiuc  Hlidic  lcgcinElidc. 
15    linca  vlt.  cquircndi  lcgcacquirtdi. 

17  liuca  4    cxcrcitandam    lege  exci- 

tandam 

18  linea  6    itncr,  legcinter. 

18  linca  it  fcribat  lcgcfcribit. 

19  linea  11  ptopiugcum    lcgepropni 

geura 
10  linca  4    aHnecaldam  lcgecalida. 
14  linca  9     Eoriccum  lcge  Coiiceii . 
\6  linea  11,  fabricabatur  U-gefricabl- 

tur. 
jj  linea  16  Macccnetem  IcgeMaece- 

natem. 
}4  linea  5    olci  lcgcolct. 
)4  linea  11  aHncInqnics  kgelnque. 
j8  linea  14.  Albero  lcgcAbcro. 
4ilineaii  dccimum  lcgedeciml 
44  linca  17  calda  Icgccalida. 
51  19  litorc  lcgclitiore. 

51  linea  11  faepto  legefcpto. 
<  j  linca  1 1  a  tiac  piliciipi    lege  pili- 

crepi . 
tj  linea  5    afinepcdiercpos  lege  pe- 

dicrcpos. 
tf  linea  1 5  a  fine  fornicacor  legefoi 

nacator. 
<7  linca  7    militaris  lcgemilitati. 
7j  15  a  fine  petficaffe ,  Icgc  per- 

ficcafle. 
7j  6    a  fineferc  lcgeferre. 

75  1     vidu  lcgeviitum 

75  11   obtinucrint     lcge  abfti- 

nuctint. 
So  linea  14  contineantur.quodanul- 

lo    Icge  conuncantur  ,  ueium 

quoda  duIIo. 
tj  linea  8    a  finc  fphaeriflirica    Icge 

fphacniflica. 
84lineai$   immifccbat  haercbat,  le- 

ge  iinmifcebant  haercbant. 
)4'Iincai    c  in  Icge&in 
108  Lrnea  16  afincGlacusIegcGlaucas 


CORRIGITO. 

ti6  linea  4    afine  Aracaeas  lege  Art- 
laeus. 
115   in  maigine  PliacoriilegeEliaioru  , 
ijs  linea  i{  a  fine  cxcrcitandam  Icge 

cxcitandam 
141   linca  9    incindcntibus    lege  inci- 

dentibus. 
14)  linca  10  langnlne  legefangnincm. 
1^9  1 8  excitati  lcgecicrcitati.        ' 

154  9    petfpirabilemt].   legcpcr- 
fpirabileq. 

ij8  i^afinercifloreslcgcrhc.ores 

158  I «  afinclitora.legelittora. 

169  linea  7    quatiilibcc  lege  quocum- 

libec 
1 7  {  19  fluderunc  lege  f iuduecuc. 

186  17  a  finequa, legequac. 

187  linea  tj  corpori  legecorporis. 
114  linca  5     quodcunq.  cierdtaiiones 

lege  quodcunque  poft  exerci- 

tacioncs 
150     F  defe<f^o  legedcfedu. 

ij  I  linea  18  quo  legequem. 
m  11  remuniiores  lc.  reiIccorc5. 

118  18   viuendi  lcgevidendi 

149  linea  vlcima  ficq.  lege  fiq. 

155  11  Theophaftus  legc  Theo- 
phraflus. 

15  <  linea  1    facisfaeere  lege  fatifcere 
i5  5linea5    a  finefalceribus  legeHal 

ceribus. 
1*1  linea  j     afineBocelegenocer. 
lii  linea  7    a  fineafHciiiclcgeefficiiit. 
179  linca  18  afineAuccoar  legeAuea 

zoar 
i88  lineaprimapaccrclege  pecere 
i^oiineaj     ouenc  Icgefoucnt 

Te  monicum  praecerea  Yolumus  candi- 
de  Lcdtor  erratum  eflein  ichnographia  fe- 
cunda  palcflraeoblongae,  cum  fculptox 
camminimeferuauericin  placanone,&  fe 
cunda,  actcrtiapoiticibusextrapaIclIran> 
longicudincm  ,  quam  ratioproportionis 
poltulat,&  quam  ipii  defccip^amus . 


V    ii 


I  N  D  E  X 

R  E  R  V  M 


L  O  C  V  P  L  E  T  I  S  S  I  M  V  S 

G  M  N  :  V  M      M  E  :>!  O  R  A  B  1  L  1  V  M» 
Ji.      IN       HOC       OPERE 

continentur. 


Pics  eft  matcria  corrib' 

fadcndis  apta.   171.3 

AbrahawDe'abAiex. 

Sc.colcbaiur      i3i.  d 

AcEdstniaPia:cD"s.i?  e 

Accjbitus  confuctodo 

'>mt~~ ■'      vpdeicanatic   <j  ab 

AccabiiD  s  »iro:uft>Hnaqualisfue:it.SJ.e 

Zi  dficceps 
AccumbeDtium  nuTiwusquisefiet.  5+ <1 
Accumbenriurr.  itnago  55 

Achiilfs  faos  miiitcs  dI(co  eicrcebat,  ne 
ccio  torj-cfcerer.t  1 1.1. c.  i  jc  f 

AciJu  ruttaies»ocifer2tfoDeiuaanf'  181. c 
AdolcrccntescutadgymoaCaaccedcbant. 

Ador;ntc$creclf«rcgeflabaat  n8.f 
Agtr  nulks  cx  aliquotam  fententia  ell 

esercendus  loj.c 

.ff^groti  prilcis  tecr  poribuspalam  eipone- 

banrar,&quadecaafa  i.c 

.^gyptus.Homcro  autore.muliasberbas^ 

acmedicamentahabuit  i.b 

Aere[lexexttinfec'cotporiaccidetib'.6.f 
.£.tasin  exerdutioneeitcolidcrida.  iii..f 
Aglaitadeserrauit,  tifum  dicecs  neqjcor- 

pori.neq;  animoprodclle   \ti  b.iSS.d 
Agoniltarchaqu-sfuerit  6i.a 

AlbatierantvDafactio  Romana  I68.C 
Aldus  Manuti'  iuuenis  erudltiHim'.  lyS.d 
AleianderSeucrus  Imperat.  exercitationis 

cau^aaliquando  pifcabatur.  18  r.  guos 

Deoscolcret.  iSi.d.  ad  maioruefiisies 

faaafaciebat.  ibidtm 

Alciandti  Seucrilmp  eierdtia  poft  Icctio 

ncsqu?  fucriDt.ig.f  idem  bjdneaT.ro- 

ruroacmL-lierum  feparauit  ^o.d 

Aleiand.  Seueruslrr.p  ferefcmperfrigida 

lauationevtcbatur,  rarocalida        39  c 
Aleian.Seueioiilmp.noluitingenuoscut 

fueierceri  11 5.  c 

Alciander  Scnerus  Imperat.  nemotapub. 

theimisiuniii  M4.f 

AleianderSeuerns  Imp.  quavidasrado- 
ac.Laaiptldioauihoie.vteietui        115  .a 


AleianderXiaeedonum  Rerqaidanted- 

bi  fun-rtioncm  agcret  vi^.e 

Alcijoder  prortercTotisTuInasIed.cain 

miliraricipcdiiioncvtcpatut  198.  f 

Alipilus  ia  g)mnali;s  quis  etlet,&  ouid 

ageret  6j.c 

Alipiaoufsnami-flft  «j.a 

Aio\lius  NJoccnicus  Fraoicil  laudaf'.  19.C 
Arobularionfsqn^nam  fecundum  Atiito. 

fintficuiores  117. c 

Atcbnlarones  tam  afccdedo  tom  dcfrcdcn 

dotaifliquadecauralaudentur.  if^  d 
Ambulatio  lubDiofjcla  ,ambulationi  in 

porticufada:  aCclfoprefcrtur      r6<a 
Ambulatio  fcbdiaJis  mulias   habct  fpe- 

cits  ibidcnr 

Ambuiauo  fub  Sole,  tcI  In  rmhra  facla  ab 

aathotibusdiueifisdiuetiimodeaccipi- 

tur  ibideiB 

Ambulatlo  fub  Sole  mmus  Izdit,quara 

itatio,  &  qua  de  cauCa  ei  Ariftot.fenten 

tia  i.6«.f  i7i.a.i7v.» 

Ambulatioin  Tmbtafacia  ,  qusnam  (it 

bona  ib:dem 

Ambularioperatbotes  rotefufFufas  fada. 

Iept2mfadleindudt,&cut  »67.» 

Ambuiatio  epilepticis,  &  vertiginoiis  con- 

ueniensque  (it  167  b 

Ambulatio  ante  cibum  fieii  debet ,  &  q  ua 

decaufa  ibidem 

Ambulat!opolicenagb'conen!at.  i.<7.c 
AmbuIationijmatutin2,&  vefpettinactf- 

fcdus  qui  lint  ibidem 

Amycus  Bibticiorom  Rci  cellu  clatuii ,  & 

fuitaPoliuceiQtetfc(2us  iio.f 

Ammon  apud  Oui.cciluvaluit  iii  a 
AndtcasBauiiusvirmuitasdoclrinf.  H- 
AndreasPalladi*  Aichite<ft'peiitiirim*.'9  c 
Anginalaboiaiesludam  effugiant.t^i.e 
Animus  (inccorporis  auiilio  nihiliaude 
dignumefficerepoteft  ij.a 

Anneus  Gallio  fangulnemeipuensnaui- 

gationefanusfaauseft  i79-b 

Aniheus  fccundum  Platonem  fuic  iuda- 

uonisarcisaudoi  105  a 

Ajitia> 


I 


I    N    D 

Antiochus  medicus  qao  ezerdcio  Ttere- 

tut  itc.e.  f 

Antioch'medic'vehiculogeftaba^.  197.  b 
Antig^bisin  dfean  femcl  faturarenf.  51.  f 
Antiqnorfi  mos  vinciedi  tpain  c^na.  57.3 
Aniiquiinltratisccrnabant  5  j.  a 

Aniiquiomnesvoluptatesinconuiuiisex- 

cogiiarunt  5g.e 

Antiquoru  ftuJiu  incibisac  potibusdeli- 

caiiiTimiscoquirendismagcufuit   58.  e 
Antiquotum  fcripta  quonam  modo  in- 

terierunc  i^i.c 

Antiquoium  maior  pars  mane  vel  nihil, 

Tcl  eiiguum  quid  fumcbat  ii^.c 

Antiquotura  maiorparsin  vtfperefolum 

(aiurabatar  i;6.e 

Antoniusrius  Irap.  balneumpopuloline 

merccdeconftituit.  48.  d 

Apodycerium  io  palfdraquidfuerit.  19  c 
Apodjterium  in  balueo  quidcflct  40.  f 
Apo!lini  cur  Athenienresgymnalium con 

(ccrarunt  8.d 

Apollo  iaculationis  &  mcdicinzDeusab 

antiquis  indicaius  i;o.f 

Apollo  iaculationi  abantiquisedprzpo- 

liius,  &quare  z5ij.  e 

Apollonius  vt  Deus  ab  Alex.  Seue.  ccle- 

batur  iSi.d 

Apopledici  Tral.  fcntentia le^ica  vti  pof- 

funt,  &quadecaufa  199 

Aponaxisquii  S5 .  c 

Apodematain  pedore  rupcahabentes  vo- 

ciferationeiuuaniur  t8i.c 

Apricariquid  faciat  140. d 

Apuleius  Celfus  in  Siciliaquendama  ca- 

oerabido  raorfum  curauit  4.  e 

Aqu3eforraido,Pompeio  viuente,  primo 

fenobis  [Danifeltauic  4.  e 

Aquis  medicaiis  etiara  vtebautur  inlaua- 

lionead  voluptacera  47.  a 

Aqua  elt  ex  extrinlecuscorpotiaccidenri- 

bus  6.  f 

Aquiomnes  fponte  nafcentes  calida:  func 

Ariltot.  auihore  ;o).c 

Aquarium  quidellet  4J-2 

ArcUigenesfuitHad.Imp.archiater.  i^i.f 
Archim.edesU:pefiguras  maihemaiicasin 

corpore  vndo  defignabat  }  -■  <! 

Aridoielis  fcnccaiia  degymnaftica&pjE- 

doicibica  10.  d 

Arillote.  fenteiiadeartegymnaftica  ij.a 
Aiiftot.  fentcriademotu  poft  cibii  iii.a 
Arsgymniftica.Gale.kntcria.eftraaiima 

pars  fasultaris  conferuatricis  7.  b 

G;muaftica. 


E    X 

Atsgymnaftica5b'nareb*per5cia<I  ib"d€ 
Ars  gymnaftica  quomodo  fcicntia  a  Ga- 

ienovocctur  10.  d 

ArsGjmnaftica  quid  nacircacorpus  bu- 

manum  operetur  it.f 

Arsgymnafticaad  bonum  corporls  habi- 

tumacquircndu,acIanitatecofctuanda 

maximc^dcft  mulioru  tcftimonioij.a 
Arsgymnafticahominieftnacuralis  ij.c. 
Arsgymnafticaquo  ipeinceperit  11  b  c.d 

&  quomodo  ordinem  ac  rcgulas  accc- 

petit  I5.c.6i.f. 

Acsconferuatoriaqualitate,quaDtiute,oc 

calioneq;  perficitur  7.a 

Ars  meJica  qua  rationeconicdQraliscffi- 

citur  ScquafiiQCciia  116. f 

Ariis  Gymnafticasdifiioiuo.  ic.  f  &  139. c 
ArtisGymnafticjcfiDis  10. f 

Ai  tis  gymaaftic2  apud  anriquos  exiftim  a 

tio  1 1 .  a 

Arthriticos  deambulatio  lenis  ,  &  remilTa 

iuuat,&vchemenslidit  i-i  c 

Arihtiticos  geltarione  curabat  Afclepia- 

des  196. f 

Arihriiicos  aata:io  (rigida  iuuat.&  qaa 

decaula  305. a 

jtfculapi;  s  Epidaurius   multum  ariem 

medicam  illiiftrauit  i.  c 

jEfcuIapiusfan.-spoftpofiiis,  folismorbo- 

Iis,aclanguenabus  opemfercbat  i.  c 
./tfculapius  iacul3tionis&  mcdicinqDeus 

abanriquis  iudicains  ijo.f 

.itfculapius  venacione  fummopcce  del^- 

dabatuc  iHt.c 

jtfculapius  ab  ancigs  iacularionieftprz- 

pofitus,  &qiiare  t^S.c 

Afclepiadcs  Pculienlis  oracor,  &mcdi:ui 

clarus  51.  c 

Afclepiadesper.inedla  crium  autquatuoc 

dietum  muliosaffeduscurabat  19  jc 
Afclepiadesinfirma  corpora  variiscxcrci- 

tationibus  moIeftabat,vchominiifauo 

remaucuparecur  ic^.b.  inb 

Afclcpiades  Prufienfis  Iedis,&  balneis  pe(i 

lib'inzgciscuradisv:ebjc.  176. t.  )c:.f 
Afclepiadem  Soranus  repr;tiend:t,q<ph:e- 

neocoscatucurarepioStcbaiur.  iS^.d 
Aflaiubalneoquidefiei  41- a 

Aithmaricos  curfi  vcftibus  laneis  faclo 

Theodotus  Prifcianus  curabat.  isj.a 

Cijlius  .■\ureli.  fpiriturcicnio.  1-9  c  & 

vocileraiionc.  i8[.  c  Afclepiadesgelta- 

tione  tys.e 

AcheazuniqiiisIocQsfuerit.  tS.f 

V     iij  Athe- 


I    N    D     E    X 


Athenrenfes  cur  ApoUrnigymnafium  c6- 

fecrarunt  8.d 

Athenienfo  po(t  Lacedxmonas  gymna- 

iiainuenerunt  i8.e 

Athenienfesiuuenesquidagercnt,  vt  in- 

trepidiadvulnerafierent  i^l-c 

Athletics  finis  ii.b 

Athletarumremunerationes  it.c 

Athletx  in  gymnafio  Ce  exercebant.  z6.d 
Athlcta:  fimplici  norainedidi  i|  fint.  S^.b 
Athletiquibus  cibis  vterentur  «S.e 

Athlet^quonominea  Plato.vocctur.6?.b 
Athletaru  viflus  ratio,qua;efict  71. e 

Athleti  cur  pallidi  fiant  polt  labores  ex 

Arifto.  fentcntia  74  c 

Athleta: a  Vcnere jprfus abftinueriit.  7 5 .b 
Athlctarum ijgritudines fccundu  Gal, 76.d 
Athlctgymnaltica  faltat!oneshabuit.8;.a 
AthlctsambuIationib'n6vtebanf.  13  5. b 
Athlcta:aduerfospalu  Ce  excrccbat.  14^.3 
Athlcrsex  fpirituscohibitionenoparum 

auzilijcapiebant  i54-d 

Athlcta:  ftaiim  polt  exercitationem  potu 

vitabanr,&quadecau(a  114. d 

Athlets  frequentiflime  vtcbantur  pugil- 

latu,lucta,&Panciatio  i^S.d 

Athlet£oftetationisetiamgratia(piritum 

rctinebant  i54-f 

Atrophia  laborantes  vocifcrationeliberan 

tur  181. c 

Atrophiam  geftatione  curabantThcodo- 

rusPnfcianus,&  Arcta:us  196. d 

Attonitosaliquo  Itupore  i£tius  gcltatio- 

necurabat  198  e 

Authorhuius  opetiscurdegymnafijsfcri 

berefibi  propofuetit  7.a 

Audirus  /piritu  tctcnto  mcliorfit  179. b 
Aucs  inacreflare  appatetesanaliquomo- 

domoueantur  ijy.a.b 

Aucrrois  fcntctiadeijsquiexercitationem 

dimittunt  194. e 

Auerrois  rcprehenditur,  qui  cenfuitmor- 

bofa  corpora  quotidie  ad  fudoris  ini- 

tiumeireexercenda  109. e 

Aug.  Imp  It-gcfanciuit,vtmiliteseduce- 

tcntutambulatum  inmcnle  iJJ.c 
Aug.Imp.fcimpodioqiiq;  vchcbaf.  177. c 
Augultus  Inipe.  foUefeexcrccbat,  &  qua 

«Jccaufa  141. f 

Aug.Imp.  in  fine  dcairbulationis  fublul- 

timcurrerevidcbaf  &quadeca.  154.  e 
Aug.Imp.  coiendicc,fcraore,  &crurcfini- 

Ittolaboras  ambulatiouein  harenama 

jtime  ^funda  fc  exctcebat,&  quo.  1 6 ^.f 


Aug.  Impe.  pofl  coenam  ledica  lucubrato- 

riavtebatur  199.3 

Aurclianus  Impcrat.thermas  hyemalcs  in 

tranllybcrina  regione  fecit  2oS.f 

Auriumdolorcpaticntes  Iu<ilalijdit.  14«. e 
Aurium  dolore  vcxatos  gcltatione  Gale, 

Tral.&  jEtiuscurabant  i^-^.c 

Axcs  curtuum  ex  vlmo,  ilice,  &  fraxino 

fiuut.  lyt.a 

B 

BAlilla  qualeinltrumentii  fuit.  lio.c 
Palneumgymuafiorum  jSe 

Balneu  locapllituetia  qu^naeflent.  19. b 
Balneisinfcruientiaqu^nsm  efient  J9.b 
Balneoi^  fitus  fm  Vitriiui)  fententla.  4!.b 
Balncoif  acrcxtrinfec'  &  intrinfcc'.  ibide. 
Balnea  niultum  calidaGaI.temporcin!de. 

fuetudinem  abicrunt  44.6 

Balneorum  magnitudcjTiobiiitas,  immo- 

bilitas,  figura  ibidcni 

Balnca  non  cundcm  finem  habent.  ^S.e 
Balncis  calidis  ,tcpidis  ,  &frigidis  antiqui 

diucrlarationevtcbantut  47. b 

Balncumres  quadratariacurvocetur.  47. c 
Balneorum  hoiaquefuerit  50. f 

Balncafempante  foliscccafLim  claudcfa- 

tur,  nec  vng^antcauroram  apericbatur 

ante  Alcx  Scueii  Imp.trmpora  jo.f. 
Balneis  penfilibus  Afclcpiadcs in zgriscu- 

raudis  viebatur.  176.  f.d.  aSergioOra 

ta  furitinucnta  i77-a 

Baptiltcrium  in  balneoquidcfict  39.C 
B;llorophon  fuit  eg^tati6is  inuctor.  1  67. c 
Bigis  Plato  animas  alfuTiilauit  171. c 

B:g.c  in  pub.  laciis  licqucntillime  certaue- 

runt  ibidem 

Blandi  Forliuienfiserror  deihcrmis  19. b 
Boiulati)  igymnafijsbotulosvcdtbat.<4.e 
Brachia  ,  dum  quis  manibus  vacuis  currit, 

quodammodoconuclli  videatur.  15  5.b 
Brachiadifcuscorroborat  157-C 

Brothcasapud  Oui.ccllu  valuit.  iii.a 
Budacusfallitur  17,3 

Bud^ienor  14«.  b 

BudjusdefcnfusaCornario.  iij.a 

C 

CAche<5licos  natatio  matltima  iuuat. 
)04.e 
Caius  quidam  ca;cus,quomodo  oraculo 
)ndicautc,cxcitatc!ucriilibcratus.      i.f 
Calicrates  armatuscurtedo  bis  vicit.  iiij.c 
Callimachus  Itatuartus  cacirotccnus  cur 
fitdidtus  118. f 

Calidarium  inbalncoquidellec         41.  a 

Calot 


I    N    D     E    X 


CaJornaturalispfreicrcitationfmcxonc- 
ratii?  multituiline  cxcrcmentorum  ,  tit 
robulHor  i9i.f 

Calor  dcbilis  ex  motu  moderato  excitatur, 
eximniodcratocxtlngijitur  io6  ( 

Calor  nimiuscxcrcit-itioncs  ^hibctiio.f 
CalornatiuHs  cxcrcitationccllexcitandus 
&quaJccaura  ibi.Iem 

CaliHi  riomincs  vcl  paru  vcl  nihil excrccri 
dcbrnt,&v]uadecaura     it^.c&ii^c 
Campus  Martius  Tybcri  vicinus  erat,& 
ciuadecaufa  iSi.f 

Canesrabidi  in  Siciliaplurimifiunt.    ^.e 
Catoribus  fpititurctcntopctitonjum  rum 
pitur  iS^.e 

CatuscxprimTtrcrum  fimilitudines.  9.b.e 
Cantus  .i  vocifcratlone  differt  i8  j .  b 

Capita  dctcda.a  (blemultum  I^duntur,  & 
qiia  decaufa  171  e 

Capitecoopertoantifjfacrificabat.  1  j».b 
Capitemalc  alfcdos  cx  Antylli  fcntentia 
niulta  deambuUtio  iuuac.iSi.c.itede- 
ambulitio   fada  calcibus  iucumben- 
do  i6f.i 

Capitis  grauitatelaborantespoft  motum 
lenitcrfadtum  Icuatut.poftcurfum  ma- 
gislaborant  ex  Cafij  medict  fententia 
vndefiac  251. bc 

Capitis  dolorem  inueteratu  Areta:usma- 
nuiim  gclticulationccurabat       i^o.d 
Capitis   circunuolutiones   vcrtigines  pa- 
riunt.  141. d 

Capits  dolorc  lufla  iugl  &  magiftro  adbi- 
bitofailtaCi;l.Aurclian'curabat. X4  5  a 
&talidolorelaborantescurrere  vcftitos 
iubcbat.K  t.a.  &deambulare.  ifi.a 
Capitimalealfcdovocifctatioobeft  i8i.e 
Capitis  doloce  laborates  vehiculo  pcr  lon- 
gam  viam  Cal.Aureli.vchidebcreiudi 
caiiit,&c]uadecaufa  i97  c 

Caputdebilclj:ditfaItatio  140.6 

Caputdolcns  haltcreli-dlt  ij^.f 

Caput  Ijeditur  ambulatione  ex  motu  ,  & 
quieiefadla,&quare  zCi  c 

Caputmaiorcs  Dollrifcre  nunquam  tege- 
bant  171.6 

Carcercdetenti  qua  cietcitatlone  pollint 
vti  19+  e 

Carnesexcrcitatoriicafcoiam  coagulato: 
nonexcrcitatoruni  veio  cafto  nondum 
bcne  cor.gulato  compatat  Galc.    1946 
Carnismuh  tudincdcalHilatioaufcct  161  a 
CainismultitudocjuaiationeaC^lio  Au- 
j:elianoiuinuatur  i-77-^ 


Carnismultiiudincm  ^cftatioCal.Aure- 
llanoauthotf,rcmouct  198.6 

CafHus  iatrofoplidta  Romj;  Corncl.  Celfi 
a:uitc  mcdicJDa  fumma  cum  laudc  exer- 
cult  iji  b 

Cachedicisvociferatio  fcibuenit        181. c 
CcIi.T  pofl  c^nam  pugna  vmbratil i  fe  exer 
cebant  •^■•C 

C^lum  meridianum  quale  fit  ex  Vitru.fen 
tentia  119  a 

Cjni  initio  veteresatftius  accumbebant 
fatiatitTtiTa.n-^:!:!»  vertebantur.  5  i.f 
C^naturi  antlquitus  ad  dolorcs  capltis  er 
clbo  &  potu,  &  cbrictatem  arcendam  II- 
ncisvinculisfcontcm  &  tempora  vincie- 
bant,  &cur.  55.  a 

C^n?  pfuetudo  apud antiq uos.  5 1. f. &  ifra 
C^nxhoracucvcfpcrtinafit  data  59.3 
Centauriquinam  finr  didi  1S7.C 

Ceradigitisemolliedaarthritlcisdat^izg.e 
Cerciofecundum  Platoncm  fuit  ludlato- 
rixartisauiflor  loj.a 

Certaminaquomodoinceperint  14.  d 
Ceftiphoriin  gymnafio  feexctcebat  iio.e 
Ccftuum  eicicltatio  iio  d  148  c 

C^farfcripfit,  non  fruftrafuifljantiquitus 
inflitutuin  ,  vt  in  bellocommittendo  Ci' 
gna  conclncrent,  &  vniuerfi  milites  cla- 
moremeicitarent  ijS.f 

C?f  Augu.cxercitationis  caufa  allquando 
cacflus.  1 1 1.  pi(i:abatur.      iSi.c.  J05.C 
Charmisetiam  hyemeaquafrigidalauari 
hortabaturi-gros  47. b 

Chiron  venatione  fummopete  dcleflaba- 
tur  185. c 

Chorea  faltationis  nomea  vnde  fit  or- 
tum.  loi.b.  c 

CHRISTVSvt  Dcus  ab  Alex  Se.  co- 
lebaiur  181  d 

Cibi  nccc(Titas,vndenam  ^puen'at.  i^i.d 
Cibiluperfluitatcs  neceflecft ,  vtecorporc 
eflluant  191.6 

Clbipiaui  non  Ixdunteos  ,qui  mulcura 
exerccnt,&quadtfcau('a.  195  b 

Cibismallfjcci  vtcntcs  homines  quomo- 
dofchabeaiit  «99.C 

Clblcocodioquomodocognofcl;'.  11  j  .0 
Cubiftlca  elt  prima  fpecics  lalcationis. 

81.  d.  i;9.c 

Clborumfatietas  vitaridebet  191  f 

Cibotiim  in  apt'.:tentia  loborantes  le^ius 

penlilisiuuat.  )ci.a 

Cibos  faftidicaics   Tocifetationc  iuuan- 

tur  181. e 

V     iiij  Cibus 


T    N    D 

Cibuspoftciercitationemn5ftatim[dcbet 

afTumii&qiia  decaufa  iij.c 

Cina;di  vndcdidia  veteribus  loi.a 

CyrusPetfarum  Rcx  corporislaboresma- 

gnoperexllimauit  8.  d 

Ciliuserat  vehicnli  (pecles  108.  c 

CIaudiusC<jf.  vehiculo  vndiqueteftopri- 

raus,&quandocll  vfus  171.  f 

Claudus  Impe.  Harpoci^libertofuocon- 

ceniCjVtpervibelcdicavehipofiet.  I74.f 
Claudus  fecundu  Platonem  C]uis  lit.  ij.  a 
Clemens  Alexandriinis  Anionini,&Seue- 

ri  Impc.temporefloruit  49. c 

Clemcs  Alex  tpe  Gal  Rom^floruit.  105. b 
ClitomachusCari3CTinie(is  fuit  noua;  Aca 

demis  fcdlator  clarus  7^.  a 

C^liacos  manuum  gclHculatlonccurabat 

Arctafus  140.  d.  &  vocifcratione.  z8  i  c 

&  excrcitatione  intct  myrtos,lauios ,  & 

thymumfada  196. ( 

Coitu  vfuri  vcfpetenon  coenabant  ^t.f 
Coitusc]uofdaLTdit,ciuofdaiuuat.  ijiS.e 
Colicosjttioautho.lcloaltaiuuat  iSj.b 
Colicos  pilx  hifu.  Cocl  Aurcli.  curabat. 

i4j.b.  &:ciirru.  148  e.  &dcambulatio- 

ne.ifii.a  &fpiritu  reccto.iyS.f.  Afclc 

piadesgeftailone  i$6S 

Com.  Impc.  filius  in  palasllrain  jegrltudi- 

ncm  incidlt  i9.a.  145.^ 

Comod'  Impe.Iaculatioecxcelluit  iji.a.b 
Comitialesludam  vitaredcbcnt.  146. c 
Concamerata  fudatio  in  palarltra  vbi  nam 

erat  10.  f 

Concodionem  impeditcxercitatio  ex  Era- 

fillrati  fcnccntia  191. b.c. 

Cocodio  &  .iquiete,  &  abexercitationc 

moderatcf.ida  muhum  iuuatur.  191. f 
Concoqucntes  difficuher  vociferatione  lu 

uantur  tSi.c 

Coniflicriii  ipal^rtravbinaerat.  lo.fj^.c 
Confciuatiuamedlcln^parsaqhufdafola 

digna  vldcfivtnoIemedicinqnoicC.  5.  c 
Conlcruatiua  mcdlcln^parsaquibuldam 

in  ticspaiccsclldluifa,  6.e 

Conlcruatiuam  conltltuentla  quatuor  no 

mlnibusa  medicis  copreheuduntur.  6.f 
Conllantini  Impe. tcmporeacclpitrcscdo 

cericcrperunt  1  8  8.  c 

Confuctudo  magnaexpartcconucnitna- 

tur;Eexercitati  corporis  l  98.c.f 

Cofuetudlnepmut.itesvaldel^dunf.  ibld. 
Confuctudomala  quomodocxHip.  fcn- 

tcnilafit  mutanda  100. d 

Cofuetudocjcrcitljquantuprofit.  n  i.a 


E    X 

Ci')fuctuJo  in  oibuscflcoferuanda.    iri; 
Confuctudoia  excrcitationc  confidcran- 

daefl  ibidem 

CotinuifoIiitIoquIb'rebusaccIdat.  108. e 
Continui  fdliitlonl  nuUum  raotus  gcnus 

conuei'it,&quadecaufa  ib:dcm 

Continiil  foUitloni  membris  ignobliibuj 

coPtingcnil  modo  quodam  excrcitatio 

mcdiocrisconuenlt  ibldcm 

Coualefcctcs  vocifcratloneluuatur.  tSi.c 
Conuulfion;b'capiuntur,quicur("u  cocita- 

tovtuntur  &quomodohoc  liat.   n  i.e 
Cornarii  laplus.  118.  f 

Couiuisohm  frigida,  &calidaapueroda- 

batur.  54.  e.  Cornibus  boumprlfci  po- 

tabant  55 .  b 

Cor.  C^l.  iubet,  vtin  antiquolaterum  do- 

loreviduathletico  vtamur  76. e 

Corpus  hunianum  quopadoa  diuerfisdi 

fcipllnis  conlideretur  1 1.  e 

Corpushumanu  quomodo  cflartis  Gyin- 

naltics  fubieduai  ibidem 

Corpufculaa  nolhiscorporibuscontinue 

clfluunt  i9i.d 

Corporis  habitus  abexercitationcconfet- 

uatur  ijt.e 

Corpoils  vlrtutes  percxcrcitationemfor- 

tioresfiunt&expeditiores  I9t.  f 

Corporis  mcmbraperexercitationefirmi- 

tatcm  &roburacquIrunt.   ibidc.  194. d 
Corporishabitusabociodcfttuitur.  i9i.e 

157. c 
Corporum  trlageneraa  medicisconfide- 

rantur,  &qua;  104. d 

Corpora  agia  an  ah"quo  padlo  dcbeatcxer 

ceri  io(.b 

Corpora  ficca  motibusleuibus  &  modcra- 

tisvtlpofrunt  10«. f 

Corpoiib''caIidis&  flccisnull^Tmoderat? 

cxercItatiLiesjiucnlut.  106. 1.  m.b.it^.c 
CorporIbusfrIg!dis&  ficcis  exercitatlones 

remiflxconucniunt,  ibid.i  15.C.  i  jo.d 
Cojpora,quoru  vniimcbru  inttpetlcm  pa 

tiiur,  quomodofiintexcrcenda.    lOT.a 
Cotp'nullu  quauIsIntcperielaborasdebL-t 

vehcmctlexercltatioiieexeiccri.   i07.b 
Corporaob  malamformationi^morbofa, 

quomodofunt  cxcrcenda  [ibidcm 

Corporain  numcro  morbofaexcrcltatlo- 

n.busvtipoflunt  108. d 

Coipora^gritudineln  fitu  laborantlanul- 

lo  cxetcitatlonis  genere  vti  debcnt,  & 

quadccaufa  ibidem 

Corpora  valetudinaria  qnafubfe  fm  hu- 

ius 


1    N     D     E     X 


■'  uistuiflot-sfentetiapritcotincrc.  xo9.a 
Corpota  (cnum  cur  mulia  excrcmenta  ge- 
nerent  iio.d 

Corpora  fcnum  quibus  cxcrcitationibus 
vtidcbcant  iio  c 

Corporum  faiiorumdiftcrctias  multasaii- 
tiqui  mediciconllitucrunt  ii  i.c 

Corpus  perfcda  (anitatc  pr\-dlium  potins 
menieconfidctari  potcft,c]uam  reipfa 
inucairi.  iii.d 

Corpora  muita  tempcratain  fua  res^ionc 
inucniri  dixitGai.  ibidem 

Corporacommuniterfaiiadiifla  excrctnc- 
taquotidicgcncrant ,  &  ob  tdcxircira- 
tionibu^  indig;nt  ibidcm 

Corpota  fn\;ida  ,  vriiemcnter  &:  mulium 
exercciidcbcnt  ii4.f 

Coiporahumida  cxcrementis  abundint, 
&ob  liocmulta  excrcitationeiadigenr, 
ibidem  ii9c 

Corporahiimida  a  laborc  fufFocari,  ha:c 
Ariflot.  fintentia  i|uomodo  fit  intclli- 
eenda  conciliator  cxponit  ibidem 

Corpoia  in  xftatc  potius  ,  qudm  in  hycme 
funteicrcendaei  Aritto.  fentctia  tio.f 
Corpora  quibus  tcmpotibus  fint  excrccn- 
da,&locis  111. e 

Corporacalida&humldamoderatiseier- 
citationibusif.digent  ibidcm.  &119.C 
Corporafrigida  &  humida  multis  &  ve- 
hcmcntibusexcrcitationibus  indigcnt. 
ibidem,  &i.30.d 

Corpnranb!'fdc,  quadoqil^duntur,  qiiq; 
iuuantur,proutillisapplicantur.  1}  j.a 
Corporis  carnofitas  multis  ezercitationi- 
bus  rcmouetur  1)8  e 

Corpora  induta  minusafijlecaletiunt  f  m 
Arillo.fententia^&quadecaufa.  171.6 
Corporaluiatatumhoininuin  tum  qua- 
dtupcdum  naiadoinattus  facillimcre- 
ftituuntur  ?©4.f 

Coriccum  in  pal^flra  vbi  nam  erat.   lo.f. 
&quidefrct.  19.C.  87.b 

Corycus  quid  cflet  cx  Antilli  fententia. 

ti.e.  lo'.  c.  141. d 
Cornarius  corycum  malefolleminterprc- 
tatuscikin  Hip.conuerfione  jj.c 

Cotnariusmalcarguit  Biida:u.  118. &  119. 
CoxasdcbilcsfaltatioconHrmat       i.io.e 
Coiis  cx  Hip.  fentCDtia  equitatio  citini- 
mica  i9}a 

Craneum  gymnafiQ  apud  Corinthios.  i  S.f 
Crafli  quandocibum  debctfumcrc.  m.c 
Ciateiimedicifctuushoriibiliquodamor 


bi  gcnerc captus  fuit  ,quo  catnes  ab  of-, 
fibuscadcbant  5.3 

Cratin'  poetacut  faltator  (it  vocat'.  loi.b 
Crcpatu^aspatii-tcs  faliii  dcntvitar.  is  f  .a 
&dikfi.i;8.e.  &fpirituicicntii.  i«o  d 
quomodofiant.  if^.c.  f 

Criptoporticis  antiqui  ad  dcambuladura 
vtcbantur,&qiiadccaufi  i«!.a 

Crifilafia:formaex  Oribafio.quicnatafue 
rit  i6i.d.  eius  vtilitas  109. b 

Crito  medicus  Romx  fub  Tralano  Ro- 
ruit  i4f,c 

Crudospilaslufus  I,T;Jit  i45-b 

Ctura  intirma  faltatio  corroborat  140.C 
Crurum  vlcera  haltcre  Gal.curabat.  15  tf  .e 
Cru(tulati)igymnafi)sctuflavcdcbat.fi4.e 
Cunisquomodo  in  sgriscuradis  antiqui 
medicivterentur  178. e.  (oi.b 

Curatiua  mcdicinas  pars  ob  iieccHitatcm 
ptiuscftinuenta.&aquibufdam  impo- 
Ituraquxdam  dicitur  5.b.c 

Cura^fauumcorpusconferuant  6.£ 

Currendifacultasanaiuradataeftanima- 
libus  '  5  S  .a 

CurfusccrtamenEIciinflituerunt      115.0 
CurrensabambulanteqQodiffcrat  15  i.a 
Currentes  hyeme  magis  rigentflantibus, 
&quadccaufa  110. f 

Currcntium  fpiritusanhelat  i^i.d 

Currib'facicdis  matetla  apta  ell  abies. 171.3 
Curribus  manuduftisfebricitantes,  vtm- 
quit  Hcrodotus.vtebantur  &  quaatum 
/pacijperficerent  171.6 

Curribus  ois gencris Cini vtcban^.    ibidc.f 
Cutribus  teiftis  principes  vtcbanturpotius, 
quamapertisantiquitus  ibidem 

Curru  tcito  Plinius  iunior  propterocdo- 
rum  infirmitatcm  vtcbatur         ibidcm 
Currusmulta  apud  aniiquoseratgcncra. 
&  quz  &  quomodo  (imilia,&  diinmilia 
erant.  «75.1 

Cutrulis  veftatlo  ab  Erichthonio  efl  in- 
uenta  171. a 

Currulis  vcftatioapud  miilieresRomanas 
in  maximohonorehabebatur  17  i.b 
Currulcm  veclationcRoinanimiilictibus 
abitulcifu,  obnimium  luxii,  poltcaillis 
rcllitiietunt,  &quidecaufa  ibidcm 
Currulis  veflatio  apud  gymna(lcosa;(H- 
matacrat  171.C 

Currus  daarum  roiarum  aniiquitus  crat 
invfu  i7i.a 

Currus  quatuoi  roiarum  Phryges  inucne- 
tunt  ibidcm 

Cutius 


r  N  D 

Cw  rrus  fex  rotaru  Scyth?  inuencrijt .  ib  idc. 
Currus  fonnaed  vaiia  jK"  dem. 

Curruu  ccitame  in  ludosolympios  quan 

doficinucdum  171,0 

Cutforqui  (itcxAiillotclis  fententla  yo.d 
Curfus  Gal.  fentecia  n6  paru  cSfcrt  ad  fani 

tate,&  bonuin  iiabitum.  Ji6.e.  149. b 
Curfusquismotus  iit,ioi.c.  eius  viiliras 

&darana  149.0  &infia. 

Curfus  tres  funt  fpccics  cxAntylli  ientcn- 

tia  116  f 

Cutfusapud  vfteresGr.T:cosquidfit  117.  b 
Curfus  omnis  fcbrientibusnocet  149  c 
Curfum  pro  vcrtiginoliscurandisatq;  cpi- 

lepticis  AreLTus  laudauit  150  d 

CurfuscircuIariscfF;dusquIfint&omni. 

norepuJiaridcbet  ibidem 

Curfuseos,quifungoscomedcrunt,  &qui 

afcorpionibu';  iifli  funt,  iuuat  no.f 
CurfusqCo  rcnesladat ,  &iuuet.  ibidem 
Cutfii  non  in  puluere  fafto  faucium  inte- 

riorumexulceratio  curatur.  ikidem. 
Curruspedes&cruraiuuat  ibidem 

Curfus  qua  de  caufa  ex  Aiifto.  fcntentia 

caput  Ixdat  ijo.d 

Cui  fus  a  quibus  vitari  debet  1 5  i.d 

Cuifusinpolleriota  fadusqu^nam  auxi- 

lia  ex  Antylli  fententia  corpoiis  parti- 

busprxltct  i(i.c 

Curfusper  accliuia,&  decliuia  diiFeren- 

tix  i^i.f 

Curfus   corpore  nudo  fadlus  quid  cfli- 

ciat.  ii5  5-a 

Curfusquo  tpemagisfitfaciendus.  153. b 
D 

DAresapud  Veigi.ceflu  valuit.     iii  a 
Ocambulationis  vtilitas.  ijj.c.  159. 

per  totum  caput. 
Deambulationib'  loci  .Tptl qui  fint.  x(j  .b 
Dcambulatio  muitasliabuitfpccKS.i  j  j.c 

&infra.i59.c 
Deambulatlonequado  vtidcbemus  iSo.d 
Deambulationiscflcriilusqui  (int.   ibidcm 
Deambulatiomcdioctis  tll  nia"is  in  vfu 

&qus(it  ihuicm 

Deambulatlone  pro  Infania,&aftbmatc 

curanJlsC^l.  Auieli.  vtebatur.  iCo.f 
Deambulatione  pro  ii!^eiiclscurandis  Ar- 

cbigcnesvtebaiur  ibidcm 

Deambulaiio  pauca  quibusnam  conue- 

niac  162.  d 

Deambulaiioextremis  dlgitisfaiSalippie 

tibusconfert  ifj.a 

Deambulauonum  difFcicnda:  aloco  fum- 


E    x: 

ptsqu^finttSj.  b.  &carHm  vtilltares, 

&nocumenta,ibidc&  infra. 
Dcambulatiot.irdaquibuic5ueniat.i(;i.a 
Deambulatio  quijnam  fit,  qua  Hip.Auic. 

&  Haly  poftcanam  vtuntut        i<;i.b 
Deambulatio  fcbres  auget.  ibid. 

Deambulatio  minore  fatigationc  in  fpiran 

di  ditficuhate.g  pcdib'  (fareafFcrt.  ibid 
Deainbulatio  velie.-ncs  corporis  tremorcm 

expcl!it.fl.uus  difcutit.  ibid. 

Deambulaiiofalubrior  quaeficex  Acumc- 

nimedicifententia  117  a.&  iS^.e 

Demctrius  Hermopolita,&ciuslaus.*o.e 
Demollhcncs  prope  maris  litus  vocifera- 

batur.  158  e.  &  afcendcndo  oratioues 

recitabat,&  qua  decaufa.  i6j.c 

Diauiuscurfusqui  fit  116  e 

Dielcydinda  151  f 

Dioclescftdaranandus,  qui  multosxgto- 

tosdeambulationibuspoflcibumcxer- 

cebat  215. a. 168. d 

Dioclesrcprehcnditur,  quicpilepfiam  fpl- 

ritu  retcntocuraridixit  i8o.d 

Dionyfio  fyracufano  cibis  appofitis  noa 

delcdanti  quid  coquus   refponderit . 

i87.c.j07.b 
Diorcusaduerfarium  vndlum  &  finepul- 

uerc  fuperauit  }}  l> 

Dioxippus  aduetfatium  vndij,  &  fincpul- 

ueicfuperauit  ibidem 

Difcusquotfignificat,&qn2  iij.a 

Difci  erercicatio  fuit  antiqua.  iii.  b.  cius 

vcilitas  J-S7.b 

Difcifigura  qualisfuerit  iij.c 

Difcusrobuftiscorporibus coniienit  iii.f 
Di(ciexercitatioelocopurgationis,&  pble 

botomia',  fi  quidirapeJiat^vtipofluinus 

exGale.autlioritacc  iS7  c 

Dilcobboli  iii 

Dilcus  a  iaculatione  tum  in  iuuando  tum 

in  la;dcndop3riim  difFjrt  ibidem 

Dilcusabhalccrcdifrert  nS  d 

Doleniibus  variusfermofubuenit. i8j  b.c 
Dolichuscurfusquis  fit  iitf.e 

Domiiianus  Iir.ptr.  iaculatione  excilluic 

iji.b 
Domitianuslmp.  locumprovociscxerci- 

cationeinflituit  158.C 

Dorlumdifcuscorroborat  H7.e 

Dorfum  dcbilc  habcn  tes  eredi  Itare  no  de- 

bcnt.&quadecaufa  169. b 

Diaciicul  i  circa  crura  &  brachia  multis  cir 

ca  marc  rubrum  apparueruut ,  &  quid 

Cicerent  4-f 

Dropax 


I    N 

Dropaiquidfit  ilj.c 

Dubitationcs  duac  circaeiercitationcsor- 

ta:(oluuntuc  loi.f 

DucllumriquofitinHfntum,&cuipu^n5 

autiquorumgencrirclpondeac     175.3 

E 

ELxotiicfium  In  palxdra  vbi  namcC- 
fct  ii.d.io.f 

Ellcboruqui  fumDfetuntgeftationcin  lc- 

ftica  fatla  iuiiantur.  1^9.  a.  &inle<flis 

penfilibus  301. a 

Elephantiafis  ./Cgyptofamiliarisquo  tem 

pore  Italisinnotuic  4C 

Elcplianticos  vfu  coryci  Aretajus  curabat. 

141  e.  &  Tociferatione.  181.  c    Ce!fus 

dcambulationc.  161.C.  Afclepiadcs  i;c- 

llntione  196. f 

Elcphaticos  natatfo  maritima  iuuat.^of.d 
Entcllusapud  Vcrgi  cclluvaluft  iit.a 
Ephcbus  AtlieniskrpfCtem  pufillum  ,  & 

ftatimambulantOcu  femineemilit.  5.a 
Ephsbjum  inpal^Itravbinaciat,&quan 

tum  10  f.14  e 

Epilcpfia  infolatione  tnodcrata  fccudum 

mcthndicoscuratur  171.C 

Epilcpfiaoj-idiatorlsiugulatisaguineepo- 

to  lecunJumqaofdam  curatur     17  5  .b 
Epilcjifia  fpiritu  rctcnto  Cil  Aurel.  autho 

reuoncuratur  180  d 

Epilepfia  quo  paclo  vocifcratione  cure- 

tur  181. e 

Epilepfiac  vcbiculo  per  longara  viam  vchi 

noconducit  C^I.  Aurcli.authore.  19^. c 
Epilcpticosg.llationeGal.Tral.&vEt.  cu 

libaiu  ibidem 

Epileptic.curfus  vehemes  ciTheod.Prifcia 

nifiiTalibcrat  no.e.  &l(5ga  &  redaam 

bulatiociCijl  i:cel.authorita[e. i(<i  e 
Epil':pt.  Arct^uscurabatmaiinu  gclt  cula- 

tione  i40.d.l?dit  deambulatio  161  a.c 
Epilcpticis  Antyllo  authore  natatlo  om- 

nisobcn  joj.e 

Epifcyruilufusquis  85 

Equitacio  an  fii  excrcitatro. 79.3.  cll  mot' 

miitusiVcnndura  Gale       lyo.f  191, d 
Equitatioqd  •fficiat&  cius  inuetor.  167. c 

femperiQ  honoiecft  habitaibi.&  ijo.d 

cius  vtilitates  &  damua  191. e.f 

Equiratio  fuccufiante  cquo  fadaquidef- 

ficiat  i9i.b 

Equitatiopera(lurconcscquosfa(3aquid 

cfficiat  ibidcm 

Equitationispergtadarioscquosfafticf- 

fedus  i5j,c 


D     E    X 

Equitantcs  curallquandolachrymasetnfc 

tant  ,  194. d 

Equitatioan  fitgcflailo  ib;d. 

Erafiltrat'  mi(lioiic  (anguinis  cmcdiciti;» 

aulcrcda.atq;  etiam  oem  cxctciiatoiie 

inutilem  adlijnitatcmiudicauit  '91  b 
Erafillratironc^.quatiiorquib^excrciiaiio 

ncm  inutile  cflcad  (anitatc  dixit.  ibid. 
Erafittiauis  pcr  incdia  tiiain  aut  quauioc 

dierummiiltos  aflcflu^curabac.  193.C 
Erafi(Va[us  t(l  damnanous ,  qiil  raultos 

a:groios  dt;anibula[iQuibus  poltcibum 

cxtricebat  .1,  ..         ii)  a 

Erafiilratironesfbluuntur.  ibid.  &  infta.c 
Eraliltratus  male.i  C^lio  icp'ei>cdiiur,qiit 

par.ilyticos  dcair.buiatioc  iu  locis  harc- 

nolis  tacta ezerceados  iudkabac.  if^.f 
Erafmicrror  '  !4-f 

Erciium  fi.ircan  fitcxercitailo,  i  j6.f.  v[i- 

Ii[as&  .locumcnta  i(^ 

Eredli  ftantcsquodamodomouaiir.  i(7.c 
Ercdum  Itareauiecibifum^tiouemquo- 

modoiuuat.  1406169.0 

Ertilum  flarc  multas  habec  difiercntias, 

&  vndr  capiantur  KJ^.c 

Ercitum  (lare  poil  cibos  fumptos  quid 

faciar  159.^.107.6 

Erichihonius  currulem  vedationcm  inue 

nit  i7i.a 

Eryfimachus  medicus  ad  fingultum  curan 

dfi  fpirituscohibitione  vtebaiur.  15  j.c 
Efculera  tum  cibi  tum  rcmedij  caufa  ^gro- 

tiscxhibentuc  «.f 

Euphorbus  lubj  regis  medicus,&  Anto- 

nius  Mufa  fratv.s  vfum  aqua:  friglda: 

poltbalneacalidamonftiarunt.  47. b 
Eurip;dis  fententiadea[hlc[is  7i.b  c 

Excrementa  diucrfis  modis  c  corporibus 

auferuntur  190  f.&infra 

Excicmenta  in  corporibus  dctcnta  mul- 

tas  morbofum  fpecicsgenetant.  iji.e. 

196. d. 111. d.  114. d. 
Excremcnta  ante  cxetcitatlonemecorpo- 

reexpellldebent  iij.a 

Eiercitationcs  corpuscoferuanc  fanu.  6.f 
Excrcitatlonesquomodo  corpori  fano  vti- 

liiatem,  Gale.  &  Auic.  fentcntla,^ra:- 

ftent  7.C 

Excrcitaticutafrlgldalotione  aut  potio- 

iiel^dantur  iij.c 

Eicrciiationlsdiffinltlo  fm  Gal.  77. b.  fm 

Auic.^S.a.  fm  Auer.&hucauthore.  f. 
Eiercitationlsdiuifio  f.-n  Platonem.80  d.f 
Exercitaclo  vcUifiima  qux  Hc  ez  Gal.  fen- 

cencla 


I    N     D 

-   tentia       •  -«^f'*;'.  185. b 

Exerdtan'onis dfi'« vndc rumantur.  189  c 
Exercitationtsopportunefa(S?multorum 

crrorescorrigcrepoflunt.  1  8.e.  &multa 

bonaptaiftare.  194. d.  197. a 

Eiercitationis  opinioncs  tres  apuJ  anti- 

{]Uosfuerunt,&qujB  191. a 

Exercitationem  omnem  Etafiflratus  ad  fa 

nitatem  inutilcm  iudicauit  19  i.b 

Exercitatio  concodionem  impedit  ex  Eta 

fillrati  fententia  ibidem 

Exercitatio  natiuum  calorcm  ,  &]liumidu 

l^dit,  Erafillrati  fententia ,  &  per  confe- 

quensfanitatem  confiimit  ibidem 

Exercitationis  neceflitas,&vtilltas.  i9i.d.e 
Exercitatiocorporishabitu  cofetuat.i^t.e 
Exercitatiolaboreconiundu  habet,  19 (.b 
Exetcitatio  calorcm  naturalcauget,vnde 

fit.vtipfemcdioctitatc  iranfeat.  .94.d 
Exercitatiofu[.ifluoshumores?fiimit.  ibi. 
Excrcitatio  cundis  hominibus  indifFcren- 

tcrcouenitfecundumquofdam.  i95.b 
Exercitationibus  homines  naturaliter  in 

clinantur  ibid.&  i^^J.f 

Exercitatio  fanitatem  pra^flat  ibidem 
Exercitatio  excrementa  expcllit  e  corpo- 

re  ibidem 

Exercitatiocundis  ante  cibi  fumptionem 

conucnit  i95.c.  i  9o.e 

Exercitatio  quofdam  lxdit,quofdam  iu- 

uat.  19«. f 

Exercitatio  afliietis  conuenit ,  non  autem 

inafluetisfecundumquoldam  198. d 
Exercitationum  tres  fuut  primx  difleren- 

i'\x  aoo.e.ij*''.^ 

Exercitatio  praeparatorlafecundum  Gale. 

qua;fit  ibidem 

Exercitationeprarparatoriaquado,  &quo- 

modo  vti  debemus  icc.{ 

Exerciratiocuratiuaqua;fit,  &quandoca 

vti  debemus  ibidcm&ijy.b 

Excrciiatio  fimplex  qua:  fit,  &  eius  fpc- 

cies  loi.a.ijy.b 

Exercitatio  eorum,  qui  vitam  tempcratam 

degunt,  quanta  efle  debcat  ibidcm 
Exeicitatio^priedidafpcshabct.  lOL.f 
Exctcitationcs  poflunt  morbos  in  quanti- 

tatc  aufcttc  107. c 

Exercitatio  fccundum  HIp.  per  additio- 

nemficridcbct  109  .c 

Excrcitatio  bonum  habitum  inducit,&  fa 

nitatem  confeniat  ili.c 

Exeicitatio  nulla  dcbet  cfle  auc  violcnta, 

autlmmodica  iii.e 


E     X 

Excrcltat.  a  (jb'vitati  dcant.  11 1  .c.  &  infca 
Excrcitatioomnisinloco  falubti  fieride- 

bct  119. b 

Excrcentes  fe  fub  fole  roagls  incalefcunt 

quicfcentes,  quam  qui  moucntur,  & 

quadecaufa  ibideni 

Excrementainhyemecut  pauca  gcneren- 

tur  iii.b 

Excrcitatlo  ei  mcdlcorum  fententla  fcm- 

perantecibumafanisficridebet.itii.d 

116. d.  i6j .c 
Exercltatloante  cibum  duplicem  vtilita- 

temaffcrt  xii.f 

Exeicitaiidi  tria  debent  obferuare  11 !  .a 
Exeicitationis  fad^poftcibum  nocumete 

quaefint  iii.f.ifSd 

Excrcitationondehct  fieri  vbi  llomachus 

cfl  valdc  vacuus,&quadecaufa.  iij.b 
Exercicatl  flatim  poft  exctclrationem  niil- 

lumcibum  aut  poium  debcntfumerc: 

&quadecaufa  iij.c.&infra 

Exercitatlonis  tetmlnus  duplcxell  11 7. b 
Exercitatioduorequlrit,  mcmbrorum  ro- 

bur.&caloiisaugmcntuiTi  117.C. 

Exeicltationes  couIucije  iu  fcnetlutccon- 

gruunt  118. d 

Exetcitatlonc  laflitudo  fcmpcr  elt  vltan- 

da  iiS.e 

Exercltatlols  term!n'eflfamisfenfus.ibid. 
Exercltationlscxccflum  laudat  Arifto.ma- 

gis.quam  defcdij  In  clboecotta.  no.f 
ExetcitatioSocratisfenls  quatacHet.  ibid. 
Exerciiatio  virori'i  quata  tlle  debct.  ibld. 
Exercitatlopueroru  quatacfledebet.  ibld. 
Excrcliatio  fortium  honiinum  qu.^tac(Ie 

dbcat,&debilluin  ibidcm 

Eiercitatiofenum  minot  cfledebctqu.-.m, 

ciim  iuucncs  cflent  ibidtm 

Excrcitatio  hyeme  fada  clira  fudorcm  fic- 

ridcbet  119. a 

Exercitatlo  vere faela  vfq;  ad  fudorem  fie- 

ridebet  ibidcm 

Exercitatio  Autumnofadlaminorellcdc- 

bet  ca,qux:cflatcfit  ibidcm 

Eicrcitatioinalluetoium  qua:,  &quanta 

cfletdebet  i|o.c 

Excrcitatio  immodlcaoTbus  nocct.  ijo.e 
Exercltatlonislmmodlca:  figna.  ibidcm 
Excrcitationem  iuucnes  quando  dcbcant 

incipere  iji.c 

Exercltationl  peragenda:  qui  modus  cft 

adhibendus  ibidera 

Exercitationem  viri quando  dcbcant  inci- 

pere  ibidem 

Exctci- 


I    N     D 

EicTcitationem  anteqaam  inclpecent  an- 

tic]ui  qiiid  nam  facfreot  ibid 

Bxftciraiioncm  {laum  poll  cibum  ncoio 
dcbctincjpcre  _       iji.f 

Exfrcititio  ptiusrcniifleac  dcbiHter  inci- 
pi  Jcbct.dcindepaulaiim  augeri.  t;  (  a 
Exeiciutioais  paiciculaiis  cogoitfo  ,  fine 
vniucifaIicognitionc,aullamafr:tt  vti 
liiatem,  &  conira  i)4-e 

ExeiciutilUtim  pod  eiercitauonem  re- 
ftcs  madcfactas  debcnt  dcpooere,  Sc  in 
loco  tcpido  &  tcmpctato  t]].b 

Ixcrcltaticoem  antcquam  qufs  incipiar, 
quid  nam  faccre  dcbeat  z-ija 

Exercitati  non  rtatim  poll  eiercitatioocm 
dcbencquiefceie,  aec  cibum  auc  potum 
fumetc  xjj.b.c 

Exeiciiarioais  modus  &  otJo  totus  quis 
nam  (it  ibid. 

Ezcrcitatio  iacoaunenuum  qaa:nam  eHe 
dcbeat  izj.b 

Excicitafionis mos  apud  aaciquos  diuci- 
fusfuitabeo.quinunceU  in  vfu.  ijg.d 
Eiercitationepiacpaiatoiiamultipolt  coi- 
cu  meiidianuquadcca  vietcof.   1.17. a 
Exercitatiocii  puluereqdoperetui.  118  a 
Eieicitatiocuoleofeclaijd  efficiat.  i}S.c 
Eietciucioacs  molrae  oculoiumacumini 
obfunr.  ij8.e 

Exctcitauo  magna ,  vehemens ,  lemifla  & 
alixa  quaniicace  fumpcaCiquidinno- 
flrocorporeagant.  tjS.e.f 

Execciutio  lieci  06  debet niii poA  cibi  co- 
(ftiQnem  141  b 

Exercicationes  quat  na  quib'  tempotib'  ex 
Hip  fcaceuaficridcbcac.i4<.f&  147.3 
Exeicicacio  capiceincLnaco  fadaquosl;- 
dac  19C  e 

Exilicio  falcus  fpecies  ciufui  aflunilacui.& 
ciusedc<flu$  ^54-c 

F 

FAbnlaiam  redtacorcs  rocis  exercita- 
dooiopeiamdabanc  I57.a 

Fadioniifludioit  homines  equoium  fua; 

fadtionis  fteicoia  odoiabanc ,  &  qua  de 

caufa  168. e 

Fa.5iiooesRorranacquatuorefant,  &  qua; 

ibid.Vndc  fintoiiai;.  169.2 

Febreacuca  labo:?-ies  abomnimotufuoc 

lemoueadicxG^I.fcncencia.  lofi.d 
Fcbces  fzpe  continguut ,  quia  confuecae 

eieiciucioaes  dimictuotiu  1 1  i.f 

Fatoriiunquidcflct  I7S.a 

Ilautas  Vcfpailan  lu  dicebat,Impciacoicm 


E     X 

naatcmmocidcbne  134  e 

Fletusnocumcnia  18?  f 

Fluxionem  indenccs,gingiuaJ,coIumcl. 

lam,  aai  10  cocum  capuc  paciences  !u6i 

dcbeotomnino  vitare  i4<.e 

Fce:us  bumanus  in  vccio  matris  paHcioct- 

bus  ligamencis  dettnccur,  quam  fatuf 

iriacioaalis,&quadecaufa  154  d 

Follispilaquznacflet  89.f  rcilicas.  141  f 
Foinacatores  in  gymaa&js  qd  ageret. «  ^.d 
Foffiocflcicicitatio  &opus  loi.f 

Fofforesquade  caufa  a  vicla  inoidiaato, 

&piauo  nonlzdantuc.  119  b 

Frigida  lauatio  in  palzfha  vbi  nam  erat. 

10  f.  i9.c 
FrigidalauauoQccar  vtcrcntar  poflcali- 

dam  44 

Fiigidatiu  ia  pal^ItiavbinaeiaLio.f  J9.c 
Fiigidum  quodcunque  flatim  pofl  eier- 

citationem  fumptum.  iecar,Teaircm  Sc 

alias  partes Izdlc  a.}].c 

Frigus  oimiij  ^din  acacoipoiaagac.110  e 
Funambuli  148 

Tundfioaentoiet  Ph;ricesfueruDt.ii9.a 
Fuchfijerror  87  z 

G 

GAle.  anno  ztacis  fuz  j  0  luiacienea 
fummi  humcri  inpalzitra  pallus 

eft  ti.e 

Gal.tpe  in  palzftra  paeri  eiercebaDC.  ij  a 
Gal.  cemporeomneshomincsquotidicla- 

aabaocur  jo.e 

Gal.  paulo  poflSeaccain  &  Plataichum 

9oruit.  44. <1 

Gal.gladiaiorum  medicusaPon.fuxciui 

cacisfuiceledus  141- f 

Gal.  vc  fc  eicrceret,ligna  frangebat,&  hor- 

dcumin  pila  tundebat  lOj.b 

Gale.  obcfum  corpus  vcloci  ciufu  cara- 

uic  iti.a 

Gal.patriatemperatafjit  iitf.e 

Gal.  ludicatraaiosfolismagaascapiiibiu 

humanisooiasaitccie  166. e 

Gallica  lues  noftiis  icmporibas  appaiuit, 

piilcis  igoota  5.a 

Gaili  Tcoatoies  helleboio  fagitiasiohcie 

banc  i<Sd 

Geuibus  iofiimis  deambDlauo  per  acdi- 

uefadanocct  &quareex  Ariflot.  fcn- 

teot;a  rsj.c 

GenitaL°a  mcmbra  flatiba$opptelIalu4la. 

faoat  14?. a 

GermaalcasTvbeti)  fmp.neposquacaufit 

cquitatjoacvtcretu.1.  lyoe.iji.f 

Germa- 


1    N    D 

Gerhianlcns  eauitationis  beDcficio  a  cruru 

tenuitatefuuHbeiatus  loS.d 

Geftaticnismuliffuntfpecies  19?. b 

Geftatio  cft  debiiis  ei.ercitatio,quibuscon 

ueniatj&aduerfetut  ibidem.c 

Geftatione  in  quibus  motbis  cnrandis  A- 

fciepiadesvterctur  ij^.c&infra 

Geftatio  ia  mari  perturbato  omnino  eit 

fugienda  ibldem 

Geftatio  in  mari  tranquillofa<fla  quid  efH- 

ciat  ibidem 

Gcitatlo  fine  additione  accepta  qnomodo 

abauthoribuscapiatur  i97-a 

Geftatio  vehiculo  fada  quibus  conueniat, 

&quibusnonconueniat  ibldem 

Geftationeinquibus  morbiscnradis  Gaf. 

vteretur  tjy.c&Infra 

Geftatiomorbisdiuturnisprodcft      Ibid. 
Geftationefclla,  &ietlicafafta^griytipor 

funtmorbo  iam  inclinante  ?oo.c 

Geftationis  In  alto  mari  fadteefFcftus. 

501. f 
Gymnafia  nullus  antlquornra  fctiptora 

fufficicntcrtra<f}auit  7.a 

Gymnaliaqm  nam  (uerint  I7.b 

Gymnafiaquate,  &aquibusprimum  fint 

inuenta  ibtdem  c 

Gymnafiadlcbusfeftiursmagrsfrequenta- 

taetant,&quare  17. a 

Gymnaflir  cur  antlqul  Tlberiproplnquu 

cfFccerint  4<.f 

Gymnafticaquidfit,  &  quotuplex  Ct8.e 

ioi.e 
Gymnaftica  ad  medlcum  pertinet         8  f 
Gymnallicaad  fanitatemmultabona,  ic 

commodaaflert  ibidem 

Gymnafticaqijo.i  P^dottibicadifFeraty.b 
Gymnafticavndefit  dida  16. d 

Gymnaftlcaarsapud  grijcosfolumin  vfu 

fuIt,i&quo  temporcad  Romanosaccef 

(it  i«.ef 

Gyranaflrlca  proprios  habuit  authores  , 

quorum  opcra  fuicillultrata  59.C 

Gymoafiarchusquid  nameflct  6o.d 

Gymnaftic^artisefltdus  66.de 

Gymnallica:bellicxfinis  66. e 

Gymnallica  vitiofa  quxfit  16.  e  66.  d   a 

Galeno  vituperata  69. b 

Gymnattica  mcdica  faltatlones  non  re- 

fpuit  8).b 

Gymnaftica:duofuntgenera,  &qux  Sz.d 

170.  f 
Gymnafticam  & medicinaconttarias efle 
cuxdixetitHipp.  .i.£ 


E    X 

Gymnaftlcs  pirclpairterclrca  fanltatrsco' 

feruationcm.confrquentervcrocirca  fa 

nirariscnrationcm  verfarur  iM.c 

Gymnaftesqulnacflet  &elus  oni-s  fi.b. 
Gladiatoresapod  Romanosquienent ,  &" 

eorumabfiirdimorcs  i^i.ef 

Gladiatoresdiuerfiabathlctis.  70. f" 

Gladiatores  vfq;  admoitem  intrepIJepu- 

gnabant  r^; a 

Gladiatores  hordearij  vocabantur,&  qi:a- 

re  ibidcm 

Gladiatores  fangulnem  ex  vuineribus  ad- 

uerfarii  bibebat&quare  .   ibid.  nrbc 
Gladiatores  poltpugnam  clnerem  pro  rrc 

dellaporabant  ibfd.- 

Gladiatorii  deteftatfo  ei  D.Cypriarro'  il-i. 
Gladiatorum  certaminahominescum  vo 

luptateinruebantuT  ibid.c- 

Gladiatores  culus  ordluis  ex  hominibus 

fuerint  ibidem  e 

Gladiatotes  Lentnlus  alcbat  Capu.T.ib:d. 
Gladiatorexlmiusfuit  Com.Imp.  14+  J 
Gladiatorum  munvrs  exerccbant  Impera- 

toresadbellum  profedurl  Ibidcm 

Glacus  caryftius  pirgillator  eicetlcntilsi- 

raus  loS.  e  144  f 

Gracilesqulete  vtldcbent  iij.b 

Gulielmus  Choulus  deantlquotumcxer- 

citauonibus  fcripfit  19. a. 

Gulielmns  Choulus  errault  eilftimans  di- 

fcum  cfTepilam  rotunda  in  medio  per- 

foratam  it^.d.r^j.b 

Gordianns  'unfoi  Imp.  Thcrmas  ^ftluas- 

fecit  II 6. £ 

H 

HAblrus  corporls  in  excrcltationem. 
confiderandus  iij  ar 

Hadrianus  Imp.Iauabat^vbi&plcbs.j^.f. 
Hadrianuslmp.  cursu  Nemiacis  &Ifth- 

micls  certiminibus  reftituit  1 1 ;  .c 

Had.Imp.legefanciuit,  vtmilitesiamca- 

fcambulanim  educetentur  115  c 

Hakeres  quale  inftrumentum  fuerlt  ,cr 

Oribafii  fententia  11«.  e.  elusvtilitas^ 

&damnum  tjt.d&infra 

Halrcrelocopurgationis  &  phlcboromij 

fierlallquadopot.figd  impedlat.  156. e 
Haltereantiquoru  etfi  nos  caremus ,  loco 

tamen  rpftus  alljs  inftrumentis  vtl  poflu 

mus,&  ijdcm  efFctftus  fequcmut.  ibid.. 
Haltetiltatumimagines  117- 

H?morrhoidasfaltusprouocat        i5  5-b. 
HarpocrailibertoClaudius  Imp.  concef^ 

fit,vtp«Tibem  lcdicavchctctur  174. f 

Uclio- 


1    N 

Heliogabaluslmp.quibas  pifciais  lauaba 

cuc  ]9.c 

Heliof;abalus  Imp.  bainea  vicis  ac  mulie- 

tibuspcomifcuaexftruxit  50. d 

Heliogabalut  Imp.  ledos  acgenteos  ha- 

buit  )8.d 

Hcliogabalns  Impecat.curcibus  animalia 

cnonftcuora,&  aliquando  fccminas  nu- 

das  iuDxic  171. b 

Heliogabalus  Impec.  Naumachias  in  eu- 

tipisTinoplenisexhibuit  iSo.e 

Hcpatica  affcdlio  qufdam  in  Melonijsap 

pacuit,qu;  micos  ef]r(^us  paticbat,ea  la 

borantibus  ;  a 

Heccules  inuezic  moccm  tegendi  pudcn- 

dain  cectaminibus  7«.c 

Hecmeum  quislocusfuctit  18. f 

Hccuialaborantesrefli  (larcTitent  ifij.b 
Hcrni2<]Uomodogencretut  ibidem 

Hetodicus  Sclymbiianus  poft   Acfcula- 

pium  attcm  mcdicam  multum  auxit  & 

illuftrauit  1  d 

Hydropifim  luifla  ,  vel  pal^ftraOriNafius 

curabat.14  j.  a  Cccli.Aute.vocifcratio- 

nc  '  181  c 

Hjdropici  continuis  ezetcitatiunibus  cx 

ftntcntia  Theodoti  Prifcianicuraripof 

funi.i^S.d  itcmqicutfii.ijo.  c.&  voci' 

fctatione.Ca^l.autho.  181. c 

Hydcopicis  vociferatio  ptodcft  181.C 

Hjdtopicos  geftationc  Actius  curabat . 

198.6 
HydropiciTral.  fcntcntia  lcftica  vti  pof- 

funt,&quadecaufa  19^  a 

Hydropicis  maritima  natatio^dcft  104. d 
Hycmcminus, ;ftate  plu»  excrccri dcbcre 

quidamiudicauecunCi&quadecaufa. 

i.i.b.c 
Hippoc.duas  medicin;  pactescucatiuam, 

&pt^fccuatiuaad  fummu  perfecit    j.a 
Hippoc.^temporcbjlneapublicaautpciua 

tararacrant^dificata  )8.c 

Hipp.prqceptum  dcfanitatetuenda  74.6 
Hipp.voljic  oia  ficri  ix  r-.ya^ajiic  |i  <4.d 
H ippoc. fen  tcn tia  dc  ho minc comeden  te, 

&  nonlaborantc  191. f 

Hipp  p.itria  tsrapcrarafuit  116.C 

Hippo  iudicat ,  folis  tadioscapitibushu- 

manis  magnasnoxas  afJcrre        if«  c 
Hipp.  Hcrodici  Sclymbriani  difcipulus 

auem  medicamilluftrauic         t.d.^.d 
Hippolytus  vcnatione  vtcbatuc,  vtvirgi- 

nitateracoufctuarct  jo/.b 

Hypocauftu&lacooicundidcfueiut  ^i.f 


D     E    5C 

Hypocauftum  balneo  feruiebac         ^j.b 
Hifttioncs  Yocis  ezercitationi  operam  da- 

banc  157.2 

Hiftciones  infibulabaatuc.&quare  if  7.C 
Homeri  tempotc  Gymnaftica  atspciaci- 

piumquoddamhabuit  tj  c 

Homines  nafci  propcnfos  admuficam|& 

Gymnafticaquocognofcif    i).c.8o.4 
HoTescuiufcunqi  ^tatis  illas  czercitatio- 

nesvicatedebent,a  quibus  Ifdunf  iii.b 
Homines  cur  aliqui  fcdendo  macccfcunc 

aliquipinguefcunt  114  e.f 

Homines  cxcremcntofi  &  calida  tempctic 

ptxditi  fedcndo  pinguefcunt      ibidem 
Hominescxcrenicncofi&fri^id<i  tempetie 

pr^diiifcdcndo  macrelcunt        ibidem 
Homines  ,  quiantccibos!,  &  ordinatcfe 

cxercet,noniDdigetitaexquifitavidlu$ 

tationc,vtilli,quinon  fcezerccr  115.» 
Homincsignati ,  du  lcgercincipiunt,cut 

fbmnocapiantut  186. d 

HoIescxcclIcntes,dumIegunt,  fomnono 

capiuntur,&quadecaufa  ibidem 

Homocomcdens|,  &  nonlaborans  fanus 

viuercnon  potcft  191. f  114. d 

Hota,quafanihomincscibumfumeredc 

bcnt,qu^nam  fit  iit.O 

Hot^diciRom^quomodOjauthoteMat- 

tiali ,  difpenfateniur .  &  quomodoau- 

thote  Hotatio.  ii^.f&inft*- 

Hotarum  cofideratio  ab  antiijuis,  Gal.au 

thorequomodoficrec  11.5. c 

Hordeum  militibus,  quiparumprofecif^ 

fcnt,pro  frumentodabatiir  ii.c 

Hum'dum  naturale  a  fuperfluiratibus  tur- 

b3tur,&  inficicut  194. d 

Humorcsctudos  inftoraachoaggregatos 

faltatiod.fsipat  140. d 

I 

IAcobus  ob  neiuum  latum  intet  lucSati 
dumlijrum.inpoftctum  abefu  ncruo- 

tumabftinuit  145' 

lacuIationisfpecicsduasftcitPIato  119.C 
laculationis  inftrumcntoruinuetor  1  ji.b 
laculoruminuentorqiiisfuetit.  ibid. 
lanitotesiii  gymnafiisquidagerent  (4  d 
lanusCotnariusPla:oncla[inufccit  117  b 
Idcrici  oesfaporesamarosiiidicant  161  f 
lecotolos  natatio  matitima  iuuat  jo^e  • 
Iniiiationisfpcciesfccundum  Arift.  9<.e 
Iropuberes  fingulari  cerramine  ccrtabaut. 

144. e 
Id  autumnofhotavcfpcrtina  cibus  fumi ' 

debct,&quadccaula  114. e 

ia 


I     N     D     E    X 


Inbalneis-xdificahdist^uintarueriipriua 

torum  hominum  diligentia  )S,f 

Incubonemulci  Romzaliqnpiere,  i$6.e 
Ingymnafia  vatia  hominbmgenccacon- 

ueniebant  i^.b.i^.a 

la  hycme  hora  verpcnina  cibusfumide- 

bei,&c|uadecaura.  xt^  e 

la  motbisintcrmitientib'  motiones  aliqrt 

funcvcilcsex  Hip.&  Ariit.  fnia.  io6.e 
Infanicntibusin  motbidecltnationc  mu- 

licuscantusfubueuic  i8).c 

Infolationeantiquiroultismodis  vteban- 

tur  lyi.b 

Intennperantia  multa  morborumgencia 

hominibusartulit  i.b.^.d 

Intc.Tipcrieseitduplcr  104  f 

In  verc  hoia  meridianacibus  fumi  dcbet, 

&quadccaula  114  e 

loanesquomodorecumberetfuprapedlus 

Domini  _   54.6 

loannes  Baptifla  Rhamnufius  54. c 

loanncs  Vincencir.sPinellusIaud.  19. c 
Iracorpus  fanuin  conferuat  ya 

Ifchiadicos  curfus  libtrat  150. f 

IlUimici  liidi  in  ifthmoacrcbantur.  i  5  .b 
ludficur  i  nciuorfl  efuabUinetet.  i4^.b 
lulian  us  q  uidara  fan^uincmicuomes  q  uo 

modootaculomonlhantcfucrit  lanut 

fadus  } .  b 

lulianilmperat.priuilcgiummedidscon- 

ceflum  j.c&infra 

IuuenesoTbusfercmotib'funtapti.  11  i.f 
luuenes,  fi  plus  confucto  laborent.con- 

«uKionibusfortibusmagisquam  fenes 

tentantur  iii.f 

L 

LAbornimiuspallorcmindacit&qua 
decaufa  74. f 

Labor  ex  Erafillrati  fentcntia  e(t  narura: 

noltrx  iaimicus ,  &  iucunditatem  a  fa> 

nis  aufert  t^t.c 

Laboribus  inafluctos  aliquando  cxercere 

dcbcmuSi&quadecaufa.  i99.a.x;o.d 
Laborcs  moderati  quibus  nam  corporib* 

couucniant  iij.b 

Labores  vehementcs  quibus  nam  corpo- 

cibusconueniant  ibidcm 

Laccdcmonii  venaiionefcexercebat.  187. c 
Lacedimonasdamoat  .^rilloi.quod  pue- 

ros  nimiislaboiibusaffliqcbant.  iiS.f 
Lacedxmonum  lcz  eiat ,  ne  in  balnca  pix 

infcrretur  ^^.d 

Laconicum  &  tepidatium  non  funtidcm 

afud  Yitruuiiim.  41. b 


Laconicum  &  hypo  cauflum  non  idem 

fuerunc  41,  f 

Lambinus  fallitur  ;4.(1 

Langufdisvociferatiofuccurrit  181  c 
Lartitudo  qua  latione  atticulorummor- 

bolaboranilbusobfit  161  d 

Ledi  apud  autiquos  vatij  etant  58  .b 

Lectus  fulcra  mobba  habens  quid  fit, 

lyS.e.  301  b 
Lefkis  penfilibus  pro  aegrorum  excrcitijs 

antiqui  medici  vtebaniur.  ij6.  d.  quid 

eflent.&quomodofierent  jco  f 

Ledis  pen filibus ,  Cclfo authorc , q uando 

vtidebcmus  ibidem 

Ledtispenniibusgeftatiofaifla  tam  anteci 

bum.qudm  a  cibo  prodeft  ibidem 

Ledticaquareeftinuenia  lyj.b.  tys.a.  & 

quot  numetofcruieaportarcQt.  i7j.c. 

&infra.  elusvfus.  i98.f&i99.b 

Lcdlica  pcr  vrbem  geftarl  libertis  etatve- 

titum  '74.f 

Ledlicanoftra  cui  antiquoramfellzcor- 

refpondeac  175-» 

Lcftlca  in  languetibus  antiqui  medici  vte. 

bantur  175.^199.^ 

Leiaicaafelladiffcr.cbac  175  c.  &  199. b 
Led:ica  multivi'apudantiquo$fuit.i98.e 
Le(flica,inea(edctes,g  na  vtipoflint.  199  b 
Lectuli  penfilis  agicacio  quandiu  fieridc- 

beat  i77.b 

Lectionis  fpccics  ,&  carnm  adfanitatem 

vfus  185.8 

Ledioquomodofieridebeat  zBj.c 

Ledione  rcmina  poft  ciborum  fumptio- 

ncm  vtipoflumus  ibid.&infia 

Len:i  laboics  quibufnam  corpoiibusc5- 

ueniant  115. b 

Lethargica  febte  laboiantes  inledlicade- 

cumbentes  vchcbantur  199.» 

Leucophlegmatia   corpus  locum  dctur- 

pat  107. b 

Libcrati  a  morbo,  quld  fibi  auxilio  fue- 

rit,tabcllulisnotabant,actcmplo  Apol. 

linis  dicabant  i.d 

LibaiijinGymnafijslibavcdcbant.  «4.C 
Libcnis  crat  interdiitum  quo  minusper 

vrbcm  lcdica  vehcrcntur  i"4.f 

Libcr  de  infijmnijseft  Hippocrari  adfcri- 

ptus.&quaronehoccognouaf.   iSj  .e 

Lyca:um  Ariftotelis  '8.c 

Lycurgus  decrcto  vetuit.nc  q  uis  manib'in 

altum  fublatiseietcitarctur  149  c 

LycurgusiufTit  virginucorporaluftationi 

bus,curlib',&hra6ialijscxerceri.i4<.a 

Lictiofos, 


I    N     D 

l5eno(bs,natatiomaritimai'uaat     jc^  e 
Loca  ad  Scprcntriont  &:Or!fnicfpedatia 

fiintfalubriotaijs  ,  q  ad  Mctidic&Oc- 

cafumfpc(flant,&(]ua  dccaibi.&  ii«.c 
Loca  prope  paludcs,&  llajTDa,&  huiufmo 

dialia  (ijnt  mala  iiS.f 

Loca  prope  mare  ad  Meridiem  ,  vel  Occi- 

dcntcm  fpcdantla  funt  mala  ibidcm 
Lociadeicrccndum  apti  funt  trescondi- 

tiones.&cju^  ibidem&ii«.f 

Locorum  vjs  quantumpofsit  115. c 

Locus.vbi  vociseiercitatiolicbat,qualiscf 

fct  i5«c 

Locus,in  quo  exerccri  deb<:t  hoTes,  hyeme 

caliduSjXlbtefrigidus  cncdebet  i  j.b 
LocusconfularisiuTricIinioquis  54. c 
Locutio  elldcbiliseiercitatlo,  quibuscon 

ueniat,ej*  vtilitas,&  nocumeta  iSS.e.f 
Longaabulatiohumiditatesexiccat  i£i  e 
Longus  funis  quid  fit  Coelio  Aurcliano 

iSj.a.tyS.f 
Lotionescorpusfanumconfcruant       j.z 
Lucius(^d3  lateris  doloreliborans,  qQo 

oraculomonctefuerit  illoliberatus  j.a 
Ludiocsantiquoru  curfintiullituti  10. f 
Ludorum  cxctcitatotibus  quis  honorda-> 

ictuc  ii.b 

Ludi'icuritcrathlctIcasexercitationesenu 

merauetichuius  operisauthoc  SS.d 
Ludi  Bacchodicati  iixixiididi  iii.a 
Ludi  lEatutiniqui  cflcm,&  quimagnifi^. 

c.&65.a 
Ludoru  viiSoies  quo  honorarentun^.b.c 
Luft.x-  pixic(3us,&  ciusonus  <o  f 

Ludahucstreshabuit         105  .a.quatuor 

modisficripotell  144. c.f 

Ludlatoria;aitisau(Sores,quifuerint  loj. 

a.iit  .c 
Lu(flam  Gal.  artis  gymnaftic^minimam 

panccflciudicauit.   o:.f.  clusapud  an- 

tiquos  magnus  viiis  fuit  2.44  'i 

Lu^am  nollro  temporc  cxtrccnt  rultici, 

quomodo  apud  autiquosachler;excr- 

ccbant  i44.e 

Lu(ftavchcmenter,  &corporccre(Sofa(fla 

quidcorpociprarllet  ^44-^ 

Lu^ta  habctibus  crura  debilia  nocec  14  5  C 

Luilaquarationepc(flo(inocct         i4VC 

Lu(3a  rcmille faifla  qd  cocpori  pllec  144. f 

Luclafuperpauimeiuo  fadaquamcorpo 

.  li  vtilitatom  sfterat  146. a 

Lu:ta  in  pulucre  fa(fucarnispleaitudine 

:  remoucc  i46.d 

LttAaezlcatcncia  Galcn.  eflpcrqcxgua 

G}mC2ftica. 


E    X 

parsGymnaftrcJcroedlc?  n6S.i^S.k 
Lu(flatorquifit  ex  Ariftotelislnla  70. d 
Ludatotes  quid  na  agcrcnt.antequam  lu- 

flatcntuc  loi.c 

Lu<flaioresvocabantur  veiiathletjfccun- 

dumGalenum  108. f 

Lu(flatorum  imago  lo^  a 

Lugencibus,v3rlus furrao fuccurrit  iSj.b 
Lumbis  mr.IcafFi.(flisluiflanocct  14 5. c 
Lumbos  difcus  cotroborat  ij  7.c 

M 

MAchaon  vcnationc  nimmopcredc- 
lcftab.Ttur  185. c 

Magni  lopeij  poIlactati-hoTcstotocorpo 

reacfingulisdieb'  lauari  ca-peiut  (o.e 
Manuumgcfticul.itio  adfanitatemcGfcr- 

uandamconducit  ico.f 

Manucodiata  auiscaienspfdibusfcmpcr 

in  aercpermanet,  necin  tetcanifimor- 

luacadic  i57.b 

Manniigcfliculaciohijorcsatccnuat  i^o.d 
Marcus  Aurelius  Afclcpiadcs.&eiuslaus. 

«o.e.f 
M.  Autdius  Antoni.  Impcr.  balncaviro- 

rum.acmulierum  feparauic  jo.d 

Marcus  Antoninus  Impcr.  valetudinij  ftu 

diofifsimus  quid  antecibi  fumptionera 

ageret&  quahora  cihu  fumerct  m.c.f 
Marcus  Tul.  flomacholaboransexctcita- 

tionibus  oppottunisconualuit  190. c 
Marciafonshauftueratiucudifsima  (o  f 
Marc  eft  ex  estrinlccus  corporiaccidenti- 

bus  6.( 

Mareinfignemfalubritatemquarcefficiat 

179  b.  101. d 
Maria  Magdalena  quomodo-ftarctrctro 

pcdcsChrifticccnantis         "  5^.f 

Marina  aqua  maior?  pondcra,  qudm  dul- 

cisfi!ftinet,&qua  decaufa  iS^.f 

Marius  vacicibuslaborabat,&quade  cau 

fa  169.C 

Marfilij )  icinierrorin  Platonistranslatio- 

ne  )8d.&ii7.b 

Wartiallsexercitiadum  rurimorarcf!io;  c 
Materia,qua 'auabant^^jqufnameflet  j9.a 
Mecccnas  Mcfsius  trienoio  filuit,&  qua  de 

caufa  186. f 

Mcd;-afectipdum  Diog,nsm  fapicDsfuit, 

non  venehca,&quomodo  S.c 

Mfdicinx  quando  opus  non  erat  i.b 

Mediciiia;  rartes,  ciiiii  fint  diuerfafjdinetfa 

etij.j;.  ncminafortiti;  func  5.b 

V  cd:cu>  quomodo  corpus  humatium  con 

lidcrcc  ii.e 

X  Mcd;cus 


1    N    D     E    X 


McdiCBS  eft  artifcx  ics  fcnfatastradlans 

111. H 
Mcdicamentaquofdamiuuantjquofdam 

Ixdiint  i9<.e 

McdiaUiniiubalncIsgdfacerct  >o  c.6j  a 
Mclandiclicos  ludla  Thec.-^otus  Prifcia- 

nusciiiabat  i-^^  a 

Mtlancholici,  dum  Icgereincipiunt  ,  cur 

ibmnocTpiantur  iSfi.d 

MclancholiamTiicodorus  Ptifcianus,  & 

Arct^iis  cjcdaiionecurabant  ijC.f 

McUhiot  Guilandinus  Laud.  i9.c 

Mcmbra  cotpoiispcr  cxercitationercbur 

&  firmitatem  accjuirunt     191. e  i94.d 
Mcnf^  apud  antiquos  piopebalncuetant 

fita:,&  quaratione  56. d 

Menf;  &  ledi  fimuljapudantiquospara- 

bantur  56. f 

Mcnltrua  fanitatem  corrumpunt  48. f 
Menfliuafaltuseuocat.  i^f.f&dcambu 

latio  ifio.fiSj.a 

Mcntai;ra<Egriludo  Plinijartate  nobisin- 

notuit  4.f 

Mcflotes  qua  decaufaa  viduinordinato 

&  prauo  non  Ixdauiur  119. b 

Methodi  vniuerfalescx  Gal.  fententia  nifi 

particularibusfpeculationibusiungan- 

turparumiuuant  189  b 

Miliiatisdifciplin;'cupidigymnaflaingre 

dicbantur  16. e 

MiloCtotoniata  vitrobuftifllmus  .  6-j.» 

quantumcomcdcret .  yj.b.quorobur 

oflenderet  158.^.150.^.177.0 

Meci£nas  piimusnatatotiacalidaruaqua 

tum  in  vibeconftruxit  184.6 

Modeiati  iabores  quibus  nam  corporibus 

conueniant  11 5.  b 

Morbiquo  temporenon  vlgcbant  i.a 
Morborum  tna  funtgt'nera,&  qua:  104  c 
Moibusinintcmpcne,  &cius  fpecicsibid. 
Motbus  inmala  pattium  fotmationequi 

fit.&quomodofiat  104  f 

Motus  iniempeftiuus  coocodlioncm  ccr- 

tumpit  19)3 

Motus  omnis  moderatus  cundliscorpori- 

busconucnit  iii.f 

Motus  Intcrcilus  mitKircm  laflitudincm 

mcmbrisafTctti&quadc  caufa     1J7.C 
Mortui  ing^moafijS  apud  antiquosfcpe- 

licbantur  iX.f 

Mulitrcspoff  Hip.  ^tate  podagra  proptet 

malam  vic^us  lationcm  laboratc  cape- 

runt  4  c 

Mu:i;.rcs  npud  itiquot  ab accubcbat  5  j .  c 


Mulietes'cum  vitis  quo  temporeaceum« 

betecccpeiunt  ibidem 

M  ulieres  modo  a  viris  diuerfo  accumbcbat 

54. d 
Mulietesfrcquentifrime-faliationidabant 

opcram  101. b 

Mulicics  lacena:quofaItu  vterctur  &  97. 

c.iiS  e 
Mulicrcs  qu^nam  vitam  magis|fanam& 

minusmolcftam  dcgunt  115. b 

Mulicrtsquarnamfaciliterpaiiunt      ibi. 
Muliercm  prxgnantcm  I^dit  faltatio  140. 
c.iud 
Mulietibus  prargnantibus  picaobfefsisvo 

cifcratio  prodtft  18 1  .c 

Mulicribus  parturicptlbus  vociferato  pro 

dfftex  Alexandrifenicntia  18  i  .c 

Muficam  Plato  Gymnafticj  concraria  ef- 

fedicic  l£o  d 

^        N 

NAtatione  curfui  copacat  ArlC    1  Sj.b 
Natatio  fempcr  ia  honoce  apud  re- 

teresfuit  i6i.e.;c\].b 

Natationislocusquid  lic  i8j.e.&i84.f. 

eiusfpecies  }0| 

Natatio  q  uibufda  xgritudinlbus  ex  Aotyl- 

lifnia,&Gale.conuenit    18).  a.  184.?. 
Nataturi  quid  agere  dcbent ,  antequa  na- 

tenc  18). b 

NatatioitcrexercitationcsDumeraf  18). a 
Natationemcuranuquiaddifccrentibide 

I  Sj.a.joj.b 
Natatioifluuiofadlafomnulducit  joj.C 
Natationcm  inaquis  fponienafcentibus 

fadam  Antyllusimptobat  joj.c 

Natatio  perniciofiffima  qua:  fit  jo^.d 
Nataiio  fubDiofadaquidopcret'  504.  e 
Natatio  facilius  in  mariquamin  fluuijs 

fit  Arift.auihorc  ibidem 

Natatiocalidaindurataemollit.&frigefa- 

<fla  calcfacit  &  cius  nocumenta       J04.f 
Natatio  frigida  calorcm  natutalc  validu 

cfficit.&concodioncm  adiuuac  ibidcm 
Natatloneftequcnti ,  fiquisvtatur.ncrui 

Ia:duntur  )°5'A 

Natura:  calidz  fecundum  Hip.  quiefccte 

debcnc  I96.f 

Naturar  hominum  adeo  diucrfa:  func ,  Tt 

ncmoaheriprorfus  fii  fimilis         I9<.c 
Natuia  coiporibus  nofttis  mcatus  muIto« 

curdedcrit  191. e 

Naturiscalidisquics  conuenic  io£.f 

Nauigatio  an  fitcxcrcitatio  78. f 

Nauigacioquibusmoibis  autore  Auicen. 

pco&c 


r  N 

profit  JOl.f.179.  b 

Nauif;ationIs'moduS  valetudinarijs  coue- 

nicnsquiHtcx  Herodoti  fcntciia  179.C 
Nauigationis  (pecics funt  mult; ,  & qux . 

&179  C.JOI.C 

Nauigatiopcrflumenfaiflaminuspertur- 

bat,  quamqux  permarc,  &quarcqui- 

bufdam  morbisconucniat  180. d 

Nauigatio  intcrcxcrciiationcsab  Antyllo 

numeratur  I79.a 

Nauigatiocorpusmouctj&pcrturbatibi. 

&:quare  ttio.d 

Nauigationequinam  vtantur         ibidcm 
Nauigantcsfunt  magiscolorati  iis,quiia 

paluJibusdegunt,&quadecaufa  i8i.e 
Nauigatione  finus  fa^us  clt  Anneus  Gal 

iiofanguincmexpuens  i^jb&ioi.e 
NaumachiaccuraPop.  Ro.  Hntinltiiuix. 

iSo.c 
Nemci  ludiapud  Cleonasagcbantur  i  j.b 
Nephtctici  Tral.  (cnteotia  lcdtcavtipof- 

funt,&  quadecaufa  199  a 

Ncphricicis  nauigaiio  maritimaprodclt . 

joj.a 
Ncro  Imp.  gymnafia  quandoq;  ingredic- 

batur,vtathlctasccrtantes  videret  iS.e 
Ncro  Imp.muficu  ccitamcinftituit  1 58.6 
Ncro  Impe.  inlcdicacum  matrequando- 

quevchebatur  199. c 

Nerolamina  pc(Sori  impodtafubeacan- 

ticaexclamabat  1^0. d 

Nicomachus  fmyrnafus  valdecrafrusqua 

viaab  Aefcnlapio  litcuratusanimiail- 

lacrafsiiie  107. c 

Numa  (ecundum  PIutar.ToIuitadoiaiio- 

nes  fcdendofieri  ij?.b 

Numerusexprimitrcrunmilitudines.jfi.d 
O 

OCuIi  lachrymantes  IxduDCUt  falca- 
tione  140  e 

Oculilippietcs ,  &  lacbtymofi  a  quanium- 

uis  mmimo  motu  l^duntur,quicte  vero 

rccreantur  i4).a.b 

Oculorum  circiiuolutiones  vertigines  pa- 

tiunt  141  d 

Oftauius  Paotagathusvir  dodifsimus  Vi 

cruui)  contezcum  de  pal^ltra  emcnda- 

uit  I9.c.&infra 

Oleuraeft  ex  extiinftcus  corporiacciden- 

tibus  «.f 

OlympiciludiPifis  agebantur  ij.b 

Onera  porcaaccs,fi  cancent,minus  laboiac 

tSj.b 
Onuphiius  Panuiau3  Vetoaenlis  deludis 


D     E    X 

diligentilsimefcrrpfit  u.b 

Ophthalmia:luctanocct  14«. c 

Ophthalmiagrauilaborantes  Gal.  Tral. 

&  Aeiiusgcltationecurabant  198. d 
Orchcflicatciiia  faltatori?  fpecics  in  plu- 

rcsparicsdiuiditur  Si.f.i^o.d 

Orthopno.'cos  vocifcratio  iuuac  18 1  .c 
Orphcus  vtDeusab  Alcxao.  Se.colebatut 

iSt.d 
Os  claufumcoiinerefitimextinguit.  18  tf.f 
Olccllx  Kj.b 

Otiiicorporishablcumdclhuit  191.  f  197. c 
Otiumpcrniciofum  c{l&  quadcc.iufa 

199.C.&  infra 

P 

PAIiflra  Mercurij  filia  pudendos  Ioco« 
obtegeiidi  cofuetudinem  inttr  mulie- 
rcs,queexercebantur,inueoit         76. c 
PaliltraquidCt  17. c 

Pal^ffrx  defcriptio  fecundum  Vlttuuiu, 
acciuspartes  10. e  f 

Palxfh^nomequidfignificet.  jj.a.iei  d. 

Palxltra  multas  fubfc  habuic  fpecies  101. d 
Palxlliqnomen  vndcfitdiduioi.f.&I^Va 
Pal^flra  (lomachu  frigidismorbis  opprrf^ 

fiimliberat.C;I.Aurelianoauchore2.45 

a.t48.c 
Palcahordeaccaquida  vrin^difficulcacela 

boransper  mulcum  ccmpus,minxic4.f 
Panachcnaicumquislocusfucric  18. f 
Pancraciaftesquisficex  Ariflo  fnTa  70  d 
Pacraciijduplexcrat  105.^.109.^.^.144  f 
Panctatialtes  vocabantur  veri  aihleta  fe- 

cundumGal.  io8.f 

Pancratio  Gal.  plurimosfanicacirefliculc 

iio.d.t^g.d 
Pancratij  volutatorij  Imago  106 

Paralyticis  naiatio  in  aquis  fpote  nafccnci 

bus  facla  C?l.  Aurel.  auchore  prodefl ,  & 

eciamin  marinisaquis  30J  c 

Parcibusinfcrnis  abalimenco  nuicimentu 

noncapientibusdeambulatiolada  cal- 

cibusincumbendoprodeft  i<j.a 

Paru?  pilxluroresquofehaberent  85  c 
FauIIusManutiusvirdodifsimus,  &elo- 

quentifsimus  178  d 

PaullusRhanufiusviropt.&do(5li(s.  54. b 
PauUo  Rhanufio  multu.dcbctlludioliob 

accubeniiformam  mondraia  in  mai- 

moreantiquilsimo  54. c 

Pauli  Acginetx  fcncentiadecoitu  opponi 

turGal.&  Accio  1J7  a 

Pcftoiisdolorediuturnolaborancibus  vo- 

X    ij        cifeiacio 


I    N    D 

clferatio  fubutnit  iSr.c 

Peifl.M!s„ft'.d.onibus  curandis  geftatione 

ActiLisvtebatuc  198.6 

Pedes  Hebiics  &  malc  tutos  faltatio  firmat 

140. e 
Pxdotribafm  Platonemquis  elTet      61. d 
Perillyiia  in  palzdris  quonam  padlo  fie- 

bint  lo.e 

Perlltyli.  interioris  ambitus  cui  curfui  in- 

(eruiret  116. f 

Peritou^iim  debileliabentesfpirituretcn- 

to  la:duntur  180  d 

Perf^vi<ftusrationcm ,  &  cxercitationcm 

dilisentcrproiircbantuc  !9t-a 

Perfislabocescorpoiis  Cyrus  inflituic  an- 

t£ci^>i  rumptionem.Sc^uarc  8d 

Petauriltjvndedicantut  tfij.b 

Petaurumqu.imhabcret  figuram  161  f 
Pctroas  ?gracorpacifrceri  .'udicabaf.oj  b 
Pctru.s  ViCtonusnf?^Mtisorn.imctu.  1 14 
Po.ulenta  tu  cibi  tum  temedi)  caufa^gro 

tisexliibcntur  6.f 

Pheu  inda  q  iiid  &  vnde  dicatur  8  4.  f 

Phccbusdilco  Hyacinthuinterfccit  iifi.e 
Philagrius  medicus  profluuium  feminis 

exercitationepaitium  fuperiorumcura 

bat.147  c.curfu  Antyllus  190. f 

Philandcrinfuis  in  Vitruuiu  cometarijS 

oltcditantiquos  in  ItratiscccnafTe  i  i.a 
Philoftetes  dolorcm,  fagittarum  iaculatio 

nelenibat  158. f 

Philofophi  in  palaEllras  addifputandum 

conueniebanc  lO.e.iS.e 

Plionafcia  ars,&phonafci  magillri  158. d 
Phyficus  quomodo  corpus  humanumco- 

itdetec  n.e 

Phrygcsiuencrijtcurr'qtuorrotarii  171.3 
Phrynicus  ob  faltationisexcellentiam  ab 

Athcnienfibuslmp.  eilelcLlus       100, c 
Phrynon  dui  Athcnienfiumpancratialtes 

fuitcxcellenti&imus  110. d 

Phrenetici  lcdis  penfilibus  iuuatur,  &  qua 

deca'ifa  joi.a 

Phthifii.isvocifcratIoprodc(t  tSi.c 

Pili;  paru^  lufus  in  tres  fpecies  diuidltur . 

84. C.  lOi.C 

Pilf  magnq  lufus  duas  habuir  fpcci;s  8tf.d 
Pilx  inanislufjs  quis  apudantiquos  fue- 

rlt.86.d  &  vtilitas.i^i.f 
Pila:ludoruquatuorapudGrijcosfuerunt 

genera,&qu?  g^.e.i^i.b 

Pil?  Uifus  fccuium  latinos,&  cius  fpecies . 

88.C  141. e 
Pila  robuitis  cotpt>cibus  coaueait      1 1 1.  f 


E    X 

Pil?parusIufusomtie$quIdpr?ftatet?ti- 

litatiscorpoiibus  i^t.b 

Pil?  parue  exercitatiojinter  velocesmotus 

numeratutaGal.&  Paulo  141. b 

Pil?  follisdidatcxercitationisfigura  8? 
Pilijmagnqlufus  vtiliratesqu^-liat.ibldctn 
Pila  trigonalisquxnamcflet  ji.b. 

vtilltas  143-a 

Pil^trigonalisfigura  9J 

Pila  paganica  qua:  nam  effet  94.^  .quibus 

conucniat  14!-C 

Pilamallcusquid  iit  ifi^.a.&i^o.e 

eius  vtiIitas,&nocumenta  190  f 

PiHcrepusin^ymnafijsquiscfret,  &  quid 

agcrct  6j.C 

Pinguesquantomagis«:ercctur,  tatoma- 

g;s  fanl  funt.&quadecaufa  m.a 
PKcatio  nauigijs  faita  eft  naulgationis  fpe 

cies  181. a 

Pifcatoresmaiinicurpilosruffbshabeant. 

181. c 
Pifcinapub.  Romijvbi  namfuerlt      184.6 
Pytha-orasquidam  athlciis  primuscarne 

cxhibuit  ji.{ 

Pythagoras  voluitadorationes  fededofieri, 

i39.b 
Pyrrhichi^-faltationis  imag.i  98 

Pittachus  Mitylcnij'  Phrynone  Arheniefiii 

ducc  &  p.acra[ialtc  excell.vicit,ob  quam 

le  llatuain  Prytaucoeicreclafult  iio.d 
Pyth.ciludi  Delphis  agebantur  15. b 

Pituitofi  vocifcratlonciuuantur  t8i.c 

Platonisfententiadeartegyinnaitica  ii.f 
Platolaudatin  v.dcrep.vt  mulieres  nuda: 

cum  vlris  in  pa'^ltra  irxcrceantur  17.C 
Platofeciidumquofdam  athlctafuit  71. c 
Platofuit  Hip.lcSator  8D.e 

Platolaudauitvt  &  pueri  &  virgines,  & 

mulieres,  &homines  tam  nudocorpoie 

quiim  armatoexciccrentur  ii^.d 

Platolcribcns  llitum  motuicontrariuno 

proilus  veralocutusefl  iiS.d 

Plato  dlclt  naturas  dluinas   cx  motuj& 

quieteconltarc  ibidem 

Plautivcrfusdeantiquorumpueroriimo- 

ribusin  palxflta  i9.b 

Pliniusfcribitathlctasaliquandocoituvti 

Ibiitos  76. d 

Plmiusfecundusxltiuo  tempotepollcibii 

apricabitur  140.C 

PllniusfecunduscxVefuuijmontisconcrc 

macioaeinterijr  ibidcm 

Pllnlj  capitulibtorucaulog'adul:erin'i8. 
Plinius  dixic  Afclcpiadcmiucundiicuran- 


I    N 

•  rffriodutnealuiffe  xoj.e 

Plinii  iuniorlscxcrcitatio^rnerit  xii  d 
Plinius  maior dum  voce  &  (lomacho  labo 

raret,lc<2ionecIaralil)cratiise(l  185.1-1 
WiniusCocciiiuS  vehiculoge(taba<'  ijj.b 
rliniusRomxScila  vtcbatur.jvtiutetcun- 

dumltudijs  vacaret  t99.c 

Pliniusiuniorcorpotisfanitatem  venatio- 

nircfctebat  187.0.107.0 

Podalirius  venationcdeledabatut  185. c 
Podagricifaltumdcbcntfugcte        t{  ^.a 

ihrochum  189.0 

Podagricos  ienes&remida  iuuatdeambu 

Utio,&  vehemenslacdit  t(;i  0 

Podagrici  Tral.  fentccia  lcdfa'ca  vti  poflunt 

&:quadecaufa  199. a 

Pofis  (ecundum  Simonideni  eft  fattatio  lo 

qucns  9J.f 

Pompeij  majjniexerciua  iiS.c 

Pons  naumachiariusquarcCcvocacus(it . 

iSo.f 
PopptaOomitij  Nero.vior,  quidfaceret, 

Ttcatiscandorem  acquirerct  17.« 

Porphyrlus  philofophus  carnij  vfum  car 

prohibuit  195.C 

Porticus  tres  eitta  palxflra  quomodo  di- 

(ponercntut  10. f 

Porticus  erant  partes  gymna(ioram  prin- 

cipalcs,&  quomodo  fe  h  iberen  t  1 8  .e 
Porticus  Pompciauaad  deambutatlonem 

a:dl(icat3  ({^-e 

Porticus  in  vltidario  Vatlcano  qualis  (it. 

ij?.a 
Potabant  veterescornibusboura        5  j.b 
Prardoquidam  in  Pamphiliahomincspe- 

dibus  priuabat  'JJ-e 

PranJium  apiidanriquosqiildedet  5i.f 
Pra(ina.*fadioni  maximacluitatlspars  fa- 

uebat  iCS.e 

Prafini  erant  vna  fadllo  Romana  ibid. 
Pratinaspo-'tacurfitvocat'faltator.  loi.b 
Praiagorasreprehenditur,  quiepileptlcos 

dcambulationibus  plurlmis  ,  &  vche- 

mentibuscurare  niiebatur  t<i.c 

Prtmiacertatoribuscurfuerint  ioftituta. 

M-e.M.a 
Priapifmii plla: magn? lufu  Tralianus cu- 

rabat  i^i.d.atqueitem  haltcre  15«. c 
Prodicus  ^pra  corpora  cxetceri  i udlcabat . 

xo5.b.  ptoptet  quodabHippocraterc- 

prehenditur  t.4j.b 

Prodicus  valetudtaisitudiofiditnus  fuic . 

iio.e 
Pcopnigeijipalxftrayblnaerat  ta  C+j.a 
G/mnaltlca. 


D    E    X 

Propinatlo  laxti  veterem  ritum  ,'in  eo.iui- 

uiofj..Taex  R!iamiiufianolap"de.  5  5.b 
Piouetbiuni  inharenam  delccudcrcvnde 

(itonum  16. d 

Pfou-ibiiim  illuddifcum  ('qiiam  pliilofo- 

phii  aiHire  inaluntjvnl:  (ttortum  18.0 
Prouerbiu  Neq-«siii  (Udiodclichiiii^.a 
Prouerbiiiin  tiaiifireinetam  ti^.b 

Proucrbiumcotracos,  qui  necllteras',  ncc 

nat.irefcicbant  iSi.e 

Ptoucrbiii.imari&icrrafumptum  jot.e 
Pucraquimp'a:b:n$  i6.b 

Pueroniged.uio  in  vlnisnatticfleftqua> 

d.im  .plorum  cxcccltatio  iJ6.d 

Puei  i  polt  Hippoct.  .rtatem  pod.igra  latx) 

raie incepeiunt  proptct  ingluuicm  4.  c 
PucrlfrequcDtiliiineultatlonioperam  da 

bant  toi.b 

Pueri  muficam  PIatonis,&  Atiftot.  fcuten 

tiadebcncaddKcete  i£o.d 

Pueti  a  ploiatu  ct  Ariftot.  fcntrntiaprohi 

bcri  ii-.n  debe.,& qua dc ca . 1 5o.f  188.6 
PueriGal.trinpo.einaijuispucrilesludo» 

exerce!>ant  lij.I» 

Pueri  vfquc  ad  vlgefimum  prlmum  ?tat's 

annum  laborcs  multosindilterenterfcr 

repolTuat  itS.e 

Pueris  petlton^um  aut  fcrotum  fpliitu  rc- 

ceiito  rumpitur  iSo.c 

Puell^funtexPlatonlsftntenuaingymna 

iticabellicaexercenda:  66. ( 

Pnella:  pulcherrlm?  fingulaci  certamlnc 

cettabant  i44.e 

Pulmone  vlcetati,  inculpaci  viuebant  in 

Lybia  ^  i7».c 

Pugil  qul  fitex  Arlftotells  fententla    70.d 
Pugilatus  ante  bellumTroianumfuit  ia 

v(u  10''.  b.  faniiati  patum  cofett  147.» 
Pugilatoiciquomodoccrtabaat  107  c 
Pugilaius  iu  gymnaltica  mcdica  eiiguum 

vfum  habet  108. c 

Pugilcs  vocabat^veti  athlet?  FmGal.  ro8  .f 
Pugilcs,&  athletj aliquaodo  In Deorii  nu 

merumrelaci  7t.* 

Pugilura  imago  loi.b 

Pulueribus  in  multlsercrcicatlonibusan- 

ciqulvtcbantur.&quadecaula  n6.d 
Puluis  vim  habecemplalticamei  Galeat 

fcotentia  i{8.d 

Pugilatus  nocumenta,qua:  fint         t.47.C 
Pugilatus  fuicparuus  Lufus  iagymnatti- 

oaraedica  148. d 

Pugnjnomenplura  fi^nlficat  i^of 

Pugaa ,  de qua  hic audor  agic , -quid e/let 
X     iij         Scquoc 


I    N     D 

&quoterus  fpccies  exOtibaGj  rcncetia 
ibid:in.&:2.7<.a 
Pugna  vmbiatilis  quomodo  liebat.'ibide. 

iO'.C 

Pugnatclorum  quomodofieret  ibid. 

Pugnafingularisquomcdo  tieret  ibidcm 
Pugnas  (ingularcs  exercebani  facetdotes 

in  Pergarro  Gal.  tempore  141  e 

Pugna  adiierfus  palum  quinam  vteientur. 

i4(.c.i7i.a 
Pugna  vmbiatilis  vbi  a  GalenolaHdetur . 

146  e. ly^.b. 
Pugna  armataaDemcainuenta       .•^«.e 
Pugnas  fingularcs  eiiam  Romani  cxcrce- 

bant  i46.d.  ibidcm 

Pugna  fiogiilarisrudibusaimisfaiflaa  Ma 

t:na:istlHnucnta  I4  5.b 

Puluis  in  vndionequid  prarflaiet       |).a 

&n8  d.vndcpoitantur  54. c 

Pyrrhus  Ligorius  antiqtatis  peritifs.    1 9.C 
Pyrthichii  faUationes  quac  fueiint ,  &  a 

quoinucntac  97  c 

a 

QVadrans  erat  raerces  balneaton  da- 
ta  _        47. c 

t^iadiata  corpora  ab  ezetcitationcquo- 
modo  iuuaiitur  iij.a 

Quadtigxinpub.  factis  rxpeceitauctut . 

171. c 
Quartanalaborantes,  Yociferatioiuuat. 

tSi.c 
Quinquertioqui  {icexAtino.  fenteotia. 

yo.d.e. 
Quotidiana  febrclaborantes  in  leftica  dc- 
cumbcaces  vehebantur  i-99-^ 

R 

RAuenna  Strabonisautoiitateaetero 
Cilubrenihabcbat  7S.a 

Razis 'entetiadevenatione   187.  c.  jo«.e 
Rencsd-bileslxditfalcaiio  140. f 

Remediotum  omnium  uatura  eft,  vt  pio- 

fint.&aliquideiiamoHcDdant  1;  i.a 
Renibus  malc  afFedis  lutla  nocet  14  ?  .c 
Reaum  lapilliopiime  faliationeextiudu- 

tur  X40.e  154  f 

Renu  ibccilliiate,velfcruote,vel  vlceteaffe 

di  faltum  vitent.  15  5.a.&  dilcum.i'.?  c 
Renum  irfljmmationc  laboianies  eredi 

f}aiei;oi]  dcbent  1*9  b 

Rhamnunanuslapis.iQuo  fculpta  cft  foi- 

maTiiclinij.antiquinimus  5« 

Rheioies  in  palaftras  ad  difputandu  con- 

ueuicbant  io.e.  iK.c 

J(.csi5acfiQitvatiaaoiaforcic{fuoiioj.a 


E    X 

Rcfoluti  Tral.  fcntentia  ledica  vti  poflant. 

&quadecaufa  199.Z 

Refpiraiio  crcbiacum  ofcitationum  eft  rc- 

medium  i-j^  a 

Rcuactoresin  balneljquiefl;:nt  joe.fij.a 
Rigores  faltatioircet  »40. d 

Rifusquo  h'ar,&quid  cfficiat  l^i.a.ib^.b 
Romani  poltrcmiomniugymnaliaad  Gr^ 

corum  imitationcm  (truxcrunt  i8.f 
Romaniin  balneismulco  grxcis  lafciuio- 

rcs  jg.e 

Romani  fuosmilitcs  &  mari&  tetra  excr- 

cebant  180  f 

Romanotum  mulieres  Varronisteftimo- 

nioiueodem  loco  cii  viiislauabaucur, 

48.f  oppofitioncm.  jj.c 

Ros  vim  habet  colliquatiuam ,  &  idco  bi- 

bitusgracilitaKm  inducic  167.  a 

Rocx  curiuum  Homeci  temporc  ftano  or 

nabaniui  171.3 

Ruffus  tphcfius  Romz  fubTiaianoflo- 

ruit  t45.c 

RuflatieiantvnafadioRomana  i68.e 
S 

SAItancesponderaaliquahabcbant  ,  & 
quoifum  tlS.d 

SalcacoiiaeiercitatioDis  fpecies,  &eiusdi- 

uifio  8i.d 

Saltatoria  faculcas  ia  imlcacione  folo  inocu 

fadaconfiftic  96. { 

Saltacio  lecundum  Simonidem'eftpocfIs 

tacens  96.t.&infra 

Saliaiio  vera  a  muGca  fecundumPlutat- 

chumdcprauataclt  $7.a 

Saltacionisinuencorquisfucric  97.» 

Salcacionumdiucrfa  nomina  rndefintoc 

la  97. e 

Saliaiionisfinis  lco.d 

Saltacioncs  vbi  nam  fierent  loi.b 

Saltacionem  antiqui  in  conuiuljs  czeice- 

bant  101. c 

Saltaiio  qu^rq; antiquorum ordine,t6ne, 

&pioporcioneindigebat  iJ9.b 

Saltaiio  opporcunetada  multasafTerc  vci- 

Iiiates,  eadcm  inoppoicune  adminiftra- 

ca  multadccrimcta  homini  pltac  139.  c 
Saltus  vciliias,  qu^  fit,  Vegeti;  fentcntia  . 

1 17  c.  i<j.c.&infra. 
Saltus  jppricdidus  duplici  modo  fic  iiS.f. 

&tiuscffLdus  1J4C154.C 

Salcusmulca;funcfpecies  15  4. e 

Salcus  in  alcum  fadus  Izdic  pedus ,  &  co- 

xasiuuac  ^M  ^ 

Saltushumocesrupctfltioseuacuat,&loco 

puiga- 


I     N     D     E    X 


purjationis  acphlehotomiae,  Gal.  au- 

thorcfieii  ^ot ,  fi qui J  (it ,  tjuod  ipfam 

impcHiat  ibidem 

Saltiis  fa>^us,  manibiis  alic|Uopo(lcreplc- 

nis,iid  Jiftcratafaltu  alitcr  faClo   155  b 
Salfugo  cll  ei  ciciiulccus  corpori  accidcn 

tibus  6.f 

Sanguinis  miltionem  Erafiftratus  e  medi- 

cinaaufcicbat  i9'.b 

San^uinis  midu  autfluiQquemlibei  pa- 

licntibuslaliusobeft .  15  S-  &dcambu- 

latio  x^o.f 

Sanguinis  reie<flio  fpiritu  retentononcu- 

tacur,&(]uadecau(a  t8o  d 

Sanitas  in  humorum  xqualitateconfeiua 

tur  191  f 

Sanitaseifdem  remedljs  5:ami(l"arcciipe- 

ratur,&pra'(cnsconfcruatuc.  Eiah.fcn- 

centia.iji.c.huiusfalfitas  191. c 

Sanicaci  voluptaseltconiun(fla  18). b 

Sanitas  cum  aliqua  moldtia  permancre 

potelt  ibidcm 

Sanitas  iamoderatocalorenacutali  &  co 

menfuiarobumidocoaferuatur  191.C, 

194. d 
Sanitasquotraodisconfidetctut       105. a 
Sanicas  med  camentis  opporcuneadhibi- 
tistecuperat.it  191.C 

Sanihomincsdmedicamentisniulcumla: 
duntur  ibidem 

Saaushomonullis  legibusfeobligaredc- 
bct  61.C 

Satytialimludta,  Theodorl  Prifcianiau- 
thoiitate,fanat  i4f.a 

ScabioOs ,  quade  caulamotusvchcmcns 
conucnu  108. f 

Scabiolisaatatiomariiimaprodeft  ^o^.d 
Sccltyrhisargcitudo  Plinij  artate  femanife- 
Itauit  4.f 

Schola  medicorum  vbi  fuetit ,  &  quld  ibi 
ticrct  15.C 

Scimpodium  quidlit  i77.c.&;oi.a 

Scythz  ocs  ferc  (empct  cquicaciooc  vtun- 
tur  I67.C 

ScyihzinueQeriiicurrnsfex  rotaru  177. b 
Scribonius  LargusClaudi|lm)^atoris  me 
dicusfcriplit  neminem  vfquead  fua  tc- 
poraaquarformidiueliberatum        4.e 
SoiboniusLaigusmedicus  tcmporcTIb. 
Czf  Komxfloculc  141. f 

Scrimiavulgo  ficdictaquidQaaiapadan 
tiquosellct  i^h^ 

Secundasfalcuseducic  ^Si-f 

ScUaciuiulisviMclitocta  175.3 


Sclladuplei  apudantiquosfuit        174. f 
Scllaportaioriaquid  cllct  17 5. a 

Scllaalcifllcad.ffercbat       175.C.&  199.^ 
Sclla  tum  coopetta  tum  non  cooperta  an- 
tlqui  ricbancur  199. c 

Semcn  prarcalldum  emittcntes ,  haltcrc , 
Gjl.authorccurantur  i^tf.e 

Scininisfliaxu  paticces  Ijdit  faliatloi^o.  f. 
&deambulatio  161. a 

Scneca  vocat  fc  pfychrolutrcm  47. c 

Stmilertiauafebrclaboraatcsinledlicadc 
cumbcntcsvehcbantur  «99  a 

Scneca:  degcftationls ,  &  ambulatlonis  dif 
ficultatcqiioficincclligenJa         196. d 
Seaeca  aduerfus  mlram  anheladi  difficul- 
caccmgenacioac  in  vehiculo  fadta  vce- 
bacuc  197. b.c 

Scnesquonam  modofecundum  Gal.fea- 
icntiam  dcbcanccuraii  '    109. b 

Sencsvcidebcnilaboribusconfiietis  iii.b 
Seacspauclorcs  &  icmilfiores  cicrcitatio- 
nesfultincnt  xii.f 

Scnibaseiccc;adis  quatuot  funtconfide- 
randa  i  o.e 

Scncdusquidfiier  Arift.fententia.ibidc. 
Scnfuslut^tacxacuit  145. a 

Septi  dolore  diuturno  labotantes  vocife- 
laclonclibcrancur  iSi.c 

ScrgiusOiacabalacapcfilialuenit.  177  a 
Setcorius,vcriiasconuiuarumauerfarccur 
fuplnumlelocauic  ,  &  iccirco  facilius 
trucidacuseit  54. a 

Scucrus  Impeca.Scimpodio  rehebacur,  dii 
firicanniamobirei  178. d 

Slcci  homloes  vel  parum,  vel  nihil  eietce- 
lidebent.&quadecaufa  iij.b 

Sicclias  nimia  exercitationes  ^hlbct  iio  f 
Silcntlumfitim,tullim&fingulcumczcin 
guic  186. f 

Silcncium  fanguinis  icicdioni  conuenit 

i8«.(6.d 
Silimachus  medicusfuic  HIppoc.  feiftacor 

19-!  e 

Singultuslonga&concitataambulatione 

comprl.nicur.  161  e  &fpIiicuscohibi- 

clonc.178  f  &vocifciacionc.  i8i.f&fi 

leacio  iss.f 

Syraculani  bisindlefacurabaacut       5j.a 

5i:isafilenciocxci'nguicuc  i86.r 

Soclaius  Epicuioadueifacuc  ciica  coitij  , 

ijT.a 
Socratesadfanltatcconfcruand.i.&robut 
acquireadumlaltacioaccxercuic  loi.a 
SociaiescaQCufcezecccbat  184. e 

Soloa 


I    N    D 

Solon  vetabat  fctuls iin<fliones  ficcas  j  t-f 
Situs  conuiuiorum  in  Triclinio  iuxta  ho- 

ratium.  54-^ 

Somnicorpusfanum  confeiuant  y.a 
Somniprofundioresiiscont"ngunt,quifc 

exercnerunt.&quadecaufa  lyj.a 

Somniprofundi  concodlionemelioierffi 

ciunt,&c]uadecaufa  ibidem 

Sonocapiunf^farpe  intetefpeculatesi  )y.a 
Somnolenti  curdntdecolorati  144  d 
Soranus  in  cuiadisdiuturnis  morbis  exer- 

cita:ionevtebatur  J-3  5-b 

Soltiatus  Gnidius  ambulationem  penfilc 

priniusomniumCnidi  fccit  115  b 

Spirtanorum  mulieres  vna  cum  viris  in 

palarftrisfc  cxercel-at  ly.b.  &  inbalneis 

vnacum  virislauabantur  48. c 

Spafmuscynicuscurfu  remouctur  150  c 
Spbsriderium  gymnafi)  pars  quideflet, 

&quidinipfaagcretut  )6.f 

Spbzriflicus^snam  clTet.&eiusonus  «i.f 
Sphxriftica  ejt  faltationis  fpecies  ,  &  quid 

fit&quiseam  inuenerit  8<.d 

Spcdatorcs  fubfeUia  fibi  ad  fpeflandum  fc 

rcbant  Ii8.f 

Spiiationumerofa  vndcfiat  151.C 

Spirituscchibitio  quid  faciat  fjj.a.  cius 

fpecics.i  jj.b.ciusvtiliias.iyS.d.quib' 

conueniat.  j.79.a.cius  nocumcta.ibid.b 
Spititus  cohibitionc  inter  ceteras  cxercita- 

tiones  Athletac  duabus  de  caufis  vtcban 

tut  1543 

Splenis  ?gritudinibus  ex  Aetij  fcntentia 

■  curfus  eH:  vtilis  ijo.d.f 

Spleneticos  geftatlonc  TheodorusPrifcia 

nus,&  Aret^uscurabant  296  f 

Spurij  apud  antiquos  magna  infamia  no- 

.  tabantur&anobilium  commertio  ex- 

trudebantur  i8.c 

Spurina  qua  vidus  ratione  vtcrctur,  & 

exercitio  iio  f  iij.c 

SpurinarltudiuTfanitatccoferuada  iij.c 
SputacorpuseiinaniUBt  6  f 

Stadiumgymnafijpars  51. d 

Stansexcrcitium  14^. f 

Stare  maiorccorpoti  laborc  afFert ,  quam 

arabularc.&quare  iJ7C 

Stare  calcibus  aut  fummls  digitis  innitedo 

nibllnifi  molcltiam  afPert  171. f 

Stellas  dcficictcs  in  infomni|S  videtes  quo 

modoabHippoc.  cuientur  nj.a 

Stepbaniofuitiuetor  togat^faltatioisSj.a 
Stercoracorpuscxiuaaiunt  i.( 

Suxniichace  xgritudo  Plinij^tenoftio 


E    X 

orbinotafadaeft:  4.f 

Stomachus  incoqucndodebih'safa!tatio- 

necorroboratur  140.  d 

Stomachumfiigidismorbisopprellum  cu 

ratcurfus  no.f 

Stomachiccs  fpiriiuretfntoCa:!.  Aurc.cU'»- 

rabati79    c.  &  voc  feraiionc  181.  c. 

Afclepia  geltatione  t9«.£ 

Stomachi  dolore  Theodorus  Prifcianus , 

&  Aretiusgeftationc  curabant  ibidcm 
Stomachi  affcdionibus  cutadis  gcftatio- 

ne  Actius  vtebaiur  198  e 

Stomacho  laborantibus  vndiones  eicrci- 

tationes  ,  &vocifcrationes  commendat 

Galenus  iSi.c 

Stomachicosnatatiomaritimaiuuat.jo^e 
Strigilesbalncornm'quidcflcnt,  &cxqua 

matcria  fiercnt  jo.f 

Studiacorpusconferuant  fanum  y.a 

Sudorescorpusexinaniunt  ib''d. 

Sudorcft  motuprouocandus,  &  qua  de 

caufa  tii.b 

Sudor  finc  motu  proiienies  dcterior  co  efl, 

qui  alaborcprouenit  J-H.a 

Sudot  qua  de  caufa  manusexercentibus 

ex  Ariflo.fentcntiacffluat  i47.c 

Sudor  ficcus  quis  fuctit  jo.f 

Suetonii  locut  de  remcdio  harenarum  & 

arundinum,  Augulti.quomodo fitin- 

telligendus  1*4. f 

SufFufiotscoIores  rubeos  iudicant  i6r.  f 
Surditate  captos  Gal.Ttal.  &  Aetius  gcfla- 

tionecurabant  i97>c 

T 

TEmporisduo  funt  gna,  q  ab  authoti- 
bus  medicin^naturalianoianf  iio.d 
Tcmpusaccidcntalcquodnam  a  medicis 

nominctur  ibidem 

Tcmporum  conflltutionesinexercitandis 

corpoiibus.qua:  fintvitandi  iio.e' 
Tcmpus  nubilum  &  obfcurijcxcrcitatio- 

nibuscltineptum  ibid." 

Tempus  Icrenum  &  fucidum  efl  exercita- 

tionibusaptum  iio.f 

Tcpidarlum  m  balneo  quid  cflet  40.6 
Tcpidarium  &laconicum  non  funtidem 

apud  Vitfuuium  41. b 

Tepidarij  cur  non  mcminciit  Vitruuius  lo 

qucnsdcbalncisgymnafiorum  41. d 
Tctano  affcdos  Hip.auihoteaquafrigida 

aftufa  liberat  )o$.a 

Theraifon  in  curandis  diuturnls  tnorbis 

exercitationevtebatur  i)i-^ 

Themiron  mcdicus  tepheadif  ,^  atrophia 

labo- 


I    N 

laborSccs  longa  amhuIaDone  aftltgebae 

ttf  i.e 
Theinifon  methoJicoru  ptincepscoxcdi- 

cii  Jolorclabotateseqtareiubrbit  195.3 
Th^on  Alcxan.de  .ithL-ticafcriplit  70 .c 
Thcfpi'  pocta  (altatorcur  (it  vocatus  loi.b 
Thcrt.iiusmedicusNcronisxtatefloruit 

H9.a 
Thcfijliqua  de  caufacentaurifint  vocati 

167. c 
Tybcrius  (mpec.  fcimpodioquanioqjve- 

hcbatiir  177.C 

Timonisaaiaduobusmenfibus  ,  (tngulis 

annisincaucrais  lacit.ibat  5.3 

Tyrthcni  fi;'j  coJcm  tegumcntocum  mu- 

lieribusaccurabcbant  5J.c 

Tyrrlicniadiibiam  piignfscertab.lt  107.C 
Titus  Imp.Iau.ib.itur.vbi  icplcbs  16  f 
Titus  nip  .]uad;caula  (it  moftuus  47. a 
Tonfillas  p.iticiuibushK^t.i  uocec  14^6 
Thoracem baltere ixdic.  tji .i.Sc difcus . 

157.C 
Thorax  humiJu^iambulationcfadacaici 

busincumbendo  fanatur  i6j.a 

Thorax  Jiffi;ulter  fpiras  Jcabulationcper 

accliuef.u^aiuuac-ex  Antylli  fniaiSj.b 
Tria  ciant  Romiloca.vbilitterarijexerci- 

tacionesfiebanc,&qu?  ij.b 

Triclinium  marmoreum  vecuftirtirau  Pa- 

taui)  in  ^JibusRhamnufianis  5^ 

Tryphon  deachleticafcrip(it  7t  .c 

Tripudia  nfa  faltationibus  antlquoru  cor 

re(p5di:c&in  quo  abillisditierat  i;9.b 
Tro.hus  gca:cus  quomodo  fadus  edct  no 

bisedignocus  i6i,f.  &  latiaus  ibi.  & 

quibusconueniac  109. c 

Tubipcrquos  circufunderetur  calor  pro- 

dicnsexhypocaurto  4).a 

Tubicinibus  fpicitu  recenco  pericon^um 

rumpitur  igo.c 

Tumoreslaios  geftationc  Aetius  cutabac 

198. e 
Tufsis(icca,(piricu  receto,  curfunoinpul- 

ucrcfaiflocuraturer  Celfi  (nla  i^o.e 
Tufsis  a  frigida  caufa  otta  fpiritus cohibi- 

cionecuiacur  178.  f 

Tufsis  a  lilentio  extingufcut  iSS.f 

Tyberius  Imperator  omniu  pcimus  colis 

doloremexpertus  4.f 

V 

VAletiusflper  miles  ca:cus  quoteme- 
dio,  oraculopr£auncianie  ,  fuerica 
cxcitatcliberatus  j.c 

ValciioU  cc^Aeputat  conua  Fuchfion,  fol 


D    E    X 

lem  &  Corycum  difFctre  «7:3 

Valetudinari)  quomodo  liut  cxcrceadi' 

iO:>.b.  tjo.a. 
VafariumquidcfTct  4}.1> 

Variccspatientes(altume(rai»iant    15  5.  a 
Variclbujlaborantcs  ercdli  llacc  nonde- 

bcnc  i«9.b 

V.iricesquomodogcnercncur  ibi. 

Varix  Icdiones  audoris  recognica: ,  &  au- 

dx  180  e 

Vehicula  coca  Plauci  cempore  ebore  eranc 

ornaci  )7i  a 

Vehicula  tota  Plfnij  tempore auro,  &  argc- 

to  erantinligiiita  i7i.a.i97.b 

Vehicula  vari|S  rcbus  cooperfantur  17  i.b 
Vchiculaequis,vcl  mulis.vcl  bobus,  vel  vi 

risagcbantur  171. b 

Vcla  ad  excipiendum  piiIuereminTricli- 

nijs  fafpeaJendi  mo.s  54. f 

Venacio  non  foliim  corpus,fed&anfmani 

delc:l.u  i85.b 

Venatio  aJ  bellicam  fortitudinem  compa- 

rand.imeftvcilis  i8<;.d.i85.f 

Venationes  ices  funt  ex  Platonis  fcnteutia 

186.J 
Venationismult^funtfpccics  tSS.J 

Venatio  quj  nam  tueric  magfs  apca      ibi. 
Venatio  accipitribus  faiila  quomojo  ab 

antiquislieret  .SS.c 

Venatio  mulcisiiiftrumentfsopushabct& 

in  hocapilaexGal.  fnla  Ji(tcrc     505. c 
Venauoniscque(ttis  vtilicas,quj(ic,&quf- 

busobfit  (o6.f 

Veaationis  pedeftris  vtilitas ,  &  nocumsfa- 

la  }07b 

Veuatioeltcxerciiacio&opus  eiGal.  fen 

cencia  ibfJcm 

VcQ^aliquandoa  falcuvaliJo  rumpiiiur. 

i5  5.a.&a  Jircicxercitacione  158. J 

Venenumcur  toxicum  fitJitlum     jjo.d 
Venusconferuatcorpusfanum  7.a 

Vcnetierantvnafa>!lio  Romana       168.C 
VcntresftigiJos  luda  curat  i4).a.&cui- 

fus  i5o.f 

Verciginofos  manuii  gefticulatfonecuta- 

bat  Aret?us  t^o.d 

Vcrtiginofbs  I^Jit  faltatlo  t40.e.&  pili'  lu 

fus  t4'"<l 

Vcitiginofi  ludlam  vicarc  Jebenc .  1.4S.C. 

&cur('um  ciccularem  .  151.  f.  161.  f.  & 

ttochum.  109. c 

Vcrtigiiiofos  raalc  curabar  Aret^us  pugi- 

latu.147.  c.  cutabacetiam  Jifciexerci- 

taiione  ii7  e 

Vctti- 


I    N 

Vertiginolapafliovndeorratur        ifii.f 
Vertiginofos  geltatione  Gal. Tral.  &  Aet. 

curabant  »97« 

Vetedjs  eratveliiculi  fpecies  ijS.d 

Veruslmp.  primuscum  duodecim  folcn- 

niconuiuioaccubuit  54  <i 

Vefica:lapiIlioptime,CiItationeextrudun 

tur  »40.6 

Via;apudvetercsgr,i?cosqH?fint '  117. c 
Vigilirfanumcorpusconfetuant  7.9 
Vigilfa  IaborantesIe(flicavtipo(lunti99.a 
Viperarum   motfibus  tibiarum  '  moduli 

profunt,'vt  Gellitis  rcfert  feapud  Theo- 

phrafi;uminueni/le  iSj.c 

Virgofons  tadlucratiucundiffima  50. f 
Virginesfccundiim  Platonem  funt  ingy- 

ninadicahclhVaexerccnda:  «V.f 

Viri  rantam  apuJantiquos  accumbebat, 

non  mulicres  5j.c 

Viriapudanticjuos  quonam  modoaccu- 

berent  jj.e 

Virinolequidintelligat hicaudor  iiS.e 
Viii  funtfercomnibusmotibusapti  iii..f 
Vifusdebilitati,  &  obfcurlfatigeltatiore- 

trouetfafaciefa(fla,Auicen.authore,co- 

fert  ijg.d 

Vitruuius  floruit  state Ci;f  Au.  18.  d.eius 

autoritas  apud  antiquos  paruafuit  ibi. 
Vlceribus  quiete  curandis  ilate  &  federe 

aduerfantur  i;g 

Vlceribusintcrnis.CacI.&Cel.authoribus, 

deambulatioremilla,  &  molliter  fada 

prodclt  161.C 

Vndlonequinam  vterentur  jo.d 

Vndionismatcriaquae  fuetit  ji.d 

Vnitionis  finis  j  )  .c 

VniSiopoftbalneaquidprjEllabat  ji.f 
Vndioab  autiquis  quomodo  fieret,  elt  in 

ccrtum  J4.d 

Vnfiionibus  In  multis  exercitatlonibus 

anilqul  vtebatur.&quadecaufa  i)6.d 
Vociferationispub.  certamina  ,&vi<Sori- 

bus  primiafuetuntinltituta  157. a  b 
Vocifcratioquonam  modo  fieret;  15  9. b 
Vocifcrauonis  finis  elt  multiplex  i  s  8.f 
Vocifcratioquidfit  156.  &quidefficiat. 

159  b.iSo.f 
Yocifetationequomodo,  &quandodebe 

musvti  &vitare  iSi.a 

Vocis  abfcifio  quomodo  a  Coelio  A urclia- 

nocurarctur  iSo.c 

Vccis /pccies  funt  ftx  i8o.f 


D    E    X 

Voci  ex  humiditate  rauca;  vociferatlo  fuc- 

currit       _  iSi.c 

Vocivelnimialoquela,  vel  nimioclamo- 

re,veIfilenriomale  babenti  vociferatio 

fubuenit  i8i.c 

Voxquomodocotrumpitur  iSj.a 

Vomentes  vociferatione  iuuantur      iSi.e 

VoracItasImmenfa,Seneca&Plutar.auto 

ribus,multas  nouorum  moiborum  Ipe 

cicshominibus  gcnuit  ^.d 

Vianiaquid  85. c 

Vrin.TcorpuscxlDanlunt  6.! 

Vrinx  ardor  excuifu  augetur  151.  d 

Vtero  conuulfb  ambulatlo  calcibus  in- 

cumbcadofadlaprodelt  2.6}. a 

X 

XYflarcaquIs  nam  ertet  ^o.e 

Xyfti  &  xylla  quid  eflent  in  gymafio 
jy.b.c 

2 

ZOfimusIibettusfanguinemrciedlans 
nauigationc  hberatus  clt  .   179.  c. 

jor.e 
ofTraroc  quid  fit  84.  f.  94.  f.  eius  vtilltas. 

14). c 
kxuiiiii  mendicum,  &erronemfignificat. 

iig.d 
axfixiifiii^OM  quidfignificet.  i^tf.fcius  vti 

litas  17«. d.&  147.4 

Acrochirlfinusquomodofieret  ibid. 

«xf--;;^!(fir»«  quid fit  149. a 

Acrociiirifmo  cclt^  vtcbantur  ibid  b 

aff-jt)X(2^(/v  Ilt.b 

xifi^M  vnde  didum  fit  5  5  .b 

«fJiuxoc  apudgrafcos  quid  fit  10. c 

«(tTX5T|j(^i(j  quidfignihcet  I49.b.  loi.c.  eius 

vtilitas  z7^.e 

'vnvki^tiv  quldfignlficet .  149.  c.ioi.c.clut 

vtiiitas  176. f 

(oriToj  quiJ  fit  jo.f 

yuu.-;i(i7^ji  voxeflantiquifnma  ,  &dcnu- 

darifignificat  17  b 

^«'x»t  vndcdicatur  187.3 

xiu(0Ta()-i5  gymnafium  Athenis  quidfue- 

rit  18  e  , 

furJt  apudgrarcosquidfit  xi  a 

Kci  (Vaxoc  quidfit  JO  f 

<f'.i;k^i.  quidfit  84. f 

A(3-MMfi<  qiii  (int  114 

KtuC(xoc  inltrumenti  vertigo  epilepfiam  in 

ducit  190. d 

^ikj(>'y'{v  kieLal'ii}(Sv»  '45-' 


F     I      N 


REGISTRVM 
♦  ABCDEFGHIKLMNOPQ.RSTVX. 

Omnes  funt  quaterniones  pra?ter  *    ct  X 
qui  funt  terniones,  et  D  quintcriuoncm . 


VENETIIS    APVD    IVNTAS 
M      D        LXXIIL 


^. 


,■■:  vT?.n 


I 


L6\